Da pedra á madeira, os instrumentos do pórtico de San Martiño xa son unha realidade

Os instrumentos musicais do pórtico de San Martiño, localizado na fachada occidental da praza do Tapal (Noia), saltaron da pedra á realidade etérea da música grazas a un dos últimos proxectos do Noia Harp Consort, promovido polo Concello de Noia. O concerto mudo dos 12 anciáns músicos presididos polo Cristo Xuíz nesta imaxe do século XV, con clara influencia do Pórtico da Gloria, fai eco no presente a través das melodías dos seus instrumentos reconstruídos, un total de sete: o rabel, dúas arpas, dous salteiros, unha viola de man pequena e unha viola de seis cordas. Todo isto intégrase en O Uniforme Movemento Divino, un libro-disco que deixa constancia dun proxecto que vén de lonxe, ligado ao Noia Harp Fest. A dirección, coordinación e produción musical estiveron a cargo de Rodrigo Romaní, intérprete e compositor de longa e recoñecida traxectoria vencellado ás orixes de formacións tan emblemáticas como Milladoiro ou SonDeSeu. El conta que foi un proceso longo, que primeiro presentou, no contexto do festival de 2018, as dúas arpas -nun concerto especial no que participaban Carlos Núñez e outros convidados-, para logo pasar ao resto de instrumentos recoñecíbeis, sete dos nove totais. Para isto, contou cun equipo de de lutiers, musicólogos e músicos, partindo do precedente dun ensaio divulgativo de 1994 asinado por José López Calo, con fotografías da arquivolta de Suso Xogaina. A recreación "É unha fantasía pensar que estamos a recuperar o son do pasado cando reproducimos instrumentos antigos e os tocamos, sexan do Comedor de Xelmírez, da catedral de Ourense, ou de San Mariño", advirte Carlos Villanueva Abelairas, catedrático de Historia da Música na Universidade de Santiago, na súa achega ao volume. "É unha fantasía pensar que estamos a recuperar o son do pasado cando reproducimos instrumentos antigos", advirte Carlos Villanueva Abelairas Esta foi precisamente unha das maiores dificultades que enfrontaron os artesán responsábeis da construción: Luís Martíns e Carlos do Viso. O primeiro, formado no Obradoiro de Lutería Antiga da escola municipal de Artes e Oficios de Vigo, é especialista en arpas antigas e barrocas. O segundo leva desde os anos 90 construíndo instrumentos, ao tempo que integra distintos grupos de música tradicional e popular. Martíns relata que foi "complicado" recrear os instrumentos, pois hai que ter en conta que as proporcións das esculturas poden non ser realistas, feitas para seren observadas desde abaixo, ou enfrontarse co que recollen outros rexistros iconográficos, que tamén cómpre ter en consideración. As arpas, por exemplo, son algo máis grandes que na pedra. "Tampouco sabemos se evocaban o que había no momento ou instrumentos do pasado ou con reminiscencias bíblicas", comenta Luís Martíns Ademais, as figuras, segundo puideron dilucidar, sufriron un lavado por volta dos anos 90. "Tampouco sabemos se evocaban o que había no momento ou instrumentos do pasado ou con reminiscencias bíblicas", comenta. Así as cousas, houbo que redimensionar e facer algo con aparencia semellante, pero adaptado á interpretación, "buscando relación coas afinacións" e tendo en conta "que se ían tocar xuntos nun concerto", explica. A misteriosa viola A viola de seis cordas foi do que máis choio lles deu aos artesáns, porque este número non é o habitual no instrumento da época. "A guitarra non estaba inventada e a viola de gamba tampouco", di Martíns. Neste eido recibiron asesoramento de Javier Martínez, director da Escola de Violeiros de Zaragoza, que sinalou que o máis probábel é que se tratasen de tres cordas dobres. Mais o deseño non funcionaba ben de todo e nin na segunda versión conseguiron solucionar por completo os problemas que presentaba. Precisamente, botaron en falta poder experimentar máis cos propios músicos, unha vez rematadas as pezas. Empregaron distintas madeiras autóctonas, como ciprés, nogueira ou cerdeira. Pensan que os materiais do momento poderían ser desta índole, se ben Martíns admite que cabía a posibilidade, algo que lle sorprendeu, de que na época xa fosen importados doutros lugares, como Alemaña. As cordas, pola súa banda, son de tripa de carneiro -agás nunha das arpas, que as leva de bronce-, feitas ex professo para instrumentos antigos, "sen pulir e sen vernices". Esta escolma partiu dun "afán de experimentar máis que historicista", admiten os artesáns no volume. Tradición e modernidade Detrás do son destes instrumentos recreados hai un base electrónica, percusións, arpas de boca ou cornetos, que fan da relectura un paseo entre tradición e modernidade. Esta é a proposta de Romaní, "intentando gardar o acento e o aire medieval", mais ignorando de maneira consciente das "supostas fidelidades históricas", pois "non temos música galega a disposición deses séculos". Así, se quixésemos reflectir a música desde un punto de vista historicista, non alleo de escepticismo, habería que acudir á gótica ou á renacentista doutros lugares. Por iso, Romaní optou polo repertorio galego da que dispuñan, coa poesía trobadoresca -en realidade música- dun ou dous séculos atrás, bebendo das Cantigas de Santa María ("Santa María, Strela do Día", "Rosa das rosas e fror das frores" e "Como póden fer sas culpas os hómes ser contreitos"), das de Amigo de Martin Códax ("Mandad'ei comigo", "Mia Irmana fremosa", "Ondas do mar de Vigo"), así como do "Congaudeant catholici" do Códice Calixtino e das "Marchas de Procesión" do Cancioneiro de Casto Sampedro. Alén de coordinador, Romaní toca as arpas (encordadas en tripa e metal), o salterio, o rabel, a viola de pulso e canta. Acompáñano como parte do Noia Harp Consort Laura Barreiro na voz e na arpa diatónica; Alba Barreiro na arpa encordada en tripa; Esperanza Mara, na voz e na viola de arco; e Xulia Feixoo nas percusións. Ao elas súmanse as colaboracións de Abraham Cupeiro, experto na recuperación de instrumentos de vento antigos, e o violonchelista Millán Abeledo, integrante da Real Filharmonía da Galiza. O resultado, malia ter unha versión física, ten no dixital a súa maior aposta divulgadora, que se pode atopar de balde na rede.