Un cravo ardendo para o sector forestal galego

Foi ás portas do outono de 2024 que Portugal volveu arder. Até o 17 de setembro rexistrábase un numero baixo de incendios no país, pero en poucos días os incendios consumiron 135.000 hectáreas e levaron sete vidas humanas. As imaxes das estradas ardendo recrearon as pantasmas da vaga de 2017, cando 18 persoas faleceron nos seus coches atrapadas polas chamas. Tras aquela crise, o cheiro a fume resulta tremendamente pavoroso. Nun eucaliptal abandonado vese o anuncio dunha desgraza que só é cuestión de tempo que aconteza.

A homoxeneización do monte con eucalipto e o abandono territorial foron apuntados como elementos centrais na orixe da vaga incendiaria de 2017. A presión social posterior foi tan intensa que o Goberno portugués estableceu unha moratoria á plantación do xénero Eucalyptus. Así e todo, Portugal contaba xa cunha das maiores superficies relativas de  eucalipto do mundo, mentres que a industria da pasta de papel é unha das máis potentes da economía do país. A resposta das principais empresas do sector, Altri e Navigator, consistiu de entrada en desvincular a súa imaxe da dos incendios e exercer presión para a revogación da moratoria. Adicionalmente, decidiron ampliar o seu ámbito de actuación á Galiza. As faíscas dos lumes de Portugal virían disiparse, así, por terras galegas.

Altri chega á Galiza nun momento comprometedor para a planificación forestal. Tras varias décadas de políticas laxas coa ostentosa expansión dos eucaliptais, a renovación do Plan Forestal de Galicia (PFG) aprobada en 2021 sentou as bases dun cambio de rumbo: a redución da superficie forestal dedicada ao eucalipto. Cumpríase así cunha vontade popular, máis estendida do que a maioría pode pensar e compartida con actores do propio forestalismo. Lembremos, por exemplo, a Ignacio de Colmenares, CEO de Ence, quen expresou en varias ocasións a pertinencia de mellorar a xestión "sin incrementar las hectáreas dedicadas al eucalipto, incluso asumiendo cierta disminución". As máis de 400.000 hectáreas de territorio dedicadas ao xénero Eucalyptus saciaron finalmente un sector forestal que deu por priorizar a produtividade industrial sobre outros parámetros cuantitativos. Dun xeito pouco ortodoxo, produciuse o grande acordo: non máis eucaliptais no país.

Así as cousas, Altri chega a destempo. Ninguén contou con este proxecto no momento da aprobación do PFG e isto estase a manifestar na aritmética da empresa á hora de ofrecer un proxecto ambientalmente viable. No momento desta publicación, Altri bate coa necesidade de ter que xustificar a xeración dunha demanda de máis de dous millóns de metros cúbicos de madeira con casca ao ano, o que supón un terzo do volume de cortas de eucalipto no conxunto do Estado.

Diante da imposibilidade de suxerir unha expansión dos eucaliptais na Galiza, Altri formula habilmente un recorte das exportacións de madeira "fuera de la comunidad". O problema xorde, tal e como vén de revelar o informe do Consello da Cultura Galega, porque a ampla maioría desas exportacións destínanse á factoría de Ence en Navia, que alén de se atopar a escasos trinta quilómetros da vila de Ribadeo, non está previsto que deixe de operar baixo ningún escenario. Neste sentido, "non sería posible abastecer a nova planta sen incrementar substancialmente a área ocupada por plantacións de eucalipto", vén concluír o citado informe.

En todo caso, o proxecto atópase actualmente en fase de avaliación ambiental. Neste proceso, a Administración revisa a viabilidade da factoría en base á lexislación, á vez que considera as alegacións presentadas pola cidadanía –máis de 23.000, neste caso–, na única vía de participación pública ofrecida á sociedade. Inmersa nun burato de convencións xurídicas, a vía das alegacións remata por se converter nun cúmulo de denuncias de afeccións a especies catalogadas, hábitats ameazados e outros atributos maioritariamente ecolóxicos que, honestamente, unha maioría descoñecemos.

Existe un filtrado técnico e legal que exclúe, por exemplo, o impacto socioeconómico que a degradación paisaxística poida causar nun concello. Ou o medo dun cidadán a habitar un lugar cercado por eucaliptais abandonados. De feito, coa excepción da figura do Camiño de Santiago, resulta fondamente complexo alegar un proxecto en base a modelos de desenvolvemento rural, afeccións sobre a paisaxe, e outras categorías territoriais fundamentais para a poboación que habita un territorio. Nesta encrucillada perversa, queremos aproveitar as seguintes liñas para irmos alén dos bailes normativos e revisar, desde a orixe portuguesa do proxecto, o sentido e impacto do seu posible emprazamento nas terras da Ulloa.

O proxecto de Altri visto desde Portugal

Os ecos da contestación contra Altri chegan de forma débil a Portugal. Nos principais medios de comunicación social, como o Expresso, o Público ou o Jornal de Notícias, as informacións sobre a resposta da sociedade galega ao proxecto de Altri están presentes, pero son escasas. Nos artigos publicados sobre o tema, latexa a idea de que Portugal perdeu un grande investimento debido ás restricións á produción da materia prima principal.

Nunha entrevista, a administradora executiva do grupo subliñou a importancia da dispoñibilidade do recurso para a súa decisión: "(...) optámos pela zona de Palas de Rei por duas razões: a primeira porque está mesmo no meio da mancha florestal galega, o que significa que vamos receber madeira de eucalipto de proximidade". Ademais, sinalou a boa acollida política do proxecto por parte da Xunta: "Desde o início fomos bastante acarinhados e puxados para este projeto pela própria Junta. E a verdade é que nunca assistimos da parte do Governo português a uma vontade de investir num ‘cluster têxtil’ a nível nacional".

Realmente, estas protestas poden prexudicar a imaxe de responsabilidade ambiental que as empresas de celulosa portuguesas se esforzan por manter. A Altri e a Navigator divulgan que destinan, en conxunto, 10 millóns de euros por ano en accións de prevención e combate de incendios, e mesmo crearon unha empresa para este fin: a Alfocelca. Organizan eventos, como o Fórum do Eucalipto, para debater a sustentabilidade da foresta portuguesa, e enchen as súas estratexias de márketing con palabras, cores e mensaxes "ecolóxicas".

Como destacaron as figuras portuguesas que asinaron a carta de apoio ás protestas contra Altri, publicada no Nós Diario, non se pode ocultar a enorme pegada ambiental que deixan estes grupos empresariais. Por un lado, a Altri está asociada a varios episodios de polución de augas, polas descargas das súas empresas no principal río da península Ibérica, o Tejo. Por outro, a súa actividade depende da produción de eucalipto polo que fomenta, tanto de maneira directa como indirecta, a súa plantación. A pesar de que os estudos realizados tras os grandes incendios de 2017 sinalan o monocultivo de eucalipto e piñeiro como unha das principais causas desta traxedia, a Asociación da Industria Papeleira segue a defender a expansión das areas de eucaliptal. Ademais dos enormes danos humanos, sociais e económicos provocados polos incendios, estes contribúen a que a foresta portuguesa se sitúe entre as tres de Europa que emiten máis gases de efecto invernadoiro do que absorben.

A antesala dos grandes incendios forestais

As vagas de lume dos últimos anos son, por desgraza, só un anticipo do porvir incendiario. Actualmente, unha das principais preocupacións da comunidade científica é a reprodución dos chamados Grandes Incendios Forestais (GIF), isto son, lumes descontrolados de máis de 500 hectáreas. Existen indicios de que o monte arde cada vez menos veces, pero faino cada vez máis vigorosamente. De feito, isto é xusto o que vén de acontecer en Portugal na campaña de 2024: até setembro, o país rexistraba o número máis baixo de incendios dos últimos anos. De igual modo, no Estado español o verán clausurouse cun 33% menos de lumes que a media da última década. Porén, un escenario como o vivido no norte de Portugal no pasado setembro (condicións ambientais desfavorables, seca dos solos, masas forestais homoxeneizadas, abandono do monte, etc) axiña desencadeou varios GIF no territorio, causando un impacto humano e ecolóxico crítico. Xa que logo, a pregunta é obrigada: cal está a ser a relación dos eucaliptais cos grandes incendios? O papel do eucalipto nas vagas de lumes é sempre obxecto de fondas discusións. Con frecuencia, desde o sector forestal afírmase interesadamente que o que máis arde en Galiza e Norte de Portugal é o monte baixo. Certamente, se limitamos a análise á observación das cifras totais, a matogueira acumula máis superficie calcinada que o eucalipto. O que non mostran estes anuarios é o comportamento dos GIF en relación coas coberturas forestais. Aquí, con certeza, os eucaliptais saen visiblemente malparados. A serie incendiaria das últimas dúas décadas amósanos que os lumes xurdidos sobre eucaliptais presentan un desenvolvemento en superficie superior á media de todas as outras coberturas do solo, particularmente naqueles territorios afectados polo despoboamento. Un GIF xurdido e expandido sobre masas homoxéneas de eucalipto resulta axiña letal, tal e como vimos de observar, por certo, en varios dos casos da vaga portuguesa. Se as condicións climáticas do futuro favorecerán, inevitablemente, a aparición de crises incendiarias máis severas, que monte aspiramos a ter para a chegada deses novos escenarios?

Existen indicios de que o monte arde cada vez menos veces, pero faino cada vez máis vigorosamente. De feito, isto é xusto o que vén de acontecer en Portugal na campaña de 2024.

En definitiva, a aterraxe de Altri na Ulloa poría a Xunta nun compromiso maior do que veñen expresando institucionalmente nos últimos meses. En primeiro lugar, porque incidir na eucaliptización sería, ademais de contrario á sustentabilidade territorial, incongruente coa planificación sectorial da propia Administración autonómica. En segundo lugar, porque a pesar da contención mediática da resposta social, a loita contra Altri é actualmente o maior catalizador de protesta cidadá en Galiza, mesmo sen existir aínda certeza algunha sobre a súa implantación definitiva na comarca da Ulloa. E por último, ollando cara ao futuro, porque a homoxeneización do monte derivada dos monocultivos forestais resultará letal diante da nova xeración de incendios severos coa que teremos que convivir nos próximos anos.

Se a aspiración última da Administración é rexenerar a imaxe degradada do eucalipto neste país, o vieiro que pretenden abrir con Altri non semella a mellor das estratexias.