O estigma revelado

Xa sabiamos que un bo número de crianzas galegofalantes mudan de lingua cara ao castelán ao incorporarse á escola. Ou que as que se manteñen no galego tenden a quedar en situación de singularidade. Mais non había un estudo que, como Lingua, poder e adolescencia de Miguel Rodríguez Carnota (Xerais), demostrase que cara ao final da educación primaria estes nenos e nenas galegofalantes comezaban a recibir ataques de diversa consideración por parte dos pares -os seus compañeiros e compañeiras- a causa dos seus hábitos lingüísticos. Ou que esa presión grupal se fai tan forte nos primeiros anos do instituto que leva ao abandono do galego e que os intentos de volver a esta lingua teñen uns elevados custos en termos de socialización que adoitan conducir ao fracaso. A cuestión é que investigacións realizadas con técnicas cualitativas coma o grupo de discusión ou a entrevista en profundidade descobren aspectos que non revelan as enquisas. E non é a primeira vez que isto acontece. Aínda que existen, explica Rodríguez Carnota, os ataques que máis contribúen ás claudicacións no uso do galego non proveñen do profesorado ou doutros adultos, senón dos pares. E non, na maioría dos casos, debido a unha estratexia galegófoba planificada, senón a actitudes de transmisión inconsciente das directrices do poder, que Rodríguez Carnota relaciona co concepto do sociólogo Pierre Bourdieu de habitus, é dicir, as actitudes inculcadas desde a infancia, que teñen moito que ver coa nosa extracción e clase social. Inconsciencia e descoñecemento, xunto con outros factores como a inmaturidade ou a agresividade adolescente refórzanse mutuamente, segundo este autor, como causas dos ataques. E todo isto pasa, ademais, en centros situados nunha paisaxe lingüística nun principio favorábel ao galego, maioritario na sinalización institucional, presente en rótulos de negocios como marca de autenticidade e mesmo nas pintadas reivindicativas coas que pode identificarse a mocidade. Rodríguez Carnota analiza o paso do galego ao castelán a través de casos como o de Amaro, Uxío e Ánxela. "A razón pola cal Ánxela -durante o ensino primario- xunto con Amaro e Uxío- xa no instituto- mudan de lingua para o español cos seus compañeiros é a mesma:" -argumenta- "unha integración que ven imposíbel mentres se sigan expresando na lingua do país", malia partiren os tres dunha identificación moi grande co galego como lingua materna. O propio Amaro razoa deste xeito: "Conforme imos facéndonos maiores, durante a infancia ou a adolescencia, cada vez é máis importante o grupo de amigos e cada vez é menos importante a familia e os profesores. Chega un momento no que (digo): Pois quérome integrar e, entre outras cousas, vou utilizar máis o castelán". Aínda así, o alcume de "falagalego" aplicado a este alumno polos seus compañeiros como xeito de violencia simbólica persiste despois de producirse o seu abandono desta lingua. Tamén a Uxío lle chaman "gallego" co ánimo de insultalo. Uxío asegura que comeza a falar en castelán, nunha contorna castelanfalante, para "non chamar a atención". Sobre os trece ou catorce anos empeza a falar castelán cos novos coñecidos e mantén o galego temporalmente para o resto. Mais a partir dos catorce anos, xa no instituto, convértese en castelanfalante total. Tamén Ánxela realiza unha planificación estratéxica para ir abandonando a lingua materna. Comeza primeiro a falar castelán coas persoas descoñecidas e coas novas amizades por "medo" ao que pensasen dela. Pois, tal como ela conta: "Hai xente que é capaz de entender" (que ela falase galego) "pero habería outra que, estou completamente convencida, me seguiría mirando desa forma rara. Aínda que hai moita xente que o nega ou que o deixa pasar por alto, non conectas da mesma forma cunha persoa se falas nun idioma que se falas noutro, falando esa persoa un idioma distinto do teu". Ánxela deixa de falar en galego cos pares e só o fai con algúns profesores e profesoras tras vivir situacións como unha vez que alguén se achega a ela nun recreo e dille: "Decían por ahí que hablas gallego: ¿Por qué hablas gallego?". Nun tempo en que é ollada con "caras raras" cando se lle "escapa" algo en galego ou no que se sente atacada ás súas costas polo feito de ser "progaleguista". Rodríguez Carnota exemplifica tamén, a través dos casos de Paulo, Estela e Helena, a situación contraria, é dicir, o paso do castelán ao galego. Paulo entra en contacto, de adolescente, con mozas e mozas con inquietudes ecolóxicas e políticas no contexto dun desastre -un incendio- producido na súa contorna. O cal o axuda a reconectar cunha lingua coa que tiña unha relación de afecto a través do recordo do avó galegofalante. No caso de Estela, a lingua de comunicación coas súas amigas era o castelán pese a proceder dunha familia galegofalante. Mais, ao ampliar o seu círculo de amizades, dá con persoas castelanfalantes coas que falar galego non é observado con desprezo ou estrañeza, factor que, xunto á influencia dun profesor, a anima a pasarse ao monolingüismo en galego, malia que iso lle supoña ser significada politicamente como "galeguista". O caso de Helena é, pola contra, máis complexo, pois a súa vontade de manter o galego fai que viva unha forte tensión até o final da etapa secundaria. Primeiro decide falar en galego cos seus pais. Despois faino coas súas amizades, mais bate con actitudes como que unha amiga a acuse de profesar o radicalismo lingüístico cando nunha conversa expresa a súa opinión favorábel a trocar un ene por un eñe nun sinal do Camino de Santiago. Situacións coma esta fana volver ao castelán e non pasa ao monolingüismo en galego até os últimos meses do instituto. Outros casos recollidos por Rodríguez Carnota no seu estudo, como os de Olalla, Vitoria, Abel e Rosa, non conducen como o de Helena á recuperación da lingua propia, senón ao fracaso nos intentos de reverter os seus usos lingüísticos cara ao galego mentres estudan no instituto. Uxío, por exemplo, é testemuña dos ataques sufridos por compañeiros galegofalantes polo que, a pesar de ter unha conciencia lingüística favorábel ao galego, non se atreve a mudar de lingua. Antes do estudo de Rodríguez Carnota, xa Valentina Formoso usara o concepto "estigma" para referirse á situación derivada do uso do galego por parte do alumnado nos centros de ensino secundario. A mocidade que participou nos grupos de discusión organizados por esta profesora e investigadora xa narrara episodios de violencia simbólica e de rexeitamento burlesco cando falaban galego fóra do seu contexto, é dicir, cando ían ás cidades e atopaban xente que ría deles, os menosprezaba ou os miraba como xente rara. Hai diferenzas, porén, na mostra de informantes escollida por Valentina Formoso e por Rodríguez Carnota, pois o segundo conta con alumnado que se amosa abertamente favorábel ao galego e á súa normalización. Carnota realiza entrevistas a dez membros do alumnado galegofalante dun instituto no que case a totalidade dos seus compañeiros e compañeiras falaban en castelán, escollendo rapaces e rapazas que ou ben falan en galego con normalidade no momento de entraren no instituto, ou ben intentan pasar do castelán ao galego como lingua normal ou ben optan polo uso normal do galego unha vez rematado o instituto, sendo galegofalantes habituais no momento das entrevistas. As actitudes que detectara Valentina Formoso na súa investigación tiñan que ver co rexeitamento do acento galego ou das medidas normalizadoras, coa inseguridade sobre a propia competencia lingüística e o rexeitamento da norma, cun discurso da amabilidade lingüística que favorecía na práctica o castelán, sobre todo cos interlocutores de maior status social, e con representacións negativas cara ao galego como lingua de ámbito rural, de nivel social baixo e de rexistro coloquial, idioma pouco útil e marca de ideoloxía nacionalista. Ruralitas e urbanitas "O emprego do galego entre os habitantes das zonas non urbanas" -explica Valentina Formoso en Do estigma á estima. Propostas para un novo discurso lingüístico (Xerais)- "débese principalmente a que esta é a lingua ambiental e non a que haxa un sentimento de orgullo cara a ela, ou unha actitude de lealdade", xa que "a maioría da poboación galegofalante do rural ten actitudes lesivas para a lingua". Así, os falantes non se senten seguros nin do galego que aprenderon de seu nin do adquirido na escola, que interpretan maioritariamente como un artificio que se debe aprender por obriga, polo que na práctica pensan que o galego só serve para a súa contorna próxima, como rexistro coloquial. O rexeitamento ao acento galego prodúcese cando este actúa como "marca" dunha identidade diferenciada ao falar en castelán, pois o alumnado é consciente do estigma e procura que o galego "non se lle note". Formoso tamén detecta certas actitudes de rexeitamento das medidas normalizadoras, relacionadas coa ideoloxía do nacionalismo lingüístico español sobre o castelán como única lingua "común" posíbel e tamén coa falta de atracción por unhas medidas pensadas maioritariamente para unha poboación urbana e castelanfalante. O alumnado manifesta abertamente, por outra banda, que o galego non é a lingua habitual dos seus pares do ámbito urbano e tende a ter unha representación do galego como lingua só apropiada para o rexistro coloquial entre persoas coñecidas de clase social baixa ou media que se moven na súa contorna, asegurando que non é a lingua propia das familias de status máis elevado. Os mozos e mozas galegofalantes, explica Formoso, falan unha lingua que asumen como infravalorada malia ter conquistado algúns ámbitos de prestixio e dominan un castelán "que a inmensa maioría non fala entre os seus, pero que ten prestixio e que maioritariamente se asume como lingua superior, como lingua da escrita, do "respecto", do futuro e como lingua que ofrece saídas profesionais". Outro estudo de referencia na sociolingüística galega, Falar galego, "no veo por qué", de Ana Iglesias, xa puxera, antes que o de Valentina Formoso, o acento nas representacións negativas sobre o galego que detectan os estudos cualitativos mellor que os cuantitativos. Formoso realizara tres grupos de discusión, fronte aos nove feitos por Ana Iglesias con participantes nos que están representados as persoas de orixe rural e galegofalantes habituais, persoas urbanistas e castelanfalantes e poboación de distintas idades e niveis de estudos. Iglesias conclúe que "a nosa investigación permite confirmar que as actitudes non son tan favorábeis como reflectían os estudos cuantitativos", referíndose por exemplo ao Mapa Sociolingüístico de Galiza. A ideoloxía máis estendida, asegura esta autora, "é a que rexeita as medidas de potenciación das linguas propias, aínda que no nivel manifesto se defenda o multilingüismo e a riqueza cultural que este supón", con argumentos como a "discriminación" para os castelanfalantes que supón pedir o galego ou o catalán como requisito para poder aprobar unhas oposicións á administración autonómica. Bastantes anos despois -en 2020- Lidia Gómez chega a conclusións confluentes coas de Rodríguez Carnota no informe A muda lingüística na xuventude, utilizando tamén a técnica da entrevista en profundidade. Os mozos e mozas galegofalantes deste estudo describen tamén episodios de violencia simbólica e agresión verbal por parte dos pares e de membros do profesorado, relacionados cunha claudicación no uso do galego que se volve máis probábel ao subir o nivel educativo, sendo a etapa crítica o paso da primaria á secundaria. "A lingua galega, entón, atópase invisibilizada, non normalizada, en hábitats urbanos. Non é novidade que a poboación galega tende á concentración ben nas cidades, especialmente as do denominado eixo atlántico, ben no seu ámbito periurbano. En relación con isto, os esforzos normalizadores e de política lingüística deberían dirixirse en dúas direccións paralelas: desmontar a asociación galego-rural e castelán-urbano e dar visibilidade aos e ás galegofalantes urbanos", sinala Lidia Gómez neste estudo. Rodríguez Carnota subliña, pola súa banda, a necesidade de transformar a escola de xeito que rompa a cadea de transmisión do poder, en termos lingüísticos e no resto de aspectos sociais. Pois, asegura, "as agresións xenófobas, ou de calquera outro tipo, non se paran dotando ás persoas susceptíbeis de seren agredidas dunha coiraza máis dura e resistente. Desculpando o truísmo, os ataques só paran cando non se dan", modificando o ambiente para garantir unha liberdade real e efectiva, incluíndo o uso normal da lingua galega.