Un verán de teatro: tempo de festivais

O teatro está vinculado aos festivais desde as súas orixes. Na antiga Grecia, foron os certames convocados en honor do deus Dionisio –os festivais dionisíacos– os principais marcos de representación das obras de Esquilo, Sófocles, Eurípides ou Aristófanes. Que Dionisio fose, ademais do protector da escena e das artes, o deus do viño, da fertilidade e da relaxación dos costumes parece presaxiar o ambiente festivo e relaxado co que dous mil anos despois acudimos ás funcións teatrais do verán. Se cadra, habería que pensar nos festivais de teatro como un elemento esencial dun sistema cultural, e que funcionan, fundamentalmente, en dúas direccións: por unha banda, como mostras de espectáculos, compañías e tendencias que son difíciles de ver nas programacións habituais ao longo do ano; pola outra, como estímulo para captar novos públicos, para incentivar o interese polo teatro. Presentar montaxes arriscadas que permitan coñecer a evolución da linguaxe teatral resulta imprescindíbel para garantir que creadores e público se manteñen en sintonía coa contemporaneidade. E captar novas audiencias aparece como unha imperiosa obriga nun país no que unha porcentaxe moi significativa da poboación da poboación non vai nunca ao teatro. En teoría, os obxectivos máis imperiosos serían fomentar a reflexión artística, avaliar o estado da creación contemporánea e crear novos públicos. Esta dupla esixencia propicia que as programacións dos festivais abalen entre o teatro máis convencional e o máis audaz, entre os nomes seguros e os artistas máis transgresores, entre o que conta co beneplácito do público e o que desafía as súas expectativas. Un equilibrio difícil de conquistar e, en gran medida, responsábel do éxito ou do fracaso destes eventos. En teoría, os obxectivos máis imperiosos serían fomentar a reflexión artística, avaliar o estado da creación contemporánea e crear novos públicos. Mais non hai que esquecer o apetito de entretemento estival e a "oportunidade económica" que os Concellos organizadores ven na promoción que un festival de certa sona pode outorgarlle ao seu territorio. Demasiadas variábeis que propician que xurda unha pequena constelación de festivais cuxo propósito, en ocasións, non se define con demasiada precisión: créase de verdade afección pola escena ou só se enchen horas de programación de espectáculos cos que ocupar as horas de ocio? É probábel que sexa excesivo atribuírlles aos organizadores dos festivais toda a responsabilidade nun traballo que atinxe ao sistema educativo, ás institucións públicas e aos medios de comunicación. Mais si que é preciso reclamarlles que non perdan de vista os obxectivos marcados, que non se deixen levar polo criterio de aceptación do público nin pola tentación dun elitismo que non lles concirne. E unha permanente autoavaliación que permita redefinir o seu lugar dentro do sistema ao que pertencen. As incertezas da pandemia Xullo é o mes en que se celebran dúas das mostras de teatro de maior antigüidade e prestixio do noso país: a Mostra Internacional de Teatro Cómico e Festivo e a Mostra Internacional de Teatro de Ribadavia. A celebración dos festivais do ano pasado mantívose en vilo até última hora por mor das restricións sanitarias derivadas da pandemia e este ano, aínda que semella que existe algo máis de tranquilidade, as incertezas continúan preocupando aos programadores. María Armesto, directora da Mostra de Cangas, subliña que a falta de información segue condicionando a organización do festival. "Aínda non nos aclararon o tema dos aforos, non sabemos se se van relaxar as medidas ou non. Se, por exemplo, continúa vixente a norma de manter un perímetro de seguridade dun metro e medio arredor de cada persoa do público, a capacidade do Auditorio Municipal de Cangas veríase diminuído até duascentas persoas como máximo, de setecentas butacas que ten. Iso significa un golpe económico moi duro para a Mostra. Na rúa temos menos problemas porque podemos habilitar espazos que se adapten a cada espectáculo, mais en interior non temos nada claro o que vai suceder". Teremos compañías que virán de diferentes países de Europa e cada un deles ten as súas propias normas, polo que resulta complicado saber con seguridade que requisitos teremos que cumprir. Roberto Pascual, director da MIT Ribadavia, ratifica esa preocupación pola falta de definición das autoridades sanitarias sobre as capacidades permitidas, ao que engade as dificultades de orientarse entre as distintas normativas no seo da Unión Europea. "Este ano, a Mostra recupera a programación internacional e seguimos pendentes de como van evoluír os protocolos sanitarios dos países de procedencia. Teremos compañías que virán de diferentes países de Europa e cada un deles ten as súas propias normas, polo que resulta complicado saber con seguridade que requisitos teremos que cumprir. E a iso temos que sumarlle que aínda non sabemos ben que esixencias haberá por parte do Estado, se se van esixir PCR, se se habilitará o pasaporte de vacinación…". Dramaturxias e feminismos Malia as dificultades destes tempos convulsos, os festivais galegos non renuncian a continuar coas liñas de programación que lles outorgan personalidade dentro do panorama galego das artes escénicas. Segundo Roberto Pascual, Ribadavia, que decorre do 16 ao 25 de xullo, escolle como motivo temático principal deste ano a "posverdade, a construción de noticias falsas e o seu uso fraudulento e interesado para evitar o avance da sociedade en termos de igualdade e de democracia. Logo haberá outros temas que dialogarán con este, como o feminicidio". Ademais, en consonancia coa liña iniciada nos últimos anos, a Mostra prestará atención á dramaturxia contemporánea a partir de Shakespeare e á hibridación de linguaxes: teatro-danza, circo con texto… e outras manifestacións que poñen en cuestión as categorías xenéricas clásicas. Así, poderán verse espectáculos –coproducidos pola propia Mostra– como o Othello de Voadora, unha versión da obra de Shakespeare que a compañía dirixida por Marta Pazos emprega como trampolín para propor un debate sobre a construción de xénero e a estrutura do sistema patriarcal; Vértigo, un espectáculo de Pistacatro dirixido por Diego Anido que investiga sobre as posibilidades da danza aérea a partir de Hichtcock; #2Pilgrims, de Redrum Teatro, unha peza con dramaturxia de Fernando Epelde que parodia a mestura de ficción e realidade co Camiño de Santiago como fondo; ou Soga e cinsa, de Diana Mera, que aborda o tema do feminicidio desde unha perspectiva histórica. O programa –que se fará público na súa totalidade o vindeiro día 25– complétase coa atención á dramaturxia contemporánea no ámbito estatal e cunha programación internacional que combinará as figuras históricas do teatro contemporáneo cos valores emerxentes. Pola súa banda, a Mostra de Cangas, que vén de recibir o Premio de Honra Marisa Soto da Asociación De Actores e Actrices de Galiza, mantén desde hai anos unha forte identidade baseada no principio de que a comedia é o mellor vehículo para debater os temas que preocupan á cidadanía, ao que se suma un forte compromiso co feminismo e a loita pola igualdade de xénero: cabe destacar que foi primeiro festival do Estado en aplicar criterios de paridade e igualdade na organización e na programación. Este ano, a Mostra, que ten lugar entre o 1 e o 10 de xullo, homenaxeará a Xosé Manuel Pazos, alcalde de Cangas e un dos fundadores da Mostra, falecido a comezos de ano, e entregará o Premio Xiria ao Labor Teatral ao crítico Camilo Franco. A Mostra completarase cunha xornada de debate sobre os vinte e cinco anos de Teatragal, un espazo de reflexión, de diálogo e de intercambio de experiencias fundado en 1996, tras a estrea de Terra de Lobos, a primeira coprodución da Galiza e o norte de Portugal Entre os máis de vinte espectáculos que se exhibirán destacan Vencerse é cousa de tratar, unha peza de Fernando Abreu baseada na obra Intempériome de Xela Arias coa que preparaba un espectáculo de improvisación libre; Semente, o home que plantaba árbores, unha adaptación do clásico da literatura ecoloxista de Jean Giono a cargo de Emedous; ou Mocos, unha obra de Cándido Pazó a cargo de Contraproducións que trata o tema da memoria. Mención especial merecen a estrea no Estado de Espécies Lázaro, de Vanesa Sotelo, dirixida pola autora para a compañía Teatro Art'Imagem da Maia, e A contenda do río Miño, unha coprodución do Centro Dramático Galego coa Companhia de Teatro de Braga, que versionea A contenda dos labradores de Caldelas ou Entremés famoso sobre a pesca do río Miño, escrita por Gabriel Feixoo de Araúxo en 1671, considerada a primeira peza teatral en lingua galega que se conserva e que celebra agora os seus 350 anos. Dúas producións que afondan na relación entre o teatro galego e o portugués e que se completará cunha xornada de debate sobre os vinte e cinco anos de Teatragal, un espazo de reflexión, de diálogo e de intercambio de experiencias fundado en 1996, tras a estrea de Terra de Lobos, a primeira coprodución da Galiza e o norte de Portugal entre o Teatro do Noroeste de Viana do Castelo e Teatro de Ningures de Cangas. Fazer a Festa na Maia Precisamente en Portugal, na Maia, terá lugar a 40ª edición de Fazer a Festa, o Festival Internacional de Teatro para a Infância e Juventude que organiza a compañía Teatro Art'Imagem, unha das máis comprometidas co intercambio entre ambas beiras do Miño. No festival, que decorre desde o 29 de xuño até o 4 de xullo, estarán presentes dúas compañías galegas: Tanxarina, coa súa adaptación de A galiña azul, de Carlos Casares, dirixida por Cándido Pazó, e Onde viven os monstros, unha peza dirixida por Gustavo del Río e interpretada por María Roja e Jimmy Núñez. Na Maia poderanse ver igualmente destacadas montaxes para a infancia como A Avó que não foi Avó da compañía Monstro Colectivo de Setúbal, O Portal Encantado, de Dragão 7, de São Paulo, ou Acende a Noite, da compañía Quinta Parede de Matosinhos. Almada, o gran referente Do 2 ao 25 de xullo chega o 38º Festival de Almada, que logrou converterse nun exemplo do que debe ser a programación dunha mostra escénica. Cun orzamento moi medido, combina grandes figuras do teatro con pequenas xoias agochadas, ademais de servir de soporte das compañías nacionais e para artistas emerxentes de Portugal. Este ano, algunhas das figuras que pasarán polo que talvez sexa o festival de referencia da península son Irene Bonnaud coa montaxe Amitié, a partir de Eduardo de Filippo e de Pier Paolo Pasolini; o sempre polémico Ivo van Hove, coa montaxe de Who killed my father?, de Edouard Louis; o coreógrafo serbio Josef Nadj, co espectáculo Ooma; a adaptación de Joyce Molly Bloom, dirixida por Viviane de Muynck e Jan Lauwers; ou a biografía de Maria Callas, de Tom Volf, interpretada por Monica Bellucci. Ademais, o festival permitirá ver algunhas das obras máis recentes de creadores portugueses novos e históricos, como o Hipólito de Eurípides en versión de Rogério de Carvalho, Maiakovski, o regreso do futuro, de Igor Gandra, ou a Viagem a Portugal da sempre excelente Joana Craveiro.