Manuel Monge. A dignidade da memoria histórica

—Vostede procede dunha familia que viviu unha fonda represión en 1936? Meu pai era ferrador, orixinario de Dueñas (Palencia), onde houbo unha matanza fascista en 1936: eran 3.000 habitantes e asasinaron 125 persoas, das cales 25 eran mulleres, entre elas unha tía da miña nai de 70 anos. Outras cinco das vítimas eran da miña familia, dous tíos meus (un era tenente de alcalde, de 32 anos, Pedro, e outro David, de 22), irmáns de mamá, e tres tíos e curmáns seus. Continuar alí era imposíbel e eu xa nacín en Laguna de Duero, Valladolid (1947). Como pasou tantas veces nese tempo non había conversa na familia sobre esa traxedia, pero enriba da cama dos pais estaba o retrato dos meus tíos asasinados. Era unha casa pequena, sempre ateigada de xente e polas noites, nunha radio Philips enorme, escoitábase clandestinamente Radio Pirenaica ou Radio París. Máis adiante, meu pai traballou no estaleiro La Naval de Bilbao e eu con 14 anos fun á Laboral de Sevilla cunha bolsa, onde por certo coincidín con José Luis Perales, sempre a darnos a murga coa guitarra… [risos]). Aos 17 anos empecei a traballar de delineante no Concello de Bilbao e tamén estudaba enxeñaría industrial. —Téñolle ouvido contar que a primeira detención arbitraria súa é moi representativa da época. Con 21 anos non tiña ningunha militancia política, pero en Erandio ía paseando pola rúa, levaba na chaqueta unha insignia coa pomba de Picasso e rodeáronme un grupo de policías, arrastráronme até o cuartel da Garda Civil, onde xa me mallaron. Isto foi ás 13 horas, a primeira hora da tarde xa ingresei na prisión de Basauri e alí botei mes e medio sen xuízo ningún. Coincidín con Nicolás Redondo, con Agustín Ibarrola,… Despois saíron unhas prazas de educador nas universidades laborais e por iso uns meses despois, en 1969, cheguei a Culleredo. Empecei a militar na Organización Revolucionaria de Traballadores (ORT) en xaneiro de 1973 e cheguei a ser o secretario xeral na Galiza. A ORT, pasados os anos, xa se sumiu en Unidade Galega e en Esquerda Galega. —Na Galiza tivo pouca presenza esa organización? Non tiñamos apenas nada. Eu entrara a militar por vía dun xesuíta que traballaba na Laboral de Alcalá de Henares, e comezamos a tomar contacto con obreiros de Astano e Bazán. Caeume unha multa de 150.000 pesetas (gañaba 6.000 como mestre!) e como non paguei voltei outra vez á prisión, na Coruña. Coincidín con xentes que foran represaliadas en 1972 (Aneiros, Miramontes, Carlos Barros,…) e estando preso recibín o despido do colexio “por faltas inxustificadas ao posto de traballo”. Xa en 1974, vivía contiguo a José Luís Muruzábal, un líder sindical moi destacado da Confederación de Sindicatos Unitarios de Traballadores (CSUT) -anos despois confluíu na CIG-, de orixe navarra. Eses anos foron de certa clandestinidade e represalias continuas. En 1977, encabecei a lista electoral na Coruña (cunha foto realizada nun fotomatón na rúa, ese era o nivel) e tempo despois traballei no aparato central da ORT en Madrid (1977-1979), antes de regresar definitivamente á Galiza. —A primeira Lei de Amnistía é de xuño de 1976 e despois hai unha ampliación en 1977, logo dunha campaña de manifestacións pola “Amnistía Total” que durou moitos meses. No seu momento considerámola unha conquista, pero nesa mesma lei autoamnistiáronse todos os represores. Agora mesmo hai que considerala como unha Lei de Punto Final. A nova Lei de Memoria Democrática non revisa ningún aspecto desta cuestión, fala das vítimas pero non dos verdugos. —Non só se impediu xulgar os represores, que continuaron nos seus postos en corpos policiais ou á fronte de xulgados, tamén se produciu unha destrución masiva de arquivos da represión. Mesmo aqueles documentos que apareceron non se poden utilizar porque quedaron amparados con leis de segredos oficiais leoninas, que aínda hoxe manteñen discrecionalmente blindada documentación por até 50 anos, co que se segue tapando todo aquilo que se salvou da destrución. Aí, por exemplo, aparecería como se constituíron desde 1976 diferentes grupos terroristas usados na guerra sucia no País Vasco, como se empregaron ilegalmente os fondos reservados do Estado ou as gravacións que iluminan o papel de Juan Carlos I no golpe militar do 23 de febreiro de 1981. PSOE e PP non están interesados nesa vía de revisión histórica. Até agora as ordes da Fiscalía Xeral eran que non se atendese ningunha das denuncias sobre represión anteriores á amnistía, veremos que resultados produce a Lei de Memoria Democrática cando estea activa. —Desde hai moitos anos, a súa presenza é constante nas iniciativas de memoria histórica, ademais de ter dedicado ao tema bastantes libros e investigacións. En 1979, cando o alcalde da Coruña era Domingos Merino (Unidade Galega), redactei e presentamos a primeira iniciativa sobre a devolución do Pazo Meirás. Póñoo sempre como exemplo de que os procesos poderán ser longos, pero hai que comezalos e insistir sen desmaio neles. Pero as organizacións de memoria democrática só comezan a ter protagonismo a partir dos anos 90. Tiveron que pasar máis de 15 anos desde a morte do ditador. Antes houbera iniciativas mais seguía presente o temor a un retroceso político. E despois, gobernando xa o PSOE, pedir “verdade, xustiza e reparación” a algunha xente parecíalle pouco útil. Foi xa baixo os gobernos de Aznar cando comezou o revisionismo histórico por parte da dereita (xustificaban o golpe de Franco ou facían mofa da xente que buscaba nas cunetas os seus antepasados), cando se organizou con forza o movemento pola recuperación da memoria histórica. —Nos primeiros anos democráticos ninguén pensaba en recuperar os corpos, estimados en varias ducias de miles, que seguían e seguen nas cunetas ou en foxas comúns sen abrir. O medo foi un factor político en todo ese período e o PSOE, cando puido, tampouco se ocupou, temía ser presentado como “extremista” e que tivese custos electorais. Os temas de memoria hai quen considera nas organizacións políticas que non deben ocupar moito tempo neles porque non dan votos. Cando o Concello da Coruña encarga ao Instituto de Estudos Coruñeses un informe, que fan Ana Romero e Luís Lamela, dinlle que hai catorce persoas ás que deben serlles retirados os recoñecementos. O Concello mete o informe nun caixón porque aparecen Pedro Barrié de la Maza, Alfonso Molina, o pintor Sotomayor,… e a eses santóns aínda en 2022 non hai valentía nin de retirarlle os honores, nin tan sequera de cumprir o acordo plenario de difundir o informe que os retrata. —Aquela moción sobre Meirás de 1979, que vostede presentou, que percorrido tivo? Daquela o concelleiro de Alianza Popular, César Cobián, dixo que non había caso, que o pazo era da familia Franco. Xaquín Menéndez (Unión de Centro Democrático) que se se daba o caso se lle devolvese á Coruña, xogando ao localismo… Pero a moción era clara: debíaselle devolver ao pobo. A pesar dese rexeitamento, cos anos o proceso avanzou contra vento e maré e xa en 2004 creamos a Comisión pola Recuperación da Memoria Histórica, sendo eu xa concelleiro na Corporación. A partir daquel ano conseguimos socializar todas estas materias, fundamentais para podermos falar dunha democracia plena. —A Coruña sempre foi moi atrasada nesta materia, unha vez expulsado de mala maneira Domingos Merino, os alcaldes inmediatos, Xaquín Menéndez ou Paco Vázquez, non fixeron nada parecido ao que se fixo en Vigo, onde sendo alcalde do PSOE Manuel Soto, axiña se limpou o rueiro case por completo de nomes fascistas. Entre 2003 e 2007 (as primeiras eleccións municipais democráticas realizáranse en 1979) presentamos quince mocións para retirar a simboloxía franquista das rúas coruñesas: todas foron rexeitadas polo PSOE e polo PP. Francisco Vázquez usaba un argumento falaz: non se pode retirar o que non existe, porque sería simboloxía histórica e non franquista, e ademais dicía que A Coruña era “modelo de concordia”. Pese a esa contumacia, a presión do movemento memorialista ten resultados e a situación de hoxe é mellor, pero aínda permanecen resistencias. Falta autocrítica por parte do PSOE e o PP e creo que tamén o BNG debe dar máis pasos adiante. Teño localizados máis de 700 restos do franquismo en máis de 100 concellos, e teñen alcaldes de todas as cores. En Santiago aínda teñen rexistrados 20 ministros de Franco como fillos adoptivos, como pode ser isto no ano 2022 na capital da Galiza? Na cidade da Coruña hai 112, na Deputación da Coruña 37, e falo de Gobernos de esquerda. Isto ten que tomarse en serio. Creo que nunca debemos renunciar a estas reivindicacións de memoria histórica, por dignidade.