A cultura galega volve do exilio: Ramón de Valenzuela

Valenzuela combateu co exército republicano formando parte do cuartel xeral de Enrique Líster e encadrouse no Servizo de Intelixencia Especial Periférico do Exército republicano. En Barcelona reencontrouse cos compañeiros do Partido Galeguista (PG) Castelao e Suárez Picallo, integrándose na Solidariedade Galega Antifascista e responsabilizouse da secretaría xeral e de organización do Partido Galeguista na zona ‘leal’ (“Eu tiven que reemplazar a Bóveda nun momento determinado, actuando como secretario de organización do partido, porque era o único vivo que estaba alí.”). Trala derrota, pasou a Francia, onde traballou para o Deuxième Bureau, o servizo de intelixencia do exército francés, baixo as ordes do coronel Manuel Estrada, nun fracasado operativo que trataba de reforzar as guerrillas galegas. Coa ocupación do país galo polos nazis, foi capturado pola Gestapo e entregado ás autoridades franquistas para ser xulgado en España. Condenado a vinte anos e un día, estivo na prisión de Ávila de onde saíu en liberdade condicionada a principios de xaneiro de 1942. Ramón estivo pouco máis dun ano na prisión de Ávila, regresando ao saír á casa paterna do pazo da Viña. Co tempo atopou un traballo en Vilalonga como xerente dunha barreira, propiedade da familia do que había ser o seu sogro Elpidio Villaverde. Houbo unha reunión en Vigo entre Piñeiro e Valenzuela nos anos 1943 ou 1944 que foi determinante para rexeitar os propósitos do noso protagonista e encarreirar a reconstitución do PG Nos anos de Manduas Valenzuela non permanece politicamente inactivo. Contactou cos compañeiros das Mocedades Galeguistas que nesa altura estaban traballando nun intento de reconstitución do Partido Galeguista na clandestinidade. A proposta de Valenzuela era reconstruír o PG na órbita da Unión Nacional, formada unicamente por partidos do bando republicano. Esta proposta foi rexeitada por Ramón Piñeiro. Pouco sabemos do desenvolvemento deses contactos e discusións. Pero si que houbo unha reunión en Vigo entre Piñeiro e Valenzuela nos anos 1943 ou 1944 que foi determinante para rexeitar os propósitos do noso protagonista e encarreirar a reconstitución do PG por uns vieiros máis culturalistas e lonxe da acción política. Descoñecemos a versión de Valenzuela sobre estes contactos. Pero o certo é que na xuntanza definitiva de reconstitución do PG que tivo lugar en Coruxo o 22 de xullo de 1945, Valenzuela non está presente. En 1944 chega a Vilagarcía María Victoria Villaverde, con quen casa ao ano seguinte. Ramón rematou a carreira de Filosofía e Letras na universidade compostelá en 1947, pero ao estar inhabilitado non pode dedicarse ao ensino. A chegada a Bos Aires Por fin logra embarcar coa muller e os dous fillos no Alcántara en agosto de 1949 e son acollidos en Bos Aires pola Sociedad Pro-Escuelas en Bandeira, á que estivera moi vinculado o seu pai. Como non obtén o recoñecemento das súas habilitacións para o ensino, ten que dedicarse á representación comercial de café e aceite, e tamén da fábrica de cerámica Zeltia de Bos Aires. Ata que en 1954 consegue un posto de profesor de Historia na Escuela Modelo de Castelar. Desexoso de retomar a súa actividade política, contacta con Castelao, naquelas datas xa moi enfermo, e intégrase na Irmandade Galega. Valenzuela desmentiu sempre que fose o “secretario de Castelao”: “En primeiro lugar, él nunca tivo un secretario [...] Agora que si lle chaman secretario a traballar conxuntamente con él ou represéntalo en algunhas xuntanzas políticas as que él non podía acudir, entón sí. E dende logo, a idea de que fun o seu secretario pola etapa que pasamos xuntos na Argentina, inda menos, xa que cando eu cheguéi, Castelao estaba nas últimas”. Será un dos homes que porten o seu cadaleito no enterro. É habitual a súa presenza como conferenciante ou partícipe nos múltiples actos que celebran en datas sinaladas como o Día de Galicia Intégrase nas institucións que manteñen a lealdade republicana, nomeadamente a Federación de Sociedades Galegas, e o Centro Pontevedrés. Nelas é habitual a súa presenza como conferenciante ou partícipe nos múltiples actos que celebran en datas sinaladas como o Día de Galicia, o aniversario do plebiscito de autonomía, o 17 de agosto ou o aniversario na morte de Castelao. Na conferencia “O noso pecado mortal” pronunciada en abril de 1956 con motivo do aniversario do Centro Pontevedrés, pon o foco na necesidade da acción política en oposición á liña de Piñeiro. “Cando unha circunstancia calquera achegou a Galicia a súa dinidade, virámoslle o lombo, cerramos os ollos e continuamos vivindo en servidume. Deixámonos ir de remolque [...] por una desidia e una estupidez das crases dirixentes consentida por un povo, que levando sona de xermolador de caciques, nunca se quixo meter en política. Ese é o noso pecado mortal”. A divulgación Como intelectual, partindo dos seus estudos en Compostela, profunda na investigación da xeografía e a historia de Galicia. Dedícase á súa divulgación en conferencias como as que imparte nas universidades de Montevideo e La Plata. En 1951 aparece en A Nosa Terra o artigo “Encol da Historia de Galicia” e catro anos despois publica unha serie que co encabezamento “Estampas”, fala de “As Inquedanzas de Idacio”, “Godos e Mouros” e “Don Diego Xelmirez”. Todas estas reflexións sobre a historia foron desenvolvidas na conferencia “Apuntes enrevesados para unha Historia de Galicia sinxela” que pronunciou na Asociación Cultural de Vigo a principios dos anos setenta. Logo da morte de Castelao, a figura que unía os emigrantes e exiliados, a comunidade galega perde o seu guía. A Irmandade Galega esmorece e Valenzuela non se sente cómodo coa súa actividade. “O Partido Galeguista desfíxose por habelo pensado así Prada e Castelao. Pensaban que o galeguismo xa non podía ser patrimonio dun soio partido, senón de todos. Por elo o traballo que se facía na Irmandade Galega, era levado por homes de distinta filiación política". Busca o seu camiño achegándose ao que se chamou o núcleo do Café Tortoni encabezado por Luís Seoane, con Blanco Amor, Antonio Baltar, Núñez Búa, Díaz Pardo e o seu bo amigo Laxeiro. Sinala Arturo Casas no artigo “Lugares historiográficos do exilio”, que Seoane foi o maior dinamizador do repertorio cultural galego no desterro, o referente máximo da enerxía sociocultural do país, promovendo sucesivos repertorios que aspiraban a substituír os existentes continuístas ou conservadores centrados nas célebres notas identitarias propostas por Ramón Piñeiro: o humorismo, o lirismo e o sentimento da paisaxe. Propón Seoane unha práctica política e cultural inspirada polo marxismo, o materialismo histórico e a filosofía da paxe, radicalizada con firmeza na historia e nos lugares da memoria, vocacionalmente pluridireccional e mesmo promiscua nos seus referentes artísticos, cinguida á experiencia pro-activa do exilio e ao encontro intercultural coas Américas e cunha emigración que aspira a dignificar a través da autoestima cultural e dunha profunda estilización do enxebrismo, aberta á hibridación cultural e incluso á negociación dos referentes simbólicos da cultura nacional, propiciadora dunha arte e unha literatura populares como soporte efectivo da memoria histórica. Este compromiso pode verse reflectido no traballo político e artístico de Valenzuela. Pretendían tamén “auspiciar ou crear seccións e organismos que tendan ao mellor coñecemento dos valores históricos e actuais de Galicia e ao estudo e solución dos problemas que lle afecten” Intégrase na Asociación Galega de Universitarios, Escritores e Artistas (AGUEA), creada por Antonio Baltar e na que tamén participan Seoane, Blanco Amor, Díaz Pardo, Laxeiro e Emilio Pita, co obxectivo de “recoller, difundir e fomentar os feitos ou as obras que signifiquen unha exaltación para Galicia ou un enriquecemento do seu acervo cultural ou das súas posibilidades vitais”. Pretendían tamén “auspiciar ou crear seccións e organismos que tendan ao mellor coñecemento dos valores históricos e actuais de Galicia e ao estudo e solución dos problemas que lle afecten”. Entre as súas actividades destacaron as clases de xeografía (impartidas por Valenzuela), historia, lingua e literatura galega, sempre en galego. Participou nos coloquios que organizaba AGUEA xunto con Paz-Andrade, Rafael Dieste, Alberto Vilanova ou Núñez Búa. A iniciativa da AGUEA creouse a editorial Citania dirixida por Antonio Baltar e Luís Seoane. A carreira literaria de Valenzuela iniciouse coa publicación dunha serie de relatos en Galicia Emigrante, a revista de Seoane. Alí apareceron O Naranxo, O Ciclón, Pepe de Bravil e A Torre de Don Ramiro, con ilustracións de Laxeiro e o propio Seoane. En La Gaceta Literaria, o suplemento literario dominical do xornal La Gaceta de Tucumán, apareceron neses anos El roble grande, El castillo de Cira, Manuel de los perros e El ciclón. Son historias de tolos errantes, de personaxes dominados por teimas, tolemias, obsesións e delirios, que tratan da emigración e a morte e nos que está presente a guerra civil. Ramón xuntou eses contos no libro O Naranxo que publicou Brais Pinto en 1974. Por estes anos está traballando na súa primeira novela, Non agardei por ninguén, que viu a luz na colección “Mestre Mateo” da editorial Citania de Seoane en 1957. A obra supón a primeira narración sobre a guerra civil. Una novela autobiográfica que relata as peripecias de Gonzalo Ozores (alter ego de Valenzuela) que o levan da guerrilla á fronte rebelde para rematar co seu paso á zona republicana. A súa publicación supuxo un acontecemento para a comunidade galega exiliada que organizou no Centro Pontevedrés unha festa de homenaxe a Valenzuela. En presenza dos deputados do Consello da Galiza Antón Alonso Ríos e Elpidio Villaverde, representantes dos centros provinciais, AGUEA, Comisión de Cultura do Centro Galego, Irmandade Galega e varias entidades comarcais, Rafael Dieste, Laxeiro e Díaz Pardo, e coa adhesión de Rodolfo Prada, pronunciaron os discursos Carlos Abraira (alumno da AGUEA), Antonio Baltar e Ramón Suárez Picallo, gabando a obra e a figura do seu autor. Unha das figuras máis completas O utra das inquedanzas literarias de Valenzuela é o teatro, unha afección que lle viña dos seus tempos mozos. A súa proposta converxe coas ideas de Seoane que matinaba unha nova dramaturxia para Galicia. Quería que se reducira a mímica e acción. Debía saír á rúa, como as antigas representacións, pero para sumir os matices da época. Defende dun teatro vivo, de temática histórica e intención dialéctica. No I Congreso da Emigración celebrado en 1956 presenta o relatorio “Necesidade de fomentar o teatro galego” no que subliña a importancia do teatro como medio cultural e sinala as dificultades que debe afrontar a escena galega: falta de obras, de elencos e de público; propoñendo como solución a tradución de obras estranxeiras. Dedícase a esta tarefa creando un grupo teatral no Ateneo Curros Enríquez da Federación de Sociedades Galegas, iniciativa que segue os pasos do Teatro Popular Galego que fundara Blanco-Amor en xullo de 1957 como unha tentativa de crear na emigración unha Escola Dramática Galega. Tiña a pretensión de unir a liña realista, axeitada á comprensión do emigrante, e a evolución estética da escena, fuxindo tanto da deformación caricaturesca das personaxes como da estilización baleira. Vai traducir uns anos despois 'A Camisa de Lauro' Olmo Traduce ao galego O Casamento do latoeiro de John M. Synge que dirixida polo arxentino de orixe galega Roberto Villanueva, se estrea o 19 de novembro de 1960 representada pola Escola de Teatro Lucense, con Ramón e María Victoria entre os actores. Luís Seoane en Galicia Emigrante comenta a pertinencia da tradución da peza e da súa representación afirmando que os temas das obras de Synge están sacados da historia do seu pobo e fala da proximidade da cultura rural irlandesa e galega. Vai traducir uns anos despois A Camisa de Lauro Olmo, o dramaturgo do Barco de Valdeorras. Teatro social que reflicte a realidade española dos anos sesenta e na que se poden recoñecer o emigrante e o exiliado. Estreouna o elenco do Ateneo Curros Enríquez na Federación de Sociedades Galegas o 17 de abril de 1964 coa dirección de Mario Pinasco e con decorados de Laxeiro, a pesar dos intentos de suspendelo dende a embaixada franquista. A súa única peza teatral As bágoas do demo foi estreada no teatro Castelao en 1964 coa dirección de Blanco Amor. Na obra, o tolo, o personaxe popular, convértese en protagonista, rompendo co teatro da Xeración Nós, para o que en palabras de Otero “o papel fundamental dos personaxes populares é basicamente coral e non protagonista”. Segundo Seoane a obra supuxo a confirmación da fractura entre o mundo da emigración e o exilio no que á cultura se refire; a súa protesta pola ausencia de público é contundente e sonora. A fidelidade á súa liña política e as discrepancias co galeguismo organizado en Bos Aires (o Partido Galeguista deixara de existir na práctica), lévano finalmente a ingresar no Partido Comunista. Aínda que hai moitas versións sobre a data da súa afiliación ao PCE (algunhas fontes sitúana en 1961 ou 1962), Ramón e María Victoria ingresan no partido en abril de 1963. “O dia que fusilaron a Grimau decidín afiliarme ao PCE. Pro fun sempre soio un home de base". Posibilidade de retornar No verán de 1965 Valenzuela viaxa a Galicia e Madrid para sondar as posibilidades dun retorno. Ten contactos e conversas cos membros de Galaxia e outros políticos e intelectuais como Alonso Montero, Leopoldo Nóvoa, Díaz Pardo, Torrente Ballester, Borobó, Antón Beiras, Lois Tobío e Santiago Montero Díaz. Non foron posibles as entrevistas con Méndez Ferrín e Alberto Míguez que tamén tiña planeado. Aproveitou para falar con Rodolfo López Veiga que estaba ensaiando con Cantigas e Agarimos a súa obra As bágoas do demo. A peza estrearíase no Hostal dos Reis Católicos o Día das Letras Galegas de 1967. Estes encontros e a observación do ambiente cultural, social e político, fano decidir o retorno definitivo para o ano seguinte, aínda que non a Galicia. O 3 de outubro de 1966 desembarcan en Vigo, pero parten deseguida a Madrid, onde se instalan para un novo exilio. Valenzuela é unha das figuras máis completas como político e intelectual do século XX, pero tamén unha das máis incomprendidas e esquecidas. Só algúns dezaos manteñen dende hai anos a súa memoria. Deberíamos reflexionar sobre as causas deste esquecemento.