Miguel Gomes, a arte de narrar

—Convén comezar polo principio, coa primeira filmación en Asia que fixeron hai máis de catro anos. Cal era a idea inicial da película? Maureen Fazendeiro (M.F.): Había unha idea clara do percorrido, que estaba inspirado nun relato do Somerset Maughan no libro The Gentleman in the Parlour, sobre un home que foxe de Birmania a Singapur e logo a Tailandia, Vietnam, Filipinas e China para evitar o matrimonio coa súa namorada, e en cada un dos países recibe un telegrama dela. Miguel Gomes (M.G.): O relato ten moi poucas páxinas, así que era absurdo querer ser fiel ao texto porque non é case nada, mais si podíamos ser fieis ao libro, que é un libro de viaxes, e nós podíamos facer tamén un filme de viaxes. É un libro de viaxes clásico, con descrición de templos, de mercados, de rituais, tamén algúns encontros con persoas, e a película quería ser fiel a ese espírito, pois antes de escribir a primeira liña do guión fixemos nós propios a viaxe e filmámola. Queríamos crear unha sorte de arquivo que sería o futuro das personaxes. O produtor Luís Urbano (O Som e a Fúria) estaba na altura concentrado na preparación do noso proxecto no Brasil, a adaptación de Os Sertões de Euclides da Cunha, e non vía posíbel arriscar noutro filme sen termos financiamento de ningunha clase. Falei de maneira casual coa produtora Filipa Reis (Uma Pedra no Sapato) e ela adorou a idea. Díxonos que quería entrar neste proxecto e que podía financiar a viaxe inicial, aínda antes de termos ningún outro apoio, e así foi. Ao longo deste tempo aconteceron logo moitas cousas, Urbano saíu do proxecto e a Filipa retomou todo, mais comezou desa maneira, coa viaxe dun equipo moi pequeno antes de termos diñeiro para a produción. En setembro de 2019 comezamos a preparala e decidimos que mal pasase o ano colleríamos un avión no aeroporto de Lisboa para tentar estar en Rangún, en Myanmar, no día 4 de xaneiro, para a festa da independencia. Non sabiamos moito dela, mais nunha historia ambientada nun tempo colonial queríamos comezar por unha festa da independencia; non se di nada diso no filme, mais está alí, son aquelas imaxes do inicio da segunda parte, cando a Molly ve aquelas cousas estrañas, aqueles xogos das mulleres con aquilo entre as pernas... —Fago un inciso para preguntarlles por unha nota que sae nos créditos, sobre que foi imposíbel para vostedes contactar agora co equipo que colaborou na rodaxe de Myanmar. M.G.: Hoxe en día pasan moitas escandalosas no mundo, mais a de Myanmar é unha das maiores. O escándalo de Myanmar é coñecido mais non se fala moito del porque ninguén se interesa por aquela parte do globo. Houbo un golpe de estado militar e o que pasa alá é un masacre total. Ninguén consegue hoxe entrar no país e hai unha guerra civil. Houbo diversas persoas coas que traballamos cuxos nomes non conseguimos colocar nos créditos porque non puidemos contactar con toda a xente de alá debido á situación política. O pai do produtor executivo que nos axudou no país foi preso pasado un día do golpe de estado, non fago idea do que farían con el nin coa familia del. Puxemos esa mensaxe nos créditos finais tamén para chamar a atención do que pasa no país. M.F.: Comezamos en Myanmar, logo fomos a Singapur e ao entrarmos en Tailandia a produtora tailandesa falounos dunha epidemia, díxonos que estaba moi preocupada... e nós pensabamos que estaba louca! Era no inicio da viaxe, nas primeiras semanas de xaneiro de 2020. Pasamos unha semana en Vietnam, despois fomos ás Filipinas e daquela xa foi que tivemos que mercar as máscaras. E cando tiñamos que ir á China xa foi imposíbel entrar. M.G.: Nesa altura o produtor chinés díxonos “esquezan todo, non poden entrar, talvez até conseguiría traervos aquí mais vai ser todo moi complicado, vannos mandar para a casa... eu acho que o mellor é interromper a rodaxe e retomala en canto se poida”. Nós, naquela altura, pensabamos que poderíamos voltar dous meses despois. Nas primeiras semanas de 2020 estivemos naquela zona do mundo, fixemos miles e miles de quilómetros, andamos en todos os medios de transporte e no medio de toda a xente. Regresamos a Lisboa en febreiro e de repente, un mes despois, non só non era posíbel retomar a viaxe senón que tiñamos que ficar pechados na casa pola Covid-19. Eu lembro nesa altura de pensar que nós tiñamos un tesouro incríbel, pois xusto antes diso viaxaramos máis ca nunca. 2020 foi para nós o ano do confinamento mais tamén foi o ano das viaxes. E tamén foi o ano das rodaxes, porque filmamos moito, comezamos coas primeiras imaxes do Grand Tour e despois no verán, entre os dous confinamentos, fixemos Diários de Otsoga. Á volta de Asia no “Comité Central” [Maureen, Miguel, Mariana Ricardo e Telmo Churro] empezamos a traballar na escrita, primeiro xuntos e logo cada un na súa casa, con reunións por Zoom. M.F.: O Telmo editaba e editaba as imaxes de Asia e nós iamos escribindo o argumento en resposta a esa rodaxe e á montaxe. M.G.: O argumento que escribimos e presentamos para conseguir o financiamento incluía xa fotogramas desa parte do arquivo. Había unha descrición dunha secuencia que filmaramos en Vietnam ou na Tailandia e logo viña outra secuencia na que pasaba isto e aquilo, e despois cortaba para outras imaxes que ves no filme. —Sempre estivo claro que debía haber unha voz narradora? M.F.: Non, en absoluto. O guión orixinal tiña moitas máis escenas, máis personaxes, máis cousas e non tiña voz en off. Mariana Ricardo está sempre en contra da voz en off, así que este filme non debía tela. M.G.: “Eu dimito se ter voz off”. M.F.: En setembro de 2022 comezamos a preparar a rodaxe da parte que faríamos en estudio, que tería lugar despois en febreiro. E ao final de novembro dinnos de parte da produción que faltaba un millón de euros no orzamento. Un millón. Xa estaba todo en marcha, os decorados deseñados, eu xa fixera os castings, tiña visto moitos actores... mais faltaba un millón e tiñamos que dar unha resposta artística porque en termos de produción non había solución. Entón, en decembro reunímonos Miguel, eu, a Mariana e o Telmo para cortar e cortar escenas. M.G.: Mentira, Maureen, mentira [entre risos]. M.F.: O que é mentira? M.G.: Porque eu cortei todo só e eles enfadábanse comigo a dicir “por que é que estás a cortar?”, e eu respondía “porque agora estou con dispoñibilidade para iso”. Eu sabía que de alí a unhas semanas era probábel que a produtora me preguntara “O que se vai cortar?” e eu daquela iría enfadarme con ela e negaríame a facelo. Mais se o facía de primeiras, quedaba iso resolto. Nesa altura eu cortei todo eu só e tiña o comité central contra min. Cando fomos confrontados coa inevitabilidade de ter que cortar, xa estaba ese traballo feito. M.F.: Nese momento vimos que era precisa a narración, porque se non a houber ía resultar todo demasiado elíptico. M.G.: Naquel filme inicial pasabamos dunhas cousas para as outras sen comentario. Eu gostaba de ter feito ese filme, gostaba de ver como é que funcionaría con máis escenas de estudio. Mais hai cousas que gañamos con esta estrutura. Por exemplo, nós no inicio tiñamos unha escena de ficción cunha vidente, mais ficamos só coa vidente real que filmamos en Asia. Nós intentamos enganar a vidente, inventamos unha data de nacemento e diversas informacións falsas para unha suposta “Molly” que era a Maureen. E ela dixo cousas incríbeis, tipo “vostede ten a certeza de que non é casada?”, “vostede ten unha alma que a protexe” ou “vostede ten dous homes”, e eu pensaba, “ben, isto é perturbador para min” [entre risos]. —Nesas escenas que desapareceron, que se perdeu? M.G.: Acho que a Molly (Crista Alfaiate) e sobre todo o Edward (Gonçalo Waddington) tiñan máis presenza. A Molly, por exemplo, tiña unha transformación en que ela deixaba de ser a muller inxenua que cre no que ninguén cre, nin o espectador, que xa sabe que nada é como ela pensa, e había unha escena en que se enfadaba, insultaba os diplomáticos... Pasaba por máis estados emocionais. E o Edward igual, tiña unha escena cuns momentos de euforia que desapareceron. —Gosto moito do personaxe da Crista Alfaiate, que me fai pensar nas actrices de comedia do Hollywood clásico. M.G.: Eu pensei na Katharine Hepburn nos filmes do Howard Hawks e George Cukor. Mais todo ten dous lados. Eu empatizo co Edward, non hai moita xente que empatiza con el mais eu si. É máis apagado, máis covarde, mais talvez un pouco máis atento ca a Molly no final. El só fala sobre ela na altura en que comprende que nunca máis a vai ver, cando comprende que a perdeu. Reacciona cando todo está perdido. É alguén que ten un tempo pésimo, mais a Molly tamén ten un tempo pésimo, como se ve naquela viaxe final do barco. —E o personaxe de Cláudio da Silva? M.G.: Inspireime nalgúns libros da literatura anglosaxoa, como Portrait of a Lady do Henry James onde hai ese personaxe do americano moi determinado a casar coa protagonista. Nós queriamos ter personaxes coma no cinema clásico sempre un pouco “over the top”, un bocado incríbeis e excesivos. E acreditabamos que sería bo cruzar iso coas imaxes do arquivo porque no fondo o filme todo traballa, quer na realidade, quer nas imaxes de estudio, cunha idea de mitificación. Ou sexa, os personaxes son contados por narradores descoñecidos e son xa como mitos. Psicoloxicamente non son moi complexos, trátase de coller persoas e inventar relacións entre elas excesivas e pouco razoábeis, fóra do normal, e fabricar ficción con aquilo para mitificalos. E por outro lado o que fixemos coas imaxes de arquivo tamén foi traballar con imaxes e lugares comúns, como as pelexas de galos, o karaoke, os loitadores... que forman parte dun imaxinario xa un pouco mitificado. Mais a pesar de seren lugares comúns, de seren clichés, nós tentamos ser capaces de darlle unha volta para que de facto pase a ser algo marabilloso, incríbel e espectacular. —Crista e Gonçalo foron a primeira escolla para os dous personaxes? M.G.: Cando escribimos o filme pensamos sempre neles dous. A Crista sempre foi a Molly e tamén escribimos o Edward para Gonçalo. Houbo un momento en que valoramos o Carloto Cotta porque el fora moi bo no Otsoga, mais houbo unha serie de complicacións e voltamos ao Gonçalo. Este é un filme sobre personaxes que comprenden apenas a metade do que está a suceder diante delas. Confrontados con outras persoas na Asia non van ser iluminados nin van percibir o mundo doutra maneira; iso non acontece neste filme. O que temos son personaxes que, de certa maneira, están completamente fóra do sistema, preocupadas consigo mesmas, dentro dunha burbulla, e que nunca van comprender por completo o que pasa á volta delas. E o Gonçalo é óptimo niso, é alguén que pode parecer que está sempre pasmado. O Edward fai parte dunha galería de personaxes que eu teño, eu diría que é da familia da Pilar (Teresa Madruga) do Tabu. A Pilar está sempre coa boca medio aberta, sempre co queixo case a baixar, a ollar para a Aurora (Laura Soveral) ou para calquera cousa. O Edward é un pouco o mesmo, son personaxes máis pasivas que reaccionan a personaxes máis activas. Pode haber un paralelismo entre a Aurora e a Molly igual que hai entre Edward e Pilar. Acho que é a primeira vez que eu penso sobre iso, mais ao me preguntares de repente encontro que hai de feito esas dúas familias nos meus filmes, os pasivos e os activos. No Grand Tour hai ademais moitas personaxes que só aparecen unha vez, que só teñen unha escena e que, a pesar de viviren alá, teñen unha relación bastante estraña co lugar. Son personaxes fóra de sitio. Aquela xente, aquela sociedade colonial, está alá mais non pertencerá nunca a aquel lugar. —É fascinante a convivencia e o xogo entre as diferentes linguas. M.F.: Iso tamén foi unha resposta a unha necesidade de construción do filme. Por exemplo, o personaxe da Ngoc que nós escribimos inicialmente falaba portugués e vietnamita, mais en Portugal non hai comunidade vietnamita e foi imposíbel atopar alguén así. E entón coñecemos á Lang Khê Tran, que é modelo e actriz en Francia. M.G.: Ela veu de París despois de ter sido contratada para ter uns días de ensaio coa Crista e un día dixo “sabe que o meu pai tamén é realizador, gañou o ano pasado o premio de mellor realizador en Cannes...” E eu comecei a pensar, “ah, ok, entón o teu pai fixo O cheiro da papaia verde”. O pai dela é o realizador Tran Anh Hung e a nai é a protagonista daquel filme. A Lang era a mellor opción para a Ngoc e reescribimos o papel para ela. E achamos que nun filme onde os personaxes británicos falan portugués, todo era posíbel. —A súa obra experimenta constantemente estratexias diferentes para contar unha historia. M.G.: Sempre hai maneiras diferentes de contar as cousas. O filme brasileiro no que estamos a traballar parte dun libro, Os Sertões, cun lirismo moi grande, a escrita do Euclides da Cunha é pura poesía e o que el conta non se corresponde coas leis físicas. El describe un mundo onde unha pinga de chuvia nunha rexión moi árida fai brotar unha planta e nós queremos filmar iso, ese exceso poético. O desafío será recrear ese mundo literario que el inventou, esa visión subxectiva do mundo a partir do ollar do escritor, que pretendía unha obxectividade científica que non tiña. Queremos facer iso na segunda metade do ano próximo. Vou precisar estar algún tempo coas persoas da rexión onde imos filmar, traballar con elas durante o noso verán e rodar despois até o final do ano, até o Nadal de 2025. Mentres facemos este filme esperamos financiar o seguinte, que faremos na Bretaña, unha adaptación dun álbum ilustrado para crianzas de Blexbolex, Romance. É un libro que comeza con tres elementos, un neno que está na escola e atravesa un bosque para regresar a casa, e niso consiste o primeiro capítulo, que ten tres debuxos con tres palabras, un debuxo dunha escola que pon “a escola”, outro do camiño, outro da casa. A seguir vai acrecentando outros elementos, entre cada elemento antigo acrecenta un novo, así que capítulo a capítulo o mundo vai medrando e medrando, e é un libro precisamente sobre como inventar unha historia. É un pouco coma o Mysterious Object at Noon do Apichatpong Weerasethakul, que é cada vez máis un filme seminal no cinema, nesa perspectiva de como filmar unha historia a medida que ela se forma. Non obtela na forma final, senón en movemento, mentres se forma.