Touriñán: "Para min defender o galego é unha posición natural"

Cuñados é o último elo dunha cadea de éxitos de billeteira que presumen de facer comedia desde o galego. Hai un humor propio da Galiza? Creo que nós temos unha forma especial de recibir o humor, que non precisamos de moito para verlle o humor á vida. Necesitamos menos explicacións, quizais ese é o segredo da retranca. Gústame moito a palabra xeito: temos ese xeito que hai que ter para ver o aspecto humorístico das cousas, moitas veces sen palabras, cunha soa mirada, cunha cara que pos ao escoitar unha determinada declaración xa estamos facendo un comentario moi explícito. E iso hai que saber lelo. Ás veces cárgase moito as tintas en quen fai o humor e tamén hai que ter en conta quen o recibe, que é unha parte moi importante do diálogo. Iso notámolo moito cando saímos da Galiza para ir a outras partes do Estado: temos que desenvolver máis o chiste, dar máis explicacións e deixar claro que estamos a facer comedia, porque, en xeral, somos máis serios facendo humor. Eu creo que Eugenio podería ser galego pola maneira de contar os chistes. Talvez non saber recibir o humor dese xeito é o que leva a tanta xente ofendida e a tanto proceso xudicial a humoristas. Seguro. O humor non pode facer sentir mal, ten que ser algo que che fai feliz. As persoas que nos dedicamos á comedia temos que ser coidadosas con non ofender, mais o público tamén ten que saber distinguir o que é un discurso artístico dun discurso dun especialista, dun médico, dun científico… Moita xente ten a percepción de que unha obra como Fariña está tendo unha mellor recepción fóra da Galiza que aquí, aínda que esgota as entradas cada vez que se programa nun teatro. Hai un prexuízo, ou unha reacción elitista, ante a comedia? Creo que esa reacción existe desde sempre, tanto na sociedade como no propio sector da xente do teatro e do cine. A idea de que a comedia é un xénero menor a respecto do drama está moi estendida e por iso se lle dá menos importancia. E eu penso que, en realidade, é moito máis difícil facer comedia que facer drama, que é máis complicado facer rir ao público que facelo chorar. Logo, volvendo ao de antes, depende do receptor. Depende de que a historia che afecte máis ou menos e de como te sitúes ante ela. Unha das funcións máis bonitas da miña vida foi a que fixemos en Vigo, á que asistiron as nais de Érguete. Nós invitámolas para ver que lles parecía o que fixeramos e comprobar que aquilo as conmovía... e a súa resposta foi magnífica. Se cadra, a outra persoa que perdeu un achegado, un familiar, por culpa da droga non lle apetece tanto ver unha comedia sobre ese tema. Cando saes da Galiza, a implicación emocional é menos estreita e iso permite ver as cousas doutra forma. Cando as cousas tocan de preto é cando podemos valorar se unha persoa, se un público concreto, ten sentido do humor ou non. Quico Cadaval comentábame que os monologuistas foron os primeiros en desvelar que existe un público galego cunha identidade propia, que lograron que ese público se identificara con vostedes, e que iso abría moitas portas. Creo que iso estaba asociado tamén aos temas dos que falabamos, mais hai un pouso anterior. Todo ese estalido de xente que apareceu á sombra da stand-up comedy, de programas do tipo "club da comedia", xente como Oswaldo Digón, David Perdomo, Soledad Felloza ou coma nós mesmos contabamos con referencias de mestres anteriores que estabeleceron un patrón. E refírome, fundamentalmente, a tres que son para min fundamentais. Quico Cadaval, Cándido Pazó e Carlos Blanco. Eles foron capaces de captar o que había na tradición oral e trasladalo aos escenarios. Hai que ter en conta que o noso país está moi afeito a iso, ao entretemento de contar nos traballos comunais, nas tabernas… Eu decátome de que non son quen de contar como contan os vellos da aldea onde eu vivo, que está ese xeito do que falabamos que é o que tratamos de trasladar ás nosas obras e o que nos dá unha identidade propia. Nese sentido, vostede ten en común con Cadaval o feito de que ambos se criaron en tabernas e iso, probabelmente, condiciona a forma de ver o mundo. Totalmente, iso é como nacer nunha biblioteca cando che gusta a literatura: tes toda a información aí. En certo modo, a miña profesión consiste en recrear persoas, e hai poucos lugares por onde pase máis xente diferente, con distintos matices de personalidade, como unha taberna. Especialmente, nunha taberna onde existe un trato moi próximo entre os clientes; se tes un bar nun centro comercial probabelmente as cousas sexan diferentes. Pero nesas tabernas tes todo un catálogo de personaxes, todo un mostrario da natureza humana. Por outra banda, agradezo a comparación con Quico Cadaval, pero xa me gustaría a min ter a súa maxia. Eu quedo na taberna mais el tragou a taberna, a biblioteca, o Museo do Pobo Galego… En todo caso, eu quería subliñar que buscar o popular é unha fórmula que parece asegurar esa identificación do público co que sucede no escenario. Hai distintas formas de achegarse ao popular, pero semella que sen iso, non hai identidade. É que xustamente é o único que nos fai diferentes, tamén a hora de crear. Necesitamos referentes propios que creen esa comunidade co público que nos está vendo. Se ti contas unha historia que se desenvolve nunha comisión de festas, o teu público sabe de que estás falando; e ademais dá un punto de orixinalidade que, a maiores, permite que poidas saír fóra co prestixio que dá o distinto, o orixinal. Certo que ás veces tes que adaptar un pouco para que se entenda, mais mantés esa identidade. Na ficción –e vémolo, por exemplo, agora, en Cuñados– observamos que o público de todas as partes está moi aberto a comprobar que a diversidade existe, a coñecela e recoñecela sen os prexuízos que a industria presupón nas audiencias. Nese sentido, vostede púxose do lado da defensa da identidade en moitas ocasións. Hai que morder moito a lingua para manter a posición ante as audiencias e, ao tempo, defender causas como a do idioma? Non sabería dicir, a verdade é que non é nada premeditado. Trato de usar o sentido común e non enlearme en conflitos que me fagan perder o tempo. Cando creo que debo opinar, opino, e cando creo que a miña intervención non vai valer para nada, mantéñome a distancia. Para min defender o galego é unha posición natural, mais iso non quere dicir que queira pórme á cabeza de ningún movemento. Depende [risas]. Nese sentido a comedia é unha boa escola para manterse no campo da risa e, ao tempo, soltar algunhas verdades incómodas. A comedia é a miña ferramenta e a que máis me interesa para falar do mundo. Creo que o segredo é saber situarse: podes falar de todo, pero o importante é saber desde onde o dis. Moitas veces, o humor pode converterse en ataque, en insulto e mesmo en violencia, e daquela xa deixa de ser humor. Eu teño a certeza de que podo falar de calquera cousa, e de dicir todo o que me pase pola cabeza, sempre que atope o lugar desde o que non vou resultar ofensivo. Iso permite que lle poidas dar unha volta a case todo, que poidas cuestionalo todo. Se o cómico non ten esa liberdade, é mellor que quede na casa. A figura do bufón que lle di as verdades ao rei. Si, segue sendo así, o que ocorre é que agora xa non só temos un rei, temos dous [risas]. E ao poder, ao capitalismo, aos executivos que gañan millóns de euros á custa do traballo dos demais… Saber ocupar ese sitio, ese punto de vista que o público vai compartir, imaxino que é algo que se aprende cando se actúa nos bares, que foi como comezou vostede, xunto con Marcos Pereiro. Para esta profesión, os bares son a mellor escola que se poida ter. Dáche esa escoita necesaria. Cando actúas nun bar, aprendes a ser rápido porque sempre tes que ter o ás para matar o tres, nunca sabes por onde che van vir os golpes. Actúas e hai xente que vén a verte a ti, mais tamén hai persoas que pasan por alí por casualidade, outras que xa van polo quinto ou polo sexto cubalibre… E tes que estar moi atento e atopar o punto de proximidade que che permita obter a atención de toda esa masa heteroxénea. Falo dos bares en xeral, pero podíache falar das verbenas. Iso é o máis duro: chegar a un campo da festa, ao aire libre, onde se cadra hai mil ou dúas mil persoas, cada unha ao seu… Hai compañeiros que non deron feito con iso, que o consideran un inferno. Mais cando logras concitar a atención de todos eles –e nós chegamos a ese punto– é unha experiencia marabillosa. Cando chegas a ese punto, pois xa estás preparado para actuar nun teatro onde todo o mundo pagou unha entrada para ver o teu espectáculo. É o lugar para actuar, mais esa escola é impagábel. As súas últimas producións apuntan a un aumento de ambición artística. Tende a rodearse de xente de prestixio na profesión como José Prieto ou Tito Asorey. Dalgunha maneira, unha estratexia que tamén empregou Carlos Blanco nos seus espectáculos. A colaboración con el afianzou esa forma de ver o escénico, esa pretensión de que a comedia conquiste novos territorios? A palabra ambición sempre ten un matiz negativo que non me gusta. Teño a ambición de seguir medrando, de vivir exclusivamente desta profesión e de que os espectáculos sexan cada vez mellores. Eu creo que iso, desgraciadamente, non o pode dicir moita xente. Eu entendo este oficio, até certo punto, como un xogo no que hai que ir probando cousas novas. E eu quero xogar cos mellores, por iso traballo con Carlos Blanco, con Prieto ou con Tito Asorey, para ver se algún día aprendo algo. E, neste momento, a ambición de que volvan abrir os teatros, porque se non, non podemos xogar. Creo que todos queremos traballar e abrir camiños e iso penso que se transmite ao público. No fondo, somos como ese amigo que che ensina un vídeo facendo a mona: queremos que o público teña interese por ver ese vídeo. Semella que a exportación da creación galega, tanto no cine como no teatro, pasa por un momento mellor que noutras épocas, que hai un certo interese polo que se fai aquí. Creo que é polo que diciamos antes: porque estamos descubrindo un discurso enraizado que ofrece algo a maiores. Ao final, as inquietudes do público de todas as épocas son as mesmas, a todo o mundo lle preocupan os mesmos temas. Pero esas preocupacións sempre van vestidas cun discurso particular que é o que fai atractivas as historias. Nós contamos historias universais, historias que poden chegar a todas partes, e podemos non ter os medios que teñen noutros países, mais temos esa forma orixinal de contalas. E podemos contalas en galego. A estrea de Cuñados en Madrid fíxose na versión orixinal en galego, con subtítulos, e eu considero que esas pequenas conquistas son, en realidade, grandes triunfos. Imos pondo bandeiriñas onde non as tiñamos. Ese día sentinme de verdade un "triunfador". Existía xa a versión dobrada ao castelán –que dobramos nós mesmos para non perder o ton da historia– pero Portocabo [a produtora do filme] decidiu que non, que a estrea se facía coa versión orixinal. E foi un éxito. Supoño que eses éxitos saben mellor agora que as posibilidades de traballo están máis coutadas polas restricións derivadas da pandemia. O espectáculo Unha noite na praia, que protagoniza xunto con Carlos Blanco, apenas tivo xira por mor desta crise sanitaria. Supoño que como todos os que traballamos neste oficio, tivemos que suspender, cambiar datas que logo volveron suspenderse, despois as datas posíbeis coincidían con outros compromisos adquiridos con anterioridade… No teatro comercial é moi complicado traballar desta forma. Con Fariña estamos aguantando para volver á Galiza, mais as restricións de capacidade fano imposíbel. Cre que se poderían modular as medidas doutra maneira menos lesivas para a profesión? Creo que nesta profesión temos pouco peso, pouca forza. Se estivésemos máis unidos –e sei que iso é complicado– conseguiriamos influír máis nas decisións. Moitas veces estamos divididos e iso, aos que mandan, venlle moi ben. Nós traballamos nun teatro comercial que precisa de teatros grandes, de moita capacidade, para poder subsistir e outros dependen máis das axudas e de circuítos moi dependentes da Administración, e iso crea desconfianzas e suspicacias que non benefician a ninguén. Se cadra, hai que darlle unha volta a todo iso, xuntarse e falar para buscar puntos en común. Se ti negocias coa Administración e tes detrás medio millón de persoas que queren verte en escena tes unha posición de forza que non tes se dividimos os públicos. Iso debería interesarnos a todos porque suporía negociar "en nome de" un número de persoas moi significativo. Vostede agora encárgase da organización do festival Castelo Conta en Castelo (Culleredo). Volvemos ao popular como manancial de onde parte a súa inspiración. A ver, eu son a cara coñecida, pero é a festa da miña aldea. Hai unha chea de xente que traballa para que o festival vaia adiante. Na organización estamos dez ou doce, mais hai sesenta ou setenta persoas que están aí para o que faga falta. E é un orgullo que unha aldea pequena se converta nun epicentro da comedia. No fondo, esa é a xustificación deste traballo, crear comunidade, permitir que a cultura adquira un significado para un conxunto de persoas que teñen uns referentes comúns.