Xabier Díaz: O froito do sementado

—Para quen contempla con perspectiva dos anos, é espectacular tanto a presenza do baile como do canto galego entre a mocidade. Desde que vostede comeza até hoxe como mudou? Meu pai traballaba en Astano e eu crieime até os once anos en San Valentín (Fene). A comezos dos 80, coa forte crise do naval, en Ferrolterra había un grao importante de marxinalización, a pantasma da droga sempre axexaba e os pais e as nais coordináronse moito coas asociacións para que nós estivésemos máis ou menos ocupados. Foron buscar a Ares a un gaiteiro, Manolo Doval, non sei se che sona… —Foi alcalde de Ares polo BNG. Pois foi o meu primeiro profesor de gaita con once anos e manteño desde entón a amizade. Foi como comecei. Despois o meu pai tivo que deixar o estaleiro e fomos para A Coruña a reinventarnos a vida. Alí volvín conectar con asociacións, no meu caso Xacarandaina. Desde entón non deixei xa nunca de participar no movemento do folclore galego. A eclosión potente diría que se produce hai quince ou vinte anos. —Desde sempre ouvimos falar, e aínda hoxe, de «facer recollidas». Moi grande debe ser o tesouro que aínda se segue sacando bo material. Como son e até cando van poder manterse no tempo logrando achádegos? Hai varios momentos. Un a finais do XIX e nas primeiras décadas do XX no que aquela burguesía, Perfecto Feixoo e outros, fixeron os seus traballos de campo; despois estivo o etnomusicólogo americano Alan Lomax nos anos 50; máis tarde a suíza Dorothé Schubert nos 70/80 e desde entón xa houbo unha eclosión de folcloristas que dalgún xeito si que teñen o seu berce nas agrupacións folclóricas: desde Mercedes Peón ou as mozas de Leilía, eu mesmo e moita outra xente, e o esforzo atomízase moito. O que provoca é que se chega a moito patrimonio e está disperso en pequenos arquivos. Sempre digo que son feitos desde a perspectiva amadora, folclorista e non científica. Schubert fixo un traballo moito máis técnico-científico, clasificando cun criterio elaborado, pero nós non. A nós guiábanos basicamente o amor a algo que nos foi inculcado nas asociacións e todas e todos nós eramos urbanitas que descubrimos esa música, esas cancións na aldea. Tivo un impacto moi grande en nós. Antes pensabamos con inxenuidade que era algo escrito, codificado como unha biblia e de súpeto vimos que é vida de homes e mulleres que gardaron ese caudal cultural na memoria. Foi un impacto. Todo iso, que comezou a sucedernos hai 30 ou 40 anos mudou a concepción presente da música e ten a súa resonancia no que está pasando nas novas formacións. —E non acaba? Acaba si, e esmorece co tempo vital da xente, e faino xa moi rápido. Pero tamén podemos pensar que non está morrendo, que quizais está reencarnando e continuando en todas e todos nós… Pode ser. —Foron letras, melodías, músicas e tamén baile? Todo iso é o corpo do cancioneiro musical galego que é extraordinario, colosal. E ás veces non recibe a atención que merece. —En numerosas ocasións atópanse variantes dun mesmo tronco? Hainas que suceden en zonas diferentes con pequenas modificacións, pero aínda atopei moitas mulleres capaces de dicir coplas durante dúas horas sen repetir ningunha. É un patrimonio moi extenso. —Vostede ten letras propias e outras que son recreacións dese cancioneiro ancestral. Foi un proceso natural. Primeiro botei man dese pasado sen ser intervencionista e pouco a pouco fun facendo máis mudanzas. Sempre fun reservado e temesiño, porque escribir é un reto e non apartarse do espírito popular tamén é un desafío. As probaturas de adaptar textos contemporáneos e empregalos nun contexto de música tradicional non acabaron de funcionar. A interiorización de todo isto fixo que neste disco, Axúdame a sentir, un vinte por cento dos textos sexan do cancioneiro popular e o resto xa é autoral. —Nun dos lanzamentos audiovisuais que fixo para este novo traballo, montou un vídeo con intelixencia artificial que une o baile de diferentes xeracións nunha peza continua. O baile tamén ten moito de creatividade popular que se recupera nas recollidas? Era xente creativa en todo. Por exemplo no repentismo da regueifa que esixe unhas cualidades singulares. E para o baile igual, baseábanse na imitación e cando un facía un punto, os outros buscaban copialo. A min sempre me pareceron creadores e érano en todo. Nós chegabamos alí, estabamos nunha veiga ou levábannos aos currais, falábannos dos ciclos do ano, da gastronomía, dos costumes na casa... para min foi unha formación integral e axudoume a comprender a identidade do meu país e da súa xente. Mais que o exclusivamente folclórico, foi un nacemento porque aínda que tivésemos nesas xeracións certo carácter mixto, porque os nosos pais ou os avós viñan de aldeas e pasamos tempo nelas, eramos urbanitas xa, xente de cidade. A consciencia de que o meu era un país diferente ao que vía no barrio coruñés onde me criei empecei a tela cando empezamos a saír con frecuencia. —En Xacarandaina empezou coa gaita, cando aparece a percusión? O meu caso é curioso, porque primeiro fun gaiteiro e alí cruzáronse as outras patas do folclore, a percusión e o baile, porque me apaixonou e dediquei moito tempo a bailar. Despois creamos un pequeno grupo de música tradicional, Rumbadeira, con algúns amigos de alí e xa me enfoquei á música con máis decisión. —Neses anos conseguiuse saír da visión rexionalista de coros e danzas e levala a outro terreo. Custou moito vencer as reticencias ou os prexuízos? Un certo traballo si, pero é unha situación paradigmática e que aínda non se resolveu. Porque, cando xa se avanzara moito, veu o fraguismo que tamén abrazou ese movemento e nese punto produciuse un conflito na sociedade, porque ante ese intento de asimilalo para si o fraguismo, outra parte do oficio estableceu unha distancia. Non se resolveu definitivamente. Noutras latitudes é distinto. Toquei dous anos con Kepa Junkera, xiramos bastante e cando chegabamos a Euskal Herria, tanto a xente organizada na dereita como na esquerda, consideraban que aquel era un patrimonio de todos eles, non se xeraba conflito. Hoxe menos, pero aquí aínda hai reminiscencias daquela polarización. —Nos 70 había grupos ou músicos de referencia como Milladoiro, Fuxan os Ventos, Saraibas, Pepe Ferreirós, Xocaloma… Todos eles, tamén Amancio Prada e outros. —Vostedes viñan do asociacionismo, de quen se senten «fillos»? No meu caso son moito de todos, porque meus pais eran seareiros desa xente que citamos e tiven a sorte de criarme escoitándoos, indo a moitos concertos seus. Despois en Xacarandaina houbo unha xeración dos que nacemos na fronteira dos anos 70, que cando descubrimos o tesouro das aldeas vivimos un momento rupturista, que insisto que é fundamental para entender o fenómeno de hoxe, con tantas rapazas tocando a pandeireta ou a percusión, e que case se converten nun movemento mainstream, en moda. A mistura de coñecer a todos eses grandes coa vivencia en primeira persoa é o que explica moito do actual. —Hai instrumentos como a gaita que teñen uns grandes referentes pero o seu esforzo principal foi á percusión, por que? Foi unha decisión persoal especializarme nese mundo. Cando a explosión do folk, con Berrogüetto, Carlos Núñez, Cristina Pato, Susana Seivane… o instrumento arredor do que estoupaba era a gaita e maioritariamente representado por homes. En troques, as mulleres, que foran as que fundamentalmente transportaran na súa memoria o cancioneiro e a lírica, vivían nun certo ostracismo. Pensei que aquelo merecía estudo e atención e despois intentar un equilibrio na percepción que tivese a sociedade do noso folclore. Iso converteuse case en obsesión. Collín os instrumentos de percusión e tentei especializarme no seu estudo e práctica. Esas foron as decisións. —Mesmo o nome Adufeiras de Salitre, cústanos ligalo ao instrumento que lle dá orixe, o Adufe. Esa denominación extinguírase nalgún momento para chamarse aquí pandeiro. En Portugal aínda se emprega. E procurei recuperalo para un instrumento que foi icónico no país e esmorecera en beneficio da pandeireta, que se converteu nunhas especie de planta invasora. Quizais porque é moi sintética e poderosa, ocupa pouco, ten o elemento agudo ademais do parche e desprazou aquí o pandeiro case por completo. Na miña cabeza pensei en recuperalo porque fora tan representativo para nós. —Pero á hora de compoñer fai unha síntese de todo. Fago que todos os instrumentos estean ao servizo das adufeiras como vertebradoras. Son dez anos xa. No folk dos 90 o elemento era a gaita e as pandeireteiras chegaban ocasionalmente e aparecían nunha canción, foi así en Milladoiro ou en Navicularia de Berrogüetto. Cría que nalgún momento debía ser ao revés e eses instrumentos tratados como elementos menores pasar a ser o foco principal cos demais ao seu servizo. —Na gaita hai moitos nomes auténticos fachos, na zanfona irrompe a memoria de Faustino Santalices, na percusión non hai un nome referente? En realidade non os houbo. Pensas nos grandes gaiteiros, e ven de contado á memoria Ricardo Portela, os gaiteiros de Soutelo, Perfecto Feixoo e tantos e tantos outros. Pero as mulleres que tocaban pandeiros e pandeiretas a un nivel espectacular non tiñan a mesma resonancia ou impacto social. Iso está mudando agora mesmo e no foco están esas rapazas que tocan. Síntome partícipe e non cronista aínda que agora estou dando unha perspectiva xeral. No meu caso foi unha decisión á mantenta de que habendo un desequilibrio había que procurarlle xustiza. —Quizais porque en aparencia ten menos dificultade, aínda que non sexa real? Véxoo a vostede tocándoa lento e paréceme complicado. A única maneira de prestixiar ese mundo e eses instrumentos era tocalos a un nivel de excelencia. O mesmo que o virtuosismo de Carlos Núñez contribuíu a engrandecer a gaita, impúxenme o cometido de dedicarlle horas e estudo para afastar a idea da xente de que é doado de tocar. Que como todo instrumento musical non o é, e pódese facer mellor ou peor, pero quixen subilo ao máis alto do pedestal que fose capaz. O compromiso do músico co seu instrumento ten que ser buscar sempre a excelencia e dependerá do tempo que botes nel. —E como se formou? Fun moi autodidacta porque o país non vertebrou o estudo. A gaita chegou aos conservatorios e ten un grado superior en Galicia, pero os instrumentos de percusión, por ese estigma que os acompañan aínda non. Noutros países europeos están xa no nivel superior dos estudos musicais. Tivo enriba unha imaxe falsa que os "degradaba": cando non había gaiteiros tocaban as mulleres, como se fose fácil ou algo menor! Antes podía ser un instrumento mal feito, con chapas que fixeran ruído sen máis… pero agora traballamos con lutieres para construír instrumentos menos estridentes, menos molestos, cun son máis agradábel de escoitar, unha acústica menos agresiva. Todos os instrumentos evolucionaron e a pandeireta chegou ás portas do século XXI e apenas avanzara. Por iso se pensa que é menor, doado de tocar e moi ruidoso. Mudar todos eses preconceptos é moi complexo e esa foi a empresa. —En Berrogüetto cantaba e tamén tocaba, ten unha voz marcadamente singular, estivo en Nova Galega de Danza, en aCadaCanto... Vostede mistura na súa persoa moitas disciplinas. Como considera a evolución destes catro discos xa con Adufeiras de Salitre? No noso caso tocamos en auditorios e teatros e as entradas están anticipadamente esgotadas. Para min hai seis anos era algo impensábel. É un fito extraordinario que considero parte dun movemento maior, colectivo, que estamos vivindo. Quero pensar que no noso caso é a resposta ao compromiso que nós temos. Coas Adufeiras e coa percusión vivimos un premio a ese esforzo e gústame pensar que tamén metaforicamente se lle fai xustiza a todas a aquelas mulleres da música tradicional invisibilizadas tanto tempo. É unha idea moi poética pero gustaríame que fose así. —A sensación é que non se trata dun éxito puntual, que cada vez máis xente se suma á música tradicional e propón continuamente transformacións e propostas novas. Creo que si hai unha consolidación, non tanto porque haxa moda senón que a creación de público leva décadas asentándose e dá froitos. Hai moitas persoas que fixeron o camiño e acumulamos un patrimonio social que fai que se acredite na nosa música e nas nosas propostas. Mesmo nos 90, que o folk estivo de moda, non se enchían os escenarios como agora. O que fixeron as Tanxugueiras no Coliseum da Coruña foi un momento moi especial. E ademais este éxito armouse desde a perspectiva privada, con entradas vendidas unha a unha. Hai algo no ADN común que fai que nos reunamos tribalmente para celebrar algo que sabemos que é noso. Escoitamos un aturuxo e semella que nos convoca a todos e a todas. "Hai un ADN común, que fai que nos reunamos tribalmente para celebrar algo que sabemos que é noso. Escoitamos un aturuxo e semella que nos convoca a todos" —Entrevistando a Ricardo Portela contábanos que unha parte do seu empeño era que o gaiteiro fora respectado na súa dignidade en escena. Ese punto de elegancia na posta en escena teño para min que é algo que vostede tamén coida. Coñecín outro músico que dicía que os galegos cando subíamos ao escenario parecía que pedíamos permiso para tocar. E Portela tiña razón en pedir ese respecto que debe estar fundamentado. Porque cando subimos ao palco temos que ter unha fachenda e un convencemento de que imos ofrecer algo bo e importante, que nos acompaña algo inmenso e que transporta a nosa identidade. Esa é a sensación: sentirse acompañado por moitas voces, máis alá da propia. —Tanxugueiras, Fillas de Cassandra e tantos outros grupos foron capaces de facerse un sitio e de romper con moitos estereotipos. Hai un resorte que temos, non sei cal é, que impediu que todo se asimilase. No resto do Estado a xente que se dedica ao folk dicíanos: "de que vos alimentades aí que hai xeracións de mozos e mozas que saen por miles a xuntarse en foliadas a bailar?". É algo inexplicábel. —Tamén cun espírito moi comunitario. Todas estas músicas naceron como un fenómeno participativo, porque hai outras máis contemplativas. Séntaste a escoitar a Schumann, pero aquí hai máis sociabilidade e complicidade, e lograr chegar onde chegamos é un éxito. Por iso aparecen centos de nenos e nenas aos concertos para que lles asines as pandeiretas, porque se senten parte de algo moi fondo. Todo é semente e para o futuro é moi importante.