As gardiás do cobre. A metade oculta dun oficio esencial

Teño medo á escuridade. Un de semellantes dimensións que me obriga a ter deseñado un plan de continxencia ante calquera imprevisto. Na casa atesouramos lanternas con pilas (lus de pila, por certo, como lles chaman algunhas persoas por esta banda do país), un pequeno xerador cargado, candeas e moita, moita facilidade de acceso a todos estes útiles luminosos. Sen dúbida, vivir nunha aldea sen alumeado público durante a infancia xogou a favor da fobia. No outono e no inverno, sobre as sete da tarde, todo quedaba ás escuras. Parecía que o monte caía sobre nós e nada máis se vía pola fiestra ata o día seguinte. Entón, durante uns días aparecía certo estado de calma. Viña o augardenteiro á adega dunha das casas veciñas. Durante días, peregrinaxe de luz e risos que se escoitaban no meu cuarto ata que caía rendida co sono. Alí seguían, charla tras charla ata o día seguinte. Eu desexaba que trouxesen moito bagazo para que tivera que estar unha enchente de noites. Lembro algunha muller chegar coa materia prima cargada nas angarellas do burro en sacos azuis. Outras, coas garrafas na carretilla. As menos, cunha nota escrita a lapis onde quedaba claro cantos litros deixara encargados o seu home antes de marchar para o mar. A vista do augardenteiro A elaboración tradicional da augardente en Galiza estivo asociada á figura masculina do augardenteiro ou cañero. El era o encargado de montar o alambique, controlar o lume e transformar o bagazo en alcohol. Mais detrás desa imaxe agóchase a metade invisíbel dun proceso que non podería existir sen o traballo constante das mulleres. A potada comezaba moito antes de que chegase o augardenteiro. Tras a vendima, actividade fortemente vinculada ás mulleres, eran estas quen se ocupaban de premer, gardar e protexer o bagazo. Elas encargábanse de selar pipotes, controlar fermentacións, limpar a adega e preparar o espazo onde se instalaría o alambique. Un labor paciente, minucioso e imprescindible que, porén, raramente aparecía recoñecido como parte do oficio. O recoñecemento das mulleres quedou relegado ao ámbito privado, rara vez incorporado ao relato oficial do patrimonio cultural galego Despois, coa chegada do lume e o arrecendo a alcohol, a casa convertíase nunha pequena central comunitaria onde as mulleres eran as encargadas de xestionar a actividade central do fogar. O alboio ou a cociña grande, normalmente lugares reservados ao traballo diario, convertíanse nun espazo liminal, un territorio que nunha mesma xornada era privado e público, familiar e comunal. As mulleres eran as encargadas de modular esta transición, anticipándose aos movementos da xente, reorganizando o espazo segundo as necesidades do momento. O alambique a pleno rendemento grazas á súa capacidade organizativa. Esa que debería relucir máis que a sombra á que foron relegadas. Memoria das mulleres Na porta da adega sempre estaban eles. Os barrís de viño abillábannos eles. A caña probábase cando decidían eles. As catas cos amigos eran cousa deles. Lavaban as botellas elas. Mercaban os corchos elas. Metíannos en auga elas. Limpaban a adega elas. Elas tamén embotellaban e facían a comida para acompañar as catas. E a do augardenteiro os días que estaba. E dábanlle de comer ao porco e ás galiñas e recollían as ovellas e tendían un par de lavadoras de roupa. E facíase tarde pero non protestaban. A modernización das adegas, a chegada dos alambiques industriais, os cambios normativos e a perda do rural contribuíron á desaparición progresiva da potada tradicional. Xunto con ela, comezou a esvaecerse tamén a memoria do papel feminino no proceso. A figura do augardenteiro mantívose na lembranza colectiva con determinación e grandes doses de cariño. O seu papel na tradición oral é indiscutible así como cabeceira da memoria colectiva. Mais o recoñecemento das mulleres quedou relegado ao ámbito privado, transmitido en anécdotas familiares pero rara vez incorporado aos relatos oficiais do patrimonio cultural galego. Hoxe, cando se fala de preservar oficios tradicionais, debemos integrar o papel das mulleres na historia deses labores. Sen elas non existiu o proceso tal e como o coñecemos. Foron organizadoras, técnicas, vixilantes, creadoras e gardiás dun saber que se mantivo vivo grazas á súa dedicación. Nesta aldea agora temos puntos de luz pública por iso podemos ver os xabarís correr polo camiño abaixo pola noite. A quen non se ve xa é ao cañero desde fai uns anos. Nin aquelas lámpadas enroscadas na viña que anunciaban a súa presenza. É unha mágoa. Lavar as feridas coa caña do chineiro nunca será o mesmo que con alcohol de 96º.