Isabel Risco: a heroicidade do compromiso

—Volve Nabiza Girl! Que ben, a verdade é que tal e como está a cousa ben que precisamos dela... Ti cres? (Ri) Pois no que eu poida axudar para recoñecernos como país, como colectivo, como creadoras e creadores dunha visión distinta do mundo aí estarei. Non teño moita capacidade para mudar as cousas pero na pouca que teña implicareime todo o que poida, por suposto. —Non cre que fai falla máis xente con esa visión do país e do mundo que ten Nabiza? Si, si. Temos que pór a todo o mundo da nosa parte porque hai moito que dicir. E os ataques que hai agora coa nosa perspectiva da realidade xeran unha sensación moi desagradábel, no corpo e na mente. —Seica desta volta vai pór o foco máis no eido da cultura e da lingua que na política, non si? Eu creo que política é todo. Hai como un medo a falar de política porque se intentou asimilar a algo negativo e para min é algo moi positivo. Todo na sociedade é política, xa o di a propia orixe etimolóxica da palabra, non? Todo forma parte dese proceso de desenvolvemento e hai que fuxir do medo á palabra ou a considerar que o que fas ten contido político. Creo que é necesario quitar esa reminiscencia que nos chegou a través desa ditadura terrorífica que impuña ese non te metas en política, que xa me meto eu. Porque todo na túa vida é política. —Desde logo, Nabiza Girl nunca seguiu moi ben ese ditado do ditador. É que Nabiza Girl busca a maneira de contar a realidade desde o humor, e para contar a realidade é imposíbel fuxir do compoñente político. Eu desde logo non podo. Forma parte da miña vida e da de Nabiza, que ten a teima de defender unha visión da realidade que lle chegou, como a min, dunha herdanza colectiva. Ademais creo que ao defender a nosa realidade estamos defendendo conceptos para o mundo: a ecoloxía, a diversidade, axudarnos unhas a outras, solidarizarnos con quen máis o necesita, en definitiva, crear un mundo mellor. E non me refiro só á diversidade individual, senón tamén á dos diferentes pobos, que facemos un mundo máis rico. —Unha diversidade que entronca de raíz con esa defensa da nosa propia lingua e a nosa propia cultura. É o que falabamos: á fin e ao cabo na cultura e na lingua na que está centrada esta Nabiza Girl tamén hai unha cuestión política. É a única ferramenta que temos para reivindicar todo iso e para buscar a orixe de porqué estamos como estamos: de porqué perdemos galego falantes... Estamos vivindo unha situación moi rara porque por un lado, igual é a necesidade que teño de ser positiva para sentirme mellor, eu vexo moita xente que defende e reivindica o seu país, a súa lingua, a súa cultura. Vexo xente nas cidades, por exemplo na Coruña onde vivo, que lles fala ás crianzas en galego, cousa que ao mellor antes non vía. Pero ao mesmo tempo vexo tamén moita belixerancia. Unha belixerancia que é como un ente, que está aí, como de modo abstracto pero que podemos identificar en moitas cuestións. —Sei que é un tema complexo pero a que achacaría vostede esa perda de persoas galegofalantes? Evidentemente vén dunhas políticas anti-galegas: anti-lingua, anti-cultura galega, que á vez nos queren amosar que a lingua e a cultura están ben, que non teñen ningún problema, que están nun momento de esplendor... Non, o que está de esplendor é o país, son as persoas que fan un esforzo impresionante para xerar produtos culturais e amosarnos toda esa creatividade. —Malia esas políticas e non como consecuencia delas... Claro. En realidade é como unha sinerxía que hai nas raíces da terra, neses refachos de aire que nos veñen do mar, que teñen unha forza natural que nos axuda. Ti miras ao pasado e comezas a ver mulleres loitadoras, mulleres creadoras que puxeron os piares para construír un país mellor. E tanto no noso pasado como no noso presente ves esa paranoia da que falaba antes: por un lado moitísimos exemplos de superación, de loita, de entrega, de creatividade e por outro a perda de falantes e esa crenza que parece presente no hipotálamo de que o noso non vale. Por exemplo, até que non che dan o premio estatal de non sei que non existes. E aquí hai millentas persoas e máis aínda, millentas mulleres que xa o estiveron facendo antes e que o están facendo agora. Unha herdanza espectacular, un motor que non para que, insisto, está nas colectivo, nas persoas que traballan arreo malia unha serie de atrancos enormes. —Que tipo de atrancos? Por exemplo, a min abráiame que ese motor non pare cando ao que se dedican miles e miles de euros é a macrofestivais de música, a macrofestivais de todo, ou a facer o Camiño de Santiago como se fose un parque temático. E abráiame moitísimo que houbese homes e mulleres que sen ter ferramentas como a escritura ou a lectura foron quen de amarrar un violín ou unha pandeireta e crear arte. Iso paréceme sublime, espectacular. Eu son moi chovinista pero creo que aínda estando en constante flop, como dicimos as clowns, en constante fracaso, somos quen de tirar para arriba e saírmos reforzadas. —Pero quizais iso non recibe tantos premios... O que quería dicir, con respecto aos premios, que evidentemente son algo que alegra e reconforta, é que ao final están dentro dun determinado sistema, sabes? O que realmente aprecio, valoro e agradezo até o infinito son eses pequenos recoñecementos que saen da xenerosidade e o agarimo da xente. Para min, por exemplo, un agasallo de valor incalculábel foi o premio Rebulir, ou o premio Rir, que saen de entidades pequenas que traballan arreo pola cultura do país. Sei que non os merezo mais recibir o seu agarimo e recoñecemento foi dunha sorte cósmica e estratosférica. Igual que o de Fetega, que tamén é un festival pequeniño. Por certo, os tres de Ourense, esa gran esquecida! —Esta entrevista publícase nun mes especialmente vinculado á vindicación dos dereitos da muller, que está moi presente en moitos dos seus espectáculos e creo que tamén nesta Nabiza Girl, non? Si, si. De feito Nabiza Girl en realidade xorde por iso. Á parte de pola necesidade laboral –porque as artes escénicas estamos nunha crise constante, en bucle–, nace para reivindicar a muller galega, sobre todo a do eido rural, e tamén o papel da muller no sector do humor. —Diría que é un ámbito, como tantos outros, no que ser muller é un hándicap? No humor a muller sempre estivo sometida a uns estereotipos absurdos, tremendos, ridículos, sen ningún tipo de sentido, pero todas as persoas, todas en xeral, temos esa capacidade para o humor. Cada quen ten o seu carácter pero todas a temos, simplemente é se a queres sacar, desenvolvela e compartila co público ou non, que ao fin e ao cabo é o máis importante. —É moi xenerosa porque tal e como está o mundo eu diría que hai bastante xente quen non ten ningunha gracia. (Ri). É verdade! Pero se o pensas a xente que non ten ningunha graza acostuma crerse moi seria, moi importante, moi interesante e ti mírala e dáche a risa. Así que eu diría que teñen bastante gracia, o que pasa é que non o saben. O problema é que a xente non sabe rir de si mesma, e ese é un dos grandes superpoderes do pobo galego: sabemos rir de nós sempre. Iso está demostrado empiricamente. É un humor defensivo, non ofensivo. —O mesmo que dicía Castelao do nacionalismo galego, en contraposición co imperialismo español. Mais aínda hai uns días escoitaba a unha destacada socialista española nun faladoiro televisivo dicir que todo nacionalismo é egoísta. En fin, que como vostede dicía aínda quedan moitas reminiscencias... Buf, é que eu penso no de Ayuso en Sargadelos, dicindo que o nacionalismo é un cancro e dóeme o peito e dóeme todo. Digo: "Pobre Isaac, pobre Mimina, deben estar remexéndose nas súas tumbas cando escoitan iso desa xente". Esa xente si que inventa unha realidade cultural homoxénea que non existe, que é imposíbel! Claro que nós somos un nacionalismo defensivo porque queremos defender a nosa cultura, a nosa lingua, a nosa realidade e a nosa maneira de vivir e de existir. —Que orgulloso estaría o seu avó Sebastián Martínez-Risco, que visitou como presidente da Real Academia Galega esa Arxentina na que seguiron defendendo a patria galega xente como Castelao ou o propio Isaac... Ai! Eu xa non quería facer publicidade familiar pero aí está ese legado. —É que se miramos a súa traxectoria, non hai moitas actrices, ou actores, que manteñan ese nivel de compromiso co país. A través de espectáculos como Nabiza Girl, Bravas, ou O Furancho de Santi Cortegoso, que tiña que ser de obrigada visión no instituto, pero tamén a través da súa total implicación en loitas como a do Pazo de Meirás. Grazas pero non son só eu, hai máis xente. É certo que obras como Bravas xorden desa necesidade de vindicar, primeiro as mulleres da historia, pero tamén esa nosa propia historia, que está totalmente invisibilizada, mesmo manipulada, amputada. Aí están os esforzos de xente como Paco Rodríguez ou Anselmo López Carreira para mostrarnos a luz da nosa propia historia que moita xente non coñece porque non lle deron a posibilidade de aprendela. Ocultáronnolo, agocháronnolo, entón como poden dicir que os nacionalismos que nos defendemos somos nocivos para a sociedade? O imperialismo si que é nocivo pois destrúe realidades culturais, esa diversidade da que falabamos. Por iso, implicarse vai implícito en min, non o podo evitar, é como un toc. —É un superpoder de Nabiza Risco. É que non o podo evitar. Hai cousas que me ferven. Se che piden axuda que menos que dála, é o mínimo imprescindíbel para min. Non entendo outra posición. —Aínda que pase factura á hora de ser programada, por exemplo, en determinados concellos? E que vou facer? Vivir sempre asoballada? Non. Non me quero axeonllar nin quero que o meu pobo o faga. Supoño que axuda ter a sorte de vivir nun entorno familiar que te ensinou a ver así as cousas. A miña nai tamén é unha persoa moi combativa e a min sempre me inculcaron sentir orgullo de ser usuaria do ensino e a sanidade públicas. Supoño que valorar todas esas cousas me axudou a ter este toc que teño. Que hai que ir? Pois hai que ir! E pode ser que haxa quen nunca me programe, e xa me ten pasado que logo dun espectáculo me din: "Se sabemos que te ías meter co PP non te chamamos" (ri). É o que hai! —Tamén sufriu a censura na Televisión da Galiza, non? A min non é que me guste moito dicilo, pero sei que estiven censurada, si. Mais a día de hoxe xa non podo dicir que estea censurada, o que pasa é que non hai produción propia desde hai moitísimo. E para a que hai de fóra seica non dou o perfil, que lle imos facer. É unha frase que me encanta, esa de que non das o perfil. —É que vostede é máis de dar a cara. (Ri). Iso dígoo en O Furancho, que non dou o perfil porque son máis de ir de fronte. Aí houbo moito traballo de improvisación, e Santi [Cortegoso] foino recollendo para compor dentro dese ruído que facemos Marián [Bañobre] e máis eu. Pero non o digo nin o fago para sacar peito, é que me sae. Mameino así, levo militando desde os dezasete anos, xa no instituto tiven implicación política... Claro, miña nai e o meu pai leváronme a unha manifestación de "OTAN non, bases fóra!" con moi poucos anos e xa o vas mamando, así que as responsabilidades pedídellas á miña nai (ri). E a meu pai tamén, claro! Se iso repercute en que me censuren pois ti ao teu e eu ao meu. A min non me podes facer cambiar porque non son quen de facelo. —Hai censuras que son unha medalla. O malo é que quen se dedica á cultura tamén ten o vicio de comer e non debería influír a súa ideoloxía no seu desenvolvemento profesional. Si, é verdade que eu teño a sorte de ter unha familia, tanto de sangue como de escolla, que me apoia moitísimo, e sabes que estás protexida, pero si que é duro, porque nos din que vivimos nun país democrático e de liberdades e para empezar, as persoas non temos dereito a vivir integramente en galego, non temos dereito a ter implicación política sen temor a represalias... Porque non é só no ámbito cultural, eu sei de persoas que traballan noutros eidos que tamén tiveron sorpresas por ter militancia e ser combativas. —Bota de menos un audiovisual galego máis comprometido a nivel social? Eu son moi usuaria do audiovisual británico e alucino con como amosan as cousas, con como denuncian situacións sociais. Tamén ten que haber cousas de entretemento, evidentemente, porque o audiovisual, as artes escénicas ou os musicais son para entreter, pero eu lembro cando Marián [Bañobre] e máis eu fixemos As Vingadoras, que nos dirixiu John Wright, un director de Manchester afincado en Londres que sempre nos dicía que as montaxes tiñan que entreter pero tamén tiñan que ter mensaxe. Unha cousa non é incompatíbel coa outra. Logo dinme conta de que os nosos mestres e mestras –Manuel Lourenzo, Rosa Álvarez, María Barcala ou Xulio Lago...– crearon un corpo teatral galego que practicamente non existía logo da ditadura. Tiñamos referentes pero non había todas esas escolas de declamación, que hai que reivindicar moitísimo. O teatro sempre foi moi importante no noso país, hai moitísimos grupos amadores e toda esa bagaxe non a podemos perder. —Cre que o actual teatro galego tamén se ve influído por ese dar máis importancia ao de fóra que ao noso ao que se refería antes? Teño medo por momentos de que nos perdamos na erótica que vén de fóra, nomeadamente do Estado, de Madrid. Nese audiovisual onde se prima a fama ou determinados corpos e caras. Eu aquí o que vía é o oficio. Ao fin e ao cabo este é un oficio como outro calquera e temos que ter orgullo de clase. Somos traballadoras, traballadoras da cultura pero clase traballadora. E iso foi o que a min me transmitiu xente como Manuel Lourenzo polo que sento un respecto máximo, igual que por todas esas persoas ás que nomeei antes. —Vaia luxo de influencers... Si! E se falamos de feminismo, de mulleres traballadoras, do 8-M, hai un movemento que a min me gusta moitísimo, que sigo desde hai tempo, que son as Guerrilla Girls de New York. Son unha especie de grupo segredo, ninguén sabe a súa identidade porque adoitan ir enmascaradas como gorilas –de aí o xogo do nome, con palabras homófonas en inglés– e fan accións, nomeadamente en museos, para vindicar o espazo das mulleres, sempre desde a creatividade, con humor, misterio e loita. Teño nun marco os seus mandamentos e adoito lelos todos os días. E a seguir na loita!