Rosalía, aquí na Terra coma no ceo

R úas, teatros, colexios, parques, murais e até unha estrela do ceo. O espazo é de Rosalía. O seu nome está por todas partes, dentro e fóra do país, ao outro lado do Atlántico, e até na constelación de Ofiúco, a 240 anos luz de nós. Catalogar todos os lugares que levan o seu nome é unha tarefa titánica que a súa Fundación abordou, no referente a parques, xardíns, prazas, alamedas, monumentos ou plantas, nunha publicación de 2021 asinada por Carlos Rodríguez Dacal. A conclusión foi que, a nivel cuantitativo, lidera o recoñecemento o territorio no que ela viviu e morreu e a súa contorna, con eixo en Compostela e Padrón (O Sar). Mais todo o país conta con rúas rosalianas en varios dos seus concellos, destacando Teo (comarca de Compostela), Ordes, Betanzos (As Mariñas), Noia, A Coruña, así como Monforte e O Saviñao (Terra de Lemos), Sarria, Rábade e Castroverde (comarca de Lugo), Ribadavia (O Ribeiro), O Carballiño, Allariz, Verín, Ourense, ademais de Sanxenxo, O Grove e Vilagarcía (O Salnés), A Estrada (Terra de Montes), Poio e Pontevedra (na comarca homónima), Nigrán (comarca de Vigo) e Salvaterra de Miño (O Condado). Tamén hai na cidade de Lugo un parque denominado Rosalía de Castro, que foi proxectado en 1921 e rematado en 1927. Daquela denominouse Parque de Alfonso XIII, mais a chegada da II República fixo que o seu nome fose substituído polo da poeta compostelá. Igualmente trouxo Rosalía un cambio democratizador para Pontevedra, cando pasou a denominar unha rúa que até outubro de 2002 glorificaba o xeneral golpista Salvador Moreno. A mellora adoptada daquela polo Goberno municipal de Miguel Anxo Fernández Lores foi cuestionada quince anos despois por Mariano Raxoi durante unha visita a Costa de Marfil. O daquela presidente do Goberno español interviña ante integrantes do corpo naval cando explicou que vivira en Salvador Moreno e que, aínda que agora a rúa xa non se chamaba así, el seguiría sempre usando ese nome ao non compartir a conveniencia do cambio. A declaración foi condenada polo deputado do BNG Luís Bará, que tras criticar o que considerou apoloxía da ditadura, remitiu ao entón líder do PP unha copia dunha biografía de Rosalía para que coñecese a magnitude da súa figura e da súa obra. Non acostuman a ser tan polémicas as homenaxes á autora de Follas Novas. Cando en 2016 o Goberno compostelán levou a pleno a proposta de pórlle o seu nome ao aeroporto de Lavacolla, non só conseguiu o apoio unánime da corporación, senón tamén do Parlamento galego, a Xunta da Galiza, a Real Academia Galega, o Consello da Cultura Galega e até o Goberno estatal, e o cambio recolleuse no BOE do 2 de abril de 2020. Máis amplo aínda foi o respaldo que obtivo a proposta da agrupación astronómica coruñesa IO para que a nosa escritora, cuxa imaxe cruza o ceo na cola dun Boeing 737-800 da aeroliña Norwegian Airlines, permanecese sempre nel dando nome a unha estrela. E así, a HD149143 pasou a denominarse Rosalía de Castro a partir do anuncio realizado o 17 de decembro de 2019 pola Unión Astronómica Internacional. Trátase, explican desde IO, dunha estrela anana amarela, similar ao noso sol, visíbel con prismáticos e ceos escuros. Conta cun exoplaneta -un xigante gasoso un pouco maior que Xúpiter que orbita a oito millóns de quilómetros dela- que, tamén por decisión popular, chámase desde esa data Río Sar. Suso Coba: "Rosalía de Castro foi unha muller moi culta e unha precursora do feminismo galego" As estrelas tamén brillan no teatro co nome da poeta que alberga A Coruña. A súa construción iniciouse en 1838 coa compra por parte do Concello do solar da vella igrexa de San Xorxe, e rematou en 1841. Daquela era coñecido como Teatro Nuevo ou Principal, pero en 1867 foi destruído por un incendio e tras a reconstrución foi bautizado Rosalía de Castro, denominación que conserva na actualidade. Non é así, porén, no caso do teatro vigués. Inaugurado en 1900 con ese nome -en detrimento de Romea e Cervantes, que eran os que aparecían nos planos proxectados en 1881- tamén acabou en ruínas por un incendio rexistrado en 1910, mais, tras a reconstrución, as herdeiras de Xosé García Barbón decidiron que levase o seu nome. O icónico edificio acolle desde 1984 o Teatro Afundación tras as obras de recuperación patrimonial realizadas pola obra social da daquela caixa de aforros. Onde si segue existindo un teatro Rosalía de Castro é na capital venezolana. Propiedade da Hermandad Gallega, foi construído entre 1991 e 1992 e alberga un grupo de teatro do mesmo nome. Dez anos despois da súa creación, asumiu o cargo de director Luís Domingo González e, durante o seu mandato, escribiu e dirixiu a obra Rosalía, coa que daba a coñecer a súa vida e obra e coa que conseguiu un importante palmarés no XII festival de teatro Interclubes. Latinoamérica é, fóra da Galiza e do Estado español, o lugar que máis lembranzas ten da poeta do Sar. A Arxentina conta con bustos no parque Tres de febreiro de Palermo, en Bos Aires, e no da Independencia de Rosario, en Santa Fe. Uruguai ten outro na Praza de Galiza de Montevideo e un monumento en Punta del Este. Tamén acolle un monumento o Centro Galego de Maracaibo, en Venezuela, e xa de volta na península, atopamos unha estatua na cidade portuguesa de Porto e unha pequena praza cunha placa en Braga. Barcelona conta con bustos rosalianos en Mollet del Vallés e Cornellá de Llobregat, e cun parque en Sant Andreu de la Barca. Madrid cun parque en Villanueva del Pardillo e cun monolito en Tres Cantos. Logroño tamén ten un parque, e Salamanca e San Juan del Puerto, en Huelva, unha praza. Con respecto aos xardíns, ademais do incluído na Casa de Rosalía (Padrón, O Sar), podemos velos en Fene (Ferrolterra) ou Maceda (Allariz-Maceda). E en Vilagarcía coñecese así á zona verde onde está instalado o seu busto, aínda que non é unha denominación oficial. Pola súa parte, localidades como Cabanas (Eume), Ares e Mugardos (Ferrolterra), Melide, Friol e Lugo (na comarca luguesa), Burela (A Mariña) ou Pontevedra chaman así a un dos seus parques, mentres que noutras como Marín (O Morrazo) ou Chapela (en Redondela, na comarca viguesa) homenaxéana con alamedas, e Pontedeume (Eume), Ferrol (Ferrolterra), Foz (A Mariña), Chantada, Vilamartín de Valdeorras ou Nigrán (comarca viguesa) con prazas. A cidade de Vigo ten un paseo e Compostela lémbraa no xardín literario da Cidade da Cultura ademais de co monumento a Cantora da Vila do Sar, situado no Paseo da Ferradura ou co sito no Paseo de Vigo. Son moitas as localidades con bustos ou monumentos á poeta. Até unha trintena enumera Rodríguez Dacal na súa obra. Obrigado é facer mención, polo menos, ao colocado no paseo do Espolón en Padrón. Rosalía dialoga coas distintas linguas do mundo Do monumento clásico aos graffitis Esas pezas máis clásicas compiten nos rueiros galegos con iniciativas artísticas máis novidosas como os murais que decoran ducias de paredes en múltiples concellos do país. Foi, por exemplo, o formato escollido pola Deputación de Lugo para homenaxear a poeta no pasado mandato e froito dese proxecto naceron murais como o que adorna a contorna do parador de Vilalba (A Terra Chá), obra de Pablo Lage Sanjurjo, Van Kraf, que impulsou o instituto de Estudos Chairegos e que contén un verso seu: "Desde aquí vexo un camiño que non sei adonde vai, polo mismo que n'o sei, quixera o poder andar". Do mesmo artista son dúas obras, moi similares entre si, realizadas en Quiroga e Foz (A Mariña). Outras intervencións son menos institucionais. Por exemplo, a que en Lugo e mesturou a poeta coa cantante do mesmo nome. Foi realizada polo graffiteiro O primo de Bansky, que realizou varias alusións a Rosalía na súa obra e que até decorou os aseos de madeira do parque lucense que leva o seu nome. Agustín González en Cedeira (Ferrolterra), Gory nas inmediacións do vello matadoiro de Gondomar, ou Daniel Fernández, Dani Seek, en Nigrán (ambos no Val Miñor, na comarca viguesa), son outros dos artistas urbanos que a escolleron como musa dos seus traballos. No caso de Nigrán, cunha obra que ocupa catorce metros de lonxitude e dous e medio de altura, situada nun túnel que desemboca na súa praza e que, ademais de retratarlle o rostro, tamén recolle un dos seus versos: "Cantarte, hei, Galicia, teus dulces cantares". Até ten a poeta un mural solidario: o que, tamén en Lugo, realizou coa súa imaxe a asociación Art for Dent para concienciar sobre a enfermidade renal así denominada, Dent, que padece o fillo de Fernando Yáñez, autor do traballo e presidente da agrupación. E, en 2018, alumnado de catro centros, o de Padres Somancos, as Hermanas Carmelitas, A Sanguiña e o San Xerome de educación especial, realizaron outro na Guarda (Baixo Miño) coa dirección artística de Inma Vicente e versos da poeta como "Vente rapasa / vente, miniña / vente a lavar / no pilón da fontiña". Rosalía de Castro, a Catedral de Santiago e o Celta de Vigo nos cómics de 'Batman'? Eis as probas Non son, tampouco, escasos, os centros de ensino que levan o nome de Rosalía. Así se chama un IES de Compostela, unha escola infantil de Coia (Vigo) ou os CEIP de Carril (Vilagarcía), O Grove, Padrón, Lugo, A Coruña ou Xinzo de Limia. Varios deles contan con intervencións artísticas que reproducen o rostro da compostelá. E o IES Sanxillao de Lugo ten fronte á súa porta unha intervención de Rubén Paz, tamén iniciativa da Deputación. Até Nova York ten un mural de Rosalía: o que a viguesa Vanesa Álvarez, que dá talleres de arte urbana e poesía na cidade dos rañaceos, realizou en 2016. Non foi a única vez que se inspirou nela. Tamén aparece xunto a outras mulleres precursoras como Mallo, Campoamor, Pardo Bazán ou Arenal no mural que esta artista realizou con Lorena Arévalo en Vigo. E, fóra de Galiza, tanto Carmen de Burgos como, de novo, Clara Campoamor, acompañan Rosalía nun mural do Centro Cívico de San Martín de la Vega, en Madrid. A vindicación da poeta é imparábel e nos inicios deste mesmo mes anunciábase que vai dar nome, tamén, á biblioteca do Instituto Cervantes en Curitiba, Brasil. Fóra do espazo urbano, a ninguén se lle escapa que Rosalía converteuse en toda unha icona pop, ao máis puro estilo Warhol. Camisetas, cuncas, bolsas, cadernos, bolígrafos: O merchandising é diverso. No seu traballo, Rosalía actual, realizado para o grao en Ciencias da Linguaxe e Estudos Literarios da Universidade de Vigo, María Bará Louro achácao a terse convertido en icona tanto do país como do feminismo, mais tamén alerta dos riscos que poida traer a comercialización da poeta se maioritariamente se desbota o seu discurso máis subversivo para venderse unha imaxe ideoloxicamente edulcorada. Non hai dúbida de que, malia tantas representacións graníticas, as ideas de Rosalía son ben claras e están ben vivas.