Un capítulo esquecido da loita nacionalista: Emilio Álvarez Gallego no galeguismo do Grove

A fundación do Partido Galeguista (PG), en Pontevedra, no mes de decembro, na que O Grove estaba representado por Xacobe Barral Otero (O Grove, 1906-Vigo, 1996), o derradeiro alcalde republicano, e algunhas agrupacións galeguistas e nacionalistas de diferentes concellos, entre as que estiveron grovenses organizados como “Grupo autonomista”, supón o inicio dunha época brillante para o espallamento dos ideais do nacionalismo galego, aínda incipiente. Na vida orgánica galeguista son arredor de 30 as persoas militantes no PG grovense, comparado con outros concellos supón unha cifra elevada, considerando a nula militancia galeguista en Cambados ou a dunha ducia de Vilagarcía. O núcleo dos galeguistas do Grove formárono tres mozos, compañeiros de escola e de estudos superiores, que durante os anos da República fan a carreira de Maxisterio na Normal de Pontevedra, preparan as oposicións ao mestrado e fanse cunha praza nunha escola pública: Juan Domínguez Prol, Francisco García Moldes e Xacobe Barral Otero. Os tres eran amigos desde a infancia e antigos alumnos do tamén mestre galeguista Xoán Novas Guillán (Pontevedra, 1880-1967), con praza na escola do Pósito, na que tamén será escolante o pontevedrés Emilio Álvarez Gallego, partillando con eles oficio e vontades galeguizadoras. Os cinco mencionados farán unha intensa campaña en favor do Estatuto de Autonomía para a Galiza. Emilio Álvarez Gallego Álvarez Gallego foi o mestre de moitos dos rapaces, prematuramente virados en mariñeiros, que van protagonizar os sucesos no ano 1936 e seguintes. Chega á escola do Pósito, no curso 1926-1927, onde aínda era lembrado con cariño o maxisterio de Xoán Novas, mestre nesa escola entre 1896 e 1914. Álvarez Gallego, cuñado de Alexandre Bóveda, vai ser un dos dinamizadores do grupo galeguista local. Nace en Ourense o 12 de outubro de 1902. Nesta cidade estaba destinado o seu pai, exercendo as funcións de inspector de ensino primario, Xerardo Álvarez Limeses (Pontevedra, 1871-1940), casado con Dores Gallego Martínez, avogado, escritor e mestre. Emilio era irmán de Amalia Álvarez Gallego (Lugo, 1906-Pontevedra, 2001), funcionaria de facenda e muller de Alexandre Bóveda, e de Xerardo Álvarez Gallego (Ourense, 1899-Miami, 1986), escritor e político que tivo que fuxir ao exilio. Tamén foron irmáns seus Felipe, Henriqueta, Xosé María e Dores Álvarez Gallego. Fai estudos de maxisterio en Pontevedra e Santiago. Obtendo o título na Normal de Pontevedra, en 1921, cando ten 19 anos. Nese ano é destinado como interino, da segunda sección da escola graduada de Pontevedra. É nomeado, en 1923, mestre interino da escola de Maceira, Covelo. En maio de 1926 oposita para acadar posto nas escolas de nenos con praza en propiedade, obtendo o número 11 de 216 opositores. En 1927 é destinado como mestre a Tosende, Allariz. Nese ano é desprazado á escola do Pósito do Grove, ten 25 anos. En maio de 1928, é elixido para facer un curso de “educación cidadá” e para o curso de ensino especial de orientación marítima, deseñado para fornecer de mestres especializados aos Pósitos de mariñeiros. En 1928 asiste a un curso na “Escuela Central de Gimnasia” que o capacita para ser profesor de educación física, en Toledo. Os comezos da militancia nacionalista Nestes anos participa da vida social e política do Grove, sendo tamén membro das Irmandades da Fala e do Grupo Nazonalista de Pontevedra que se integrará no Partido Galeguista cando se funda en decembro de 1931. Ten diferenzas graves e conflitos políticos, nos anos da ditadura de Primo de Rivera, que chegan aos tribunais de xustiza, co Concello do Grove, que non lle recoñece diferentes dereitos e débedas contraídas pola súa condición de mestre. En realidade, o alcalde, Joaquín Álvarez Lores, “O Potro”, non asumiu a decisión gobernamental e da Inspección educativa, para que a escola do Pósito tivera a súa sede no Corgo, o lugar da actividade pesqueira, orixinando un longo contencioso que terá un elevado custo para o concello. En 1930, Álvarez Gallego gaña o derradeiro xuízo contra o concello, que se negara a pagarlle os haberes que lle correspondían en concepto de vivenda, atrasos e gratificacións varias. As orixes do galeguismo no Grove son anteriores á II República En 1933 noméano presidente honorario do “Grupo Galeguista do Grove”, xa integrado no PG, por acordo unánime da directiva local que forman Xacobe Barral Otero, Francisco García Moldes, Xoán Domínguez Prol, Ramón Arce Millares, Francisco Otero García, Euxenio Lueiro Rei e Pura Rodríguez Devesa. Todos eles e ela van pagar un alto prezo pola súa coherente militancia; o alcalde Barral condenado a cadea perpetua, con cárcere en San Simón e no monte Ezkaba; García Moldes será asasinado en 1948 por un falanxista e un garda civil; Domínguez Prol, depurado do maxisterio e perseguido con saña reiterada; Ramón Arce con condena a vinte anos de cárcere en San Simón e Pontevedra; Otero García, expedientado e afastado da carreira xurídica; Euxenio Lueiro, perseguido, permanece nun agocho, padece unha doenza agravada ao non poder ser atendido por persoal sanitario, falecendo; Pura Devesa, tamén ela procurada, opta pola fuxida ao exilio… é só unha mostra de que o nacionalismo galego anterior á sublevación militar padeceu a mesma represión violenta que as demais forzas políticas republicanas. En outubro de 1934, con 32 anos, casa en Poio con María Dolores Rey García, de Sanxenxo, filla do mestre Xoán Rey Lema. En 1935 é destinado á escola do Pósito da Seca en Pontevedra. A persecución contra Álvarez Gallego En 1937 ábrenlle un expediente para depurar as súas responsabilidades políticas. En xaneiro de 1938 é depurado do maxisterio, sancionado por seis meses, por pertenza a “organización separatista” sendo desterrado a Cáceres, á escola rural de Casas de San Bernardo. Estaba exercendo, en precario, na escola do Pósito da Seca, en Pontevedra, onde se mobilizan algunhas vontades para que se lle retiren os cargos e sexa reposto no destino laboral anterior. No seu “prego de descargo”, explica que a súa actividade política fora “escasa”, e que se reducira a ser un simple afiliado do Partido Galeguista, sen (case) participación activa, partidario de dotar a Galiza dun Estatuto de Autonomía, afiliado pois a “un partido autonomista”, non a un partido “nacionalista o separatista”. Sinala como unha contradición da Comisión de Depuración do Maxisterio que sexa precisamente un dos antigos afiliados ao PG, Luís Pintos Fonseca (Pontevedra, 1906-1959), o responsábel de depuralo a el, cando compartiran a mesma militancia galeguista. Non cita a anterior afiliación galeguista de Xoán Novas Guillán, que tamén pasara do PG á Dereita Galeguista de Filgueira Valverde, e de aí, con Filgueira e Pintos, á Falanxe española, na que os tres militan nos anos seguintes á sublevación militar, tendo Novas o cargo de secretario na Comisión. Asegura que pode acreditar que o día da votación ás xerais, en febreiro, de 1936 non foi votar, xa que “estaba visitando o seu pai, ingresado nun hospital” en Santiago. Álvarez Gallego foi depurado do maxisterio e desterrado da Galiza pola súa afiliación nacionalista En 1939 é reposto na escola da Seca, a petición do concello, regresando do desterro cacereño. Nese tempo de represión seranlle de axuda as xestións que fai Xosé Ramón Fernández Oxea, Ben-Cho-Shey, (Ourense, 1896-Madrid, 1988), para alixeirarlle a sanción. Neste ano é nomeado pola axencia “Logos”, de Madrid, como correspondente e delegado en Pontevedra, o que lle serve para completar ingresos e gañar influencia social para protexerse. A axencia, vencellada á Igrexa católica, fora fundada un ano antes. Tamén foi, nos anos posteriores á sublevación militar, o correspondente de El Ideal Gallego, en Pontevedra. A clandestinidade contra o fascismo A finais de 1939 é cesado na axencia “Logos”, despois de que lle fora retirado o carné de xornalista, por parte do censor falanxista Juan Aparicio López (Guadix,1906-Madrid, 1987), na súa condición de delegado nacional de Prensa polo manifesto “escaso entusiasmo nas informacións referidas a súa Excelencia O Xeneralísimo, nas súas visitas a esa terra”. Arredor do ano 1941 inicia unha procuradoría de asuntos propios do seu oficio, monta unha axencia na súa vivenda da Oliva 16, en Pontevedra, na “que procura a tramitación de asuntos do Maxisterio. Para calquera cousa que vostede precise, tanto da órbita profesional como de calquera outra. Non lle digo a ledicia que para min sería poder pagarlle en algo todo o que vostede fixo por min, cando o meu desterro”, como escribe en carta a Ben-Cho-Shey, do 12 de marzo de 1944, en galego, como todas as que dirixe aos seus “irmáns”. Esa vivenda foi a derradeira na que pernoctou Bóveda antes da detención que deu cabo da súa vida. A axencia estivo en actividade ata o falecemento do titular, ocupándose de expedientes, traslados, promocións, pase a clases pasivas e calquera outra necesidade profesional do mestrado. Gallego participa na asemblea clandestina do Partido Galeguista de Coruxo en 1945 En xullo de 1945 participa nas xuntanzas clandestinas para a restauración do galeguismo organizado no interior. Asiste á asemblea reconstituínte do Partido Galeguista en Vigo, a que os promotores chamaron “a do reconto” coa que pretendían revisar as forzas que lle quedaban. Presidiu o arquitecto Manuel Gómez Román (Vigo, 1875-1964) o derradeiro secretario xeral do PG antes da guerra de 1936. Convocados por Fernández del Riego, nunha casa mariñeira en Coruxo, Vigo, asistiron entre outros, Ramón Piñeiro e Ánxel Fole, de Lugo; Dámaso Carrasco, de Vilagarcía; Cesáreo e Camilo Saco; de Monforte; Luís Viñas Cortegoso e Paco del Riego, por Vigo; Leuter González, Vicente Bóveda, Ferro Couselo e Salvador Rei, por Ourense; Barreiro Salaño, por Santiago; ademais de Emilio Álvarez Gallego, por Pontevedra. Deciden propor a Castelao como representante do galeguismo nun futuro goberno republicano; reforzar os contactos coa Alianza Nacional de Fuerzas Democráticas (ANFD), e analizar a situación derivada da sublevación militar e as posibilidades de pervivencia do franquismo no tempo, segundo refire Paco del Riego no seu libro O río do tempo. Xa nunca abandonou o activismo político galeguista: fundación da Editorial Galaxia (1950), ou actividades políticas como a distribución clandestina do voceiro Galicia, para o que redactou textos. En 1945 a policía inicia unha investigación sobre fraude nun proceso de oposición do ensino no que o implican para prexudicalo por razóns da súa actividade política. Mantivo o fío quente das relacións persoais e políticas cos membros da Irmandade galeguista do Grove, Barral Otero, Domínguez Prol e García Moldes. En agosto de 1941 falece o seu fillo Xusto Álvarez Rey, cando ten sete anos. O nove de xuño de 1954 falece Emilio Álvarez Gallego, aos 52 anos, en Pontevedra, sendo soterrado no cemiterio de San Mauro, onde o seu cuñado Alexandre Bóveda. Lola Rey García queda viúva e cun fillo menor ao seu cargo, Emilio Álvarez Rey. Dunha relación anterior no Grove, sen recoñecer, tamén quedaba orfo o seu fillo Xerardo Sanmartín González.