As nosas extraordinarias aves comúns: a cotiá gaivota patiamarela

Karl Michahelles foi un zoólogo e médico alemán especializado en ornitoloxía e herpetoloxía do século XIX que estudou varias especies de gaivotas. Distribución Ten distribución paleártica, desde o oeste do mar Negro até a conca do Mediterráneo, ocupando a península Ibérica e chegando ao norte de África e mesmo a Macaronesia. Na península Ibérica ocupa boa parte do litoral e tamén pasou a colonizar treitos fluviais e encoros do interior. Na Galiza ten presenza durante todo o ano, é a gaivota máis común e estendida por toda a costa, e, como xa dixemos, tamén con presenza en vilas e cidades do interior como poden ser Ourense ou Santiago de Compostela, nas que é reprodutora. Como recoñecelas? Foi durante un tempo considerada unha subespecie da gaivota arxéntea (Larus argentatus), e así aparece aínda en guías de aves e publicacións de hai uns anos. Hoxe considérase unha especie distinta baseándose en criterios morfolóxicos e na súa area de distribución. Aínda que aparentemente non hai grandes diferenzas entre macho e femia, nomeadamente na coloración, os machos son lixeiramente maiores e a súa estrutura tamén pode dar pista dos sexos cando nos familiarizamos con elas. As adultas poden ser relativamente sinxelas de identificar cun pouco de experiencia pero as aves inmaturas poden resultar complicadas nun principio. A cuestión é que as chamadas gaivotas grandes, como a patiamarela, a gaivota escura ou o gaivotón teñen catro grupos de idades con plumaxes diferentes en cada un deses ciclos. As aves do primeiro ano até o terceiro son quizais máis difíciles de identificar e require paciencia e tempo chegar a facelo. Unha das características máis distintivas dos exemplares adultos de gaivota patiamarela son as patas de cor amarela, que na gaivota arxéntea serían de cor rosa. Outra é o manto das partes superiores, lombo e ás son grises, máis escuro que a arxéntea que é de cor prateada, de aí o seu nome científico, Larus argentatus. As partes ventrais, peito e barriga, e tamén a cola son brancas ao igual que a cabeza na que resaltan os ollos de cor amarela rodeados dun anel vermello. Teñen un peteiro forte tamén amarelo cun punto vermello. Os estremos das ás son negros con machas brancas e un deseño específico mediante o cal as persoas experimentadas as poden chegar a distinguir doutras especies semellantes como a citada arxéntea ou a gaivota do Caspio, alén doutras características. Os exemplares do primeiros anos son os máis complicados. Nos do primeiro ano dominan as cores pardas pencadas de escuro e peteiro e ollos tamén escuros. Nos exemplares de segundo ciclo, o lombo xa vira a cincento e a base da cola é branca pero aínda manteñen boa parte das plumas das ás apencadas e escuras. No terceiro ano xa case toda a plumaxe das ás é gris cos extremos escuros pero conservan algo de negro na cola e na cabeza. Voz Especie moi vocal. Ten reclamos moi característicos, nasais e profundos, un estridente kaiou de alarma e un ka-ka-ka-ka. Outro dos reclamos consiste nun auua profundo, que pode ser longo ou curto, e tamén un aviso de alarma semellante a unha risa parecido a ag-ag-ag. Onde atopalas? Frecuentan praias areosas e rochosas, peiraos, prados da beira do mar, pero pódense observar tamén en vertedoiros e zonas urbanas. Calquera destes lugares será logo bo para observalas. Porén, canto máis humanizados sexan, maior facilidade teremos de observar todas as súas características con maior detalle ao estar familiarizadas coas persoas. Nas illas do Parque Nacional Marítimo Terrestre das Illas Atlánticas da Galiza, espazo natural protexido, podemos observar parellas que crían á beira dalgúns dos seus camiños. Pero ollo, polo seu ben, e tamén polo noso, é mellor non achegarse moito xa que as gaivotas patiamarelas son aves territoriais que comezarán a realizar voos ameazantes con gritos de alarma, e se pasamos a liña vermella imaxinaria realizarán picados para tentar golpearnos coas patas. Alimentación Calquera que teña estado nunha terraza do litoral galego tomando algo sabe, que de despistármonos o máis mínimo, poñamos por caso para ir ao baño ou atender unha chamada telefónica, unha gaivota patiamarela poderá aparecer da nada para dar conta da ración de tortilla que viña coa cervexa ou o anaco de bolo que acompaña o café. Si, as gaivotas comen de todo. En "de todo" entran as viandas que poidan atopar nunha das nosas fermosas praias como caranguexos (patexos especialmente) ou estrelas de mar. E calquera outro alimento que atopen nun vertedoiro, como no de Sogama onde se xuntan milleiros, até os restos dun bocadillo esquecido a carón dunha toalla na praia. E por suposto, unha gran e importante fonte de alimento é a que lle proporcionan os barcos de pesca, outra das estampas habituais da xeografía litoral galega; unha nube de gaivotas perseguindo un barco mentres faena. Reprodución Nidifica en cantís de illas e illotes de boa parte da costa galega aínda que tamén está presente como reprodutora, como xa se comentou, en vilas e cidades. A colonización urbana, onde se instala para criar, comezou cara a finais do século pasado, sendo coñecidos os conflitos que pode chegar a xerar coa veciñanza humana ao ser unha ave moi territorial. Porén, se se lle deixa, ocupa tamén ecosistemas dunares como se pode constatar na Illa de Sálvora. Nas dunas da zona norte da illa, nas que está restrinxido o paso para as persoas, as gaivotas espállanse ao longo dos areais e mesmo recolonizaron os campos de labor abandonados. As gaivotas patiamarelas teñen sido ben estudadas na Galiza. En febreiro comezan a fixar os territorios de nidificación e pódense observar xa as parellas nas zonas nas que se reproduciron en anos anteriores. A pesar da presenza temperá, as primeiras postas non chegarán até finais de abril ou maio e as últimas en xuño. Nesta época, a parella dedicarase á elaboración do niño que consiste nunha pequena depresión no terreo, tapizada con algas, herba e outros restos vexetais que situarán case sempre ao abrigo dunha pedra ou dunha planta como pode ser un toxo. Pon a femia dous ou tres ovos apencados de cor olivácea que chocan os dous proxenitores, pero especialmente a femia, ao longo de 26 a 29 días. Os polos son semi-nidífugos, é dicir, abandonan o niño pero quedan nas proximidades deste. Están cubertos dun denso plumón de coloración críptica que lles permite estar agochados perto do niño. Pasadas unhas 6 semanas xa poden voar e aos 45 independizaranse dos adultos e dispérsanse. Depredadores O azor é unha das aves de rapina que máis temen as gaivotas xa que dan boa conta delas. O falcón é outra das aves de rapina que as teñen no seu menú. Tendencia e status xurídico No último Atlas Libro Vermello das Aves da SEO/Birdlife publicado neste ano 2022, que actualiza e recolle aquelas especies que están ameazadas baixo diferentes categorías, entrou a gaivota patiamarela. Concretamente na categoría de "Case ameazada" xunto coa curuxa común e o moucho entre outras. Atópanse moi próximas á categoría de "Vulnerábel" e ás que haberá que prestar moita atención para poder avaliar se aumenta o seu risco de extinción nos próximos anos. Nalgúns lugares como a costa occidental da Coruña, o declive poboacional da gaivota patiamarela acadou 70% na última década. Non se coñecen con exactitude as causas do descenso aínda que entre elas podería estar a desaparición de fontes de alimentación que as persoas facilitamos por medio de vertedoiros ou en forma de descartes pesqueiros, recursos que mudaron a súa xestión e reduciron a súa dispoñibilidade. Tamén, e durante os últimos tempos, estase a dar unha enfermidade paralizante que está provocando a morte de moitos exemplares. Todas estas causas están contribuíndo ao seu descenso. A terra das gaivotas Como comentabamos ao inicio, o noso país co seu extenso litoral acolle, nomeadamente durante os meses de inverno, unha nutrida cantidade, e tamén diversidade, de especies de gaivotas que se veñen sumar ás residentes. Nunha xornada de paxareo pola nosa costa podemos observar, sen moita dificultade, unhas dez especies diferentes e con algo de dedicación podemos chegar á ducia de gaivotas diferentes. Entre as gaivotas de menor tamaño está a gaivota pequena, a chorona ou a gaivota de cabeza negra e tamén aves raras, pero que teñen presenza case anual, como a gaivota de Bonaparte. A gaivota tridáctila ou garrucho é outra especie que, especialmente nos días de temporal podemos observar nos areais. Outra especie corrente, aínda que localizada e en escaso número durante o inverno é a gaivota cana. Entre as gaivotas de tamaño grande está a nosa protagonista, a patiamarela, pero tamén a gaivota escura, a arxéntea da que xa falamos e o gaivotón. Tamén a gaivota patiamarela do Caspio pode verse nas nosas costas e case todos os invernos, aínda que sempre en función das condicións meteorolóxicas podemos observar aves como a gaivota polar ou a hiperbórea, as chamadas gaivotas brancas que proceden das evocadoras paisaxes árticas. Galiza é tamén, durante os meses de verán, un lugar privilexiado, pode que dos mellores de Europa, para observar unha das especies máis fermosas, a gaivota de Sabine, ben desde algún cabo como Estaca de Bares ou nunha saída peláxica en barco. As gaivotas nidificantes da Galiza Na Galiza, alén da gaivota patiamarela, temos dúas máis reprodutoras e outra que o facía até poucos anos e que precisamente no Atlas Libro Vermello das Aves da SEO/Birdlife, ao que vimos de referirnos, considera como "Extinta". Gaivota escura, de nome científico Larus fuscus, ten a plumaxe máis escura, lombo e ás de cor gris escura, case negra. Lixeiramente máis cativa que a patiamarela e coas patas algo alaranxadas. Os xuvenís son de cor parda apencada e resulta complicado nesas idades diferencialas das inmaturas das patiamarelas. Alén das parellas que crían na Galiza, nomeadamente durante os pasos de primavera e outono, podemos observalas en bandos numerosos, ben desde os cabos ou pousadas nas praias descansando. A poboación de gaivota escura que nidifica no Parque Nacional Marítimo Terrestre das Illas Atlánticas da Galiza representa unha parte considerábel de toda a poboación da Península Ibérica que as persoas que as seguen e estudan estiman entre un cuarto e unha terceira parte. O gaivotón, por nome científico Larus marinus é a gaivota máis grande de toda Europa e cría en escaso número espallada por illas e illotes do litoral. Os exemplares adultos teñen as partes superiores e as ás de cor practicamente negra. É unha gaivota potente, cun peteiro poderoso e forte, ten as patas de cor rosa pálida. Os xuvenís son pardos pero apencados de branco e negro e distínguense pola súa estrutura e peteiro forte. Durante o inverno recibimos exemplares de Europa. A gaivota tridactila (Rissa tridactila) criaba até apenas hai uns anos pero hoxe considerase extinta tanto na Galiza como no resto da Península Ibérica. É unha ave peláxica que pasa longos períodos no mar. O lombo e as ás son de cor cincenta co extremo negro e ollos escuros. Os exemplares adultos teñen o peteiro amarelo e as patas negras.