Un esforzo malogrado

A resistencia ao golpe militar xerou os primeiros grupos de fuxidos na Galiza, que se foron desprazando desde os ámbitos urbanos até zonas periurbanas primeiro, e máis arredadas despois, para fuxir da brutalidade da represión. Só en zonas de forte influencia esquerdista, como Ferrol, A Coruña ou Vigo, existiron militantes clandestinos actuando no ámbito urbano de orixe. As actividades destes grupos tiveron mesmo un corte ofensivo: velaí emboscada tendida por antifascistas de Vilagarcía a unha columna de castigo a fins de xullo de 1936, ou a sabotaxe da Campsa na Coruña o 16 de setembro de 1936. Na Coruña, superviventes do vizoso anarcosindicalismo local ―apoiados ás veces por militantes comunistas― teceron distintas redes clandestinas para levar a cabo fuxidas por vía marítima, tentativas de levantamentos en cuarteis, reorganización dos grupos anarquistas e difusión de propaganda clandestina. A súa actividade xerou a fins de decembro de 1936 unha significativa petición ao xeneral Mola para o envío de policía secreta á Coruña, Vigo e Ferrol (Jaspe, A.; 2009); e o incremento da actividade policial orixinou numerosas caídas e a progresiva desaparición daquelas estruturas clandestinas. Os apoios dos resistentes galegos Malia as informacións triunfalistas da prensa da zona leal sobre unha guerrilla comandada por Manuel González ‘O Fresco’, nin o Goberno republicano nin as organizacións antifascistas tentaran tan sequera estabelecer contacto ou proporcionar armamento e axuda loxística aos resistentes galegos. A pasividade do Goberno republicano pode explicarse pola súa desconfianza nas iniciativas populares, acentuada a conta dos debates sobre a militarización, en que os sectores influídos polo PCE, partidarios da visión militarista e da guerra de frontes, triunfaron sobre os sectores encabezados pola CNT, que defendían as milicias organizadas baixo o pulo popular nos primeiros tempos da guerra. As partidas foron consolidándose en zonas de difícil acceso (O Galleiro, Eume, Valdeorras, O Bolo, Ancares, Serra do Faro, raia seca ourensá, Serra do Xistral), desenvolvendo unha estratexia defensiva de asalto a tendas e reitorais para conseguir armas, alimentos e roupas axeitadas e, de cando en vez, realizar sabotaxes (Máiz, B.; 1988 / Abad, X.; 2005). Os incipientes grupos de fuxidos non renunciaron a meter o medo no corpo a represores e delatores, de tal xeito que entre 1936 e 1940 coñecemos unha vintena destas accións, maiormente nas contornas de Vigo e Ferrol, na zona de Valdeorras e no norte da provincia de Lugo. A guerrilla aínda en formación supliu aos poucos a súa falla de orientación política, carencia de organización e coordinación, gañando en cohesión e capacidade de resistencia. A primeira guerrilla confórmase desde unha base popular e autoorganizada segundo a súa experiencia, variadas identidades locais e diversidade ideolóxica, e non polas directrices orgánicas de ningún partido ou sindicato Os grupos de refuxiados medraron pola incorporación de mozos que desertaban ou fuxían das levas forzosas, chegando a ocupar algunhas zonas do territorio galego: desde 1938 houbo na zona de Casaio-Carballeda de Valdeorras asentamentos alentando o que despois se chamará “Cidade da Selva”. Con todo, a maioría das partidas elixiron un modelo de resistencia popular baseado na convivencia nos pequenos núcleos de poboación, cuns enlaces aos que lles unían vínculos de confianza e afinidade antifascista (Martínez López, F.; 2000); neste eido, é de salientar asemade a presenza feminina, quer de xeito moi minoritario como integrantes das partidas, quer como indispensábeis protagonistas da acollida nas vivendas rurais. Por parte do réxime, en non poucas ocasións a actividade destes fuxidos se confundiu de xeito interesado coa de pequenas bandas de delincuentes comúns, que xa actuaban no período republicano. Ao cabo, o descontento sobordara o grupo dos opositores políticos á sublevación, atinxindo outros sectores sociais, descontentos polas requisas de alimentos, as limitacións á pesca, o traballo forzoso, a escaseza de subsistencias, as levas militares ou os excesos represivos das novas autoridades. Daquela, mesmo antes de rematada a guerra, a retagarda dos sublevados na Galiza ficaba lonxe de estar pacificada e sometida. Unha guerrilla de base popular O maior problema dos fuxidos eran a precariedade da infraestrutura operativa (casas-refuxio, enlaces…) e a escaseza de armas e municións. Só algunhas partidas paliaron en certa medida esta escaseza mediante roubos aos somaténs locais ou coa chegada de fuxidos ben armados e con notábel formación política tras a caída da fronte asturiana no inverno de 1937. Así, sen apoio do Goberno republicano, as partidas medraron e as actividades dalgúns grupos de fuxidos foron tomando un cariz máis ofensivo e compartido, incrementando as expropiacións e represalias, especialmente a partir de 1937. Foise ademais tecendo progresivamente un nobelo de relacións entre os grupos que actuaban en zonas lindeiras, de maneira que na altura de 1940 xa existía unha delimitación básica dos territorios de cada grupo e certo coñecemento mutuo entre eles no norte das provincias da Coruña e Lugo, na extrema lucense e ourensá con León e Zamora, no centro e no sur ourensán (cos seus agochos tras a raia portuguesa) e na contorna de Vigo, Val Miñor e O Condado, aínda que neste caso moi diminuídos pola presión dos franquistas. Xurdía así unha guerrilla conformada desde unha base popular e autoorganizada segundo a súa experiencia, variadas identidades locais e diversidade ideolóxica, e non polas directrices orgánicas de ningún partido ou sindicato. Nin o Goberno republicano nin as organizacións antifascistas tentaran tan sequera estabelecer contacto ou proporcionar armamento e axuda loxística aos resistentes galegos Un bo exemplo foi a temperá (novembro de 1938) formación do Comité Chapaieff entre os fuxidos do Ortegal ―o chamado Grupo Neira― e doutras zonas, conformando unha das partidas máis ambiciosas, cuxa actividade atinxiu a Costa da Morte ou A Ulloa enlazando co grupo inicial de ‘Foucellas’ e con ‘Curuxás’ (Pons Prades, E.; 1977); aínda así, hai fontes que sinalan que non foi até o verán de 1939 en que o grupo pasou á ofensiva, con expropiacións e ataques a varias casas reitorais de Ortigueira e Monfero. Probabelmente os grupos máis activos nos anos da guerra foron os do sueste ourensán fronteirizo co Bierzo e A Cabreira, potenciados pola incorporación de combatentes de Asturias, pola ancoraxe popular das esquerdas, pola osmose con outras partidas bercianas e zamoranas e por factores xeográficos como a orografía da zona e a proximidade da fronteira portuguesa. A raia foi utilizada en múltiples ocasións como base de operacións e, ás veces, de colaboración con redes de contrabando e recrutamento dalgúns enlaces de nacionalidade portuguesa, dado o apoio veciñal sustentado nas afinidades socioculturais entre as comunidades arraianas. O fracaso en xullo de 1940 da tentativa de fuga masiva de escapados (entre eles ‘Gafas’, De la Parra, Girón, ‘Tameirón’, Abelardo Macías… ) que tentaron desprazarse desde as súas bases de retagarda de Vinhais até Porto ou Lisboa para se embarcar a Latinoamérica, desbotou calquera outra posibilidade que non fora coordinar e fortalecer as partidas, organizando a guerrilla con criterios políticos de unidade antifranquista dentro da súa pluralidade. Unha guerrilla vizosa con 65 grupos activos As confrontacións armadas e a reorganización política dos fuxidos preocupaban ás autoridades franquistas e salazaristas, provocando movementos de tropas e forza pública na Galiza e Portugal, chamando asemade a atención da diplomacia estranxeira. Xa na data temperá do 7 de xullo de 1937 o comandante militar de Ourense pedía a volta a Ourense dos 180 gardas civís que foran enviados á fronte de Madrid, para combater os grupos de fuxidos do sueste ourensán (Heine, H.; 1980). Logo, no devalo da contenda foi trasladada a esta zona unha bandeira da Legión e, pouco despois, un Tabor de Regulares, considerándose zona de guerra o territorio comprendido entre Valdeorras, O Bolo, El Bierzo e La Cabrera Alta, centralizándose as forzas especiais en Ponferrada. O armamento dos somaténs e o reforzo dos destacamentos da Garda Civil no interior da Galiza foi significativo, reorganizándose tamén a Columna de Operaciones de Ourense en catro sectores ao mando do capitán Eulogio Limia Pérez, reputado experto en contrainsurxencia. Valdeorras foi xa desde entón zona de confluencia da guerrilla do noroeste da Península Ibérica e epicentro do seu ámbito de intervención, que incluía asemade a Terra de Trives, O Courel, Quiroga e a Terra de Lemos. Ao longo de toda a xeografía galega pódese contabilizar no período 1936-1940 o bulir de 65 grupos guerrilleiros, dos que continuaban en activo 35 na altura de 1940, cunha estimación de case 250 combatentes. Nese ano e no anterior, producíronse un mínimo de 122 accións planificadas polos guerrilleiros na Galiza (53 delas en Ourense, 28 en Pontevedra, 27 na Coruña e 14 en Lugo) entre axustizamentos, sabotaxes e accións económicas, así como 51 enfrontamentos derivados da intervención da Garda Civil, milicias e/ou do Exército (25 en Ourense, 5 en Lugo, 7 en Pontevedra e 14 na Coruña). Pola contra, as actividades iniciais, como as tentativas de reorganización clandestina, as fuxidas por mar ou os levantamentos urbanos en cuarteis e asonadas en unidades da armada sublevada esmoreceran progresivamente. Nas agrupacións armadas deste novo tempo, incorporáronse unha importante porcentaxe dos fuxidos que desde os anos da Guerra Civil estiveran nos montes de toda Galiza; de feito, no inicio da década dos 40, nesta guerrilla primitiva estaban xa a maioría dos dirixentes que protagonizarán os combates na primeira metade da década: ‘O Gafas’, Neira, Víctor García ‘Dente de Ouro’, De la Parra, Girón, ‘Foucellas’, ‘Curuxás’, Abelardo, Mario de Langullo, Abelardo Macías, ‘Tameirón’… Unha vez rematada a contenda, a guerrilla galaica tentou ocupar un territorio xa transitado en anos anteriores. Mesmo naquel intre contaba con incipientes contactos co exterior: con grupos antisalazaristas do Norte luso, co “Deuxièume Bureau” francés e coa Delegación do PCE en Portugal (á súa vez ligada á dirixencia exiliada en México, Cuba e na Arxentina) en concreto, asegurando ademais distintos pasos de fronteira por toda a raia seca portuguesa. As bases para unha nova fase, concretada na creación de organizacións estábeis arredor de obxectivos claramente políticos, estaban dadas. Porén, ficará sempre en pé a dúbida do que puidese pasar se a “Federación de Guerrillas de León-Galicia”, o “Ejército Guerrillero” de Galicia, ou outras formulacións semellantes tivesen existido nos anos da Guerra Civil. Un tempo no que, insistimos, o panorama distaba moito da interesada visión dunha Galiza entregada aos sublevados apenas sen loita e afervoadamente franquista.