A lingua mirandesa resiste: o asturleonés de Portugal

No distrito trasmontano de Bergáncia/Bragança, os territorios entre o río Sabor e o río Douro foron historicamente de lingua astur-leonesa, como así o testemuña a toponimia menor e algúns restos morfolóxicos e léxicos. A historia do astur-lonés en Portugal desde o século XIII ata hoxe é a historia dun retroceso cara ao leste desde a fronteira antiga do río Sabor ata a actual do río Angueira. Hoxe son de lingua leonesa o concello de Miranda/Miranda do Douro (agás a freguesía de Atanor, onde a lingua desapareceu a mediados do XX) e as freguesías de Bilasseco/Vilar Seco e San Martino/São Martinho de Angueira, pertencentes ambas as dúas ao concello de Bumioso/Vimioso. E quedan algúns poucos falantes dun leonés moi interferido nas localidades de Riu d'Ounor/Rionor e Guadramil, ao norte do distrito. O mirandés chegou ata o século XX por unha conxunción de factores encadeados, entre os cales podemos sobrancear o illamento xeográfico do planalto mirandés, a transmisión familiar, a deficiente escolarización e, sobre todo, a endogámica economía agro-pastoril e a ausencia de industrialización. Mais, xa a partir dos primeiros anos do século XX, a maioría da poboación foi sendo escolarizada obrigatoriamente en portugués. Temos noticias de que a primeiros do s. XX a lingua mirandesa fora expulsa da vila de Miranda e sobrevivía só nas freguesías rurais. A escolarización en portugués, xunto coa entrada nos lares de radios e televisións a emitiren só en portugués, a imposibilidade de calquera reivindicación durante o salazarismo, o papel lusitanizador da igrexa etc., son factores que xogaron en contra do mirandés. O portugués era a lingua A, o "falar fidalgo", o "falar grave", a lingua da cultura, da escola, da administración, da milicia, da xustiza, dos comerciantes, o elevador social; mentres que o mirandés era a lingua B, a lingua "de ls palhantricos" (dos pailáns) ou "lingua charra" (castrapo), estigmatizada, desprestixiada, agochada e rexeitada polos propios falantes perante descoñecidos e en situacións formais. Ata a década de 1960 a Tierra de Miranda foi mantendo a poboación, pero nese momento prodúcense dous movementos migratorios dispares: por unha banda, moitos mirandeses emigran ás grandes cidades portuguesas, españolas ou francesas; pola outra, a construción de varios saltos hidroeléctricos no Douro atrae man de obra por milleiros doutras zonas de Portugal. Cando en 1980 remataron cos encoros, a poboación mirandesa descendera á metade en apenas 20 anos e, dende entón, non fixo máis que decrecer. Na actualidade a poboación de Miranda anda arredor das 7.500 persoas, a metade delas idosas e xubiladas, e a poboación escolar é escasa, algo máis de 500 persoas. O deserto demográfico é unha ameaza real debido ás escasas oportunidades laborais para a mocidade. A lingua na actualidade Verbo da cuestión lingüística, os aires de liberdade de abril aínda tardarían uns anos en chegar ao marxinado planalto mirandés. No curso 1986/87 o profesor Deimingos Raposo comezara a dar aulas extraescolares de mirandés, pero non é ata 1999 cando se produciron dous feitos fundamentais na historia moderna da lingua: a aprobación dunha normativa ortográfica, o que posibilitou a eclosión de publicacións de todo tipo, e o recoñecemento oficial "dos direitos lingüísticos da comunidade mirandesa", un texto oficial ambiguo de cinco artigos onde se recoñecía o dereito etéreo a promover a lingua, a que a aprendese o alumnado e se puidese formar o profesorado "nos termos a regulamentar" (sic), e a que as institucións a puidesen usar, mais sempre "acompanhada de uma versão portuguesa". Outro despacho normativo posterior dese mesmo 1999 especificaba en que consistía "a regulamentação" no ensino: nunha raquítica e insuficiente hora optativa semanal, sen formación do profesorado, sen prazas de profesorado especialista, sen axudas á elaboración de materiais, etc. Esta situación chega ata os nosos días, 24 anos despois. E o peor é que durante todo este tempo as autoridades encheron a boca afirmando que o mirandés era "a segunda língua oficial de Portugal", e así o repetía despois a prensa e así o aprendía a xente, sen que ninguén soubese moi ben en que consistía esa suposta "oficialidade". Malia a pobreza de medios pedagóxicos, orzamentais e humanos para o ensino (simbólico) do mirandés en Primario e Secundario, –paliada coa entrega militante e xenerosa do profesorado de mirandés–, ao longo destes últimos 20 anos fóronse dando algúns pasos no mundo escolar (revistas, teatro, vídeos, concursos, docencia) e en xeral na sociedade mirandesa preocupada polo devalar da súa lingua. Na paisaxe lingüística puxéronse as placas das rúas e os topónimos en formato bilingüe, e en trilingüe mirandés-portugués-inglés rotuláronse as placas informativas dos edificios senlleiros (Sé, Cámara, museos, edificios históricos, etc.) e sempre co mirandés enriba ou en primeiro lugar; organizáronse concursos musicais e literarios en mirandés; fixéronse curtametraxes; traducíronse obras universais ao mirandés (varios tomos do Asterix, Os Lusíadas, Os Evanxelios, L Principico, etc.); editáronse numerosos estudos lingüísticos, glosarios, libros de contos, romances e poesía –de feito Miranda é o concello de Portugal con máis publicacións por habitante– e algúns de altísima calidade, como o excelente poemario Ars vivendi, ars moriendi (2012) de Francisco Niebro (pseudónimo de Amadeu Ferreira); e saíron varios cedés de rock, jazz e folk de grupos como Picä Tumilho, Galandum Galundaina –que teremos nos concellos do Miñor do 22 ao 24 de setembro–, Las Çarandas, Trasga, etc., á parte das numerosas agrupacións de gaiteiros existentes, con ou sen acompañamento dos danzantes: os "pauliteiros". Chama poderosamente a atención que unha comunidade lingüística e cultural tan pouco numerosa teña unha produción editorial e musical tan elevada e de tan boa calidade. O papel da Associaçon de Lhéngua i Cultura Mirandesa Todo o anterior non sería posible se non houbese un colectivo plural de persoas empeñadas en manter e revitalizar o mirandés. Este colectivo dirixiuno ata non hai moitos anos unha persoa moi especial: Amadeu Ferreira, xurista, poeta, tradutor, romancista, articulista, animador e alma de todo tipo de actividades a prol da lingua e da cultura senlleira da súa terra. Amadeu foi o fundador e primeiro presidente da Associaçon de Lhéngua i Cultura Mirandesa (ALCM) (https://lhéngua.org) creada hai agora máis de 20 anos, entidade que, sen apenas orzamento pero con moita militancia, organiza cursos de lhéngua en liña, grava e documenta a lingua dos falantes idosos, traballa na recollida da toponimia tradicional, leva a cabo campañas de normalización nas redes, realiza traducións oficiais, elabora materiais didácticos e, ademais, ten xuntanzas periódicas con políticos locais e nacionais para conseguir máis medios e maior visibilidade e protección legal para o mirandés. Precisamente grazas á acción percutora da ALCM, o 7 de setembro de 2021 Portugal asinou a Carta Europea das Linguas Rexionais ou Minoritarias (Celrm), e grazas á diplomacia dos seus dirixentes, que se reuniron con políticos de todas as cores e se desprazaron a distintos ministerios para se entrevistar con todo tipo de cargos, o pasado día 5 de xuño a Assembléia da República, mesmo cos votos da dereita a priori máis refractaria, solicitoulle por unanimidade ao Governo da república a ratificación da Celrm. Neste último acto, froito dunha iniciativa do PSP, quere louvado o exemplo dado polo deputado lisboeta do Livre, Rui Tavares, ao realizar toda a súa intervención parlamentaria en mirandés (e sen que a presidenta da Cámara o interrompese nin lle retirase a palabra, como ocorre no Parlamento español cando alguén intervén en galego, vasco ou catalán). O estudo da Universidade de Vigo En 2020, mercé a un acordo de colaboración entre a ALCM, a Cámara de Miranda e a Universidade de Vigo, profesorado e alumnado de Filoloxía Galega (a "Brigada de la Lhéngua") fixeron unha enquisa sociolingüística en todas as aldeas e en todas as franxas de idade de Tierra de Miranda: 315 entrevistas válidas con 79 preguntas por entrevista que deitaron case 25.000 respostas analizadas e cruzadas. Un extracto cos resultados xerais e os cruzamentos máis interesantes editouno hai dous meses o Servizo de Publicacións da Universidade de Vigo co título Persente i futuro de la lhéngua mirandesa: studo de ls usos, atitudes i cumpeténcias lhenguísticas de la populaçon mirandesa (2023). Foi a primeira vez na historia que unha universidade editaba un libro en mirandés, e foi unha universidade galega. Extrapolando os resultados desta enquisa deducíase que o mirandés pode ter na actualidade uns 3.500 falantes, a metade da poboación de Miranda. Tamén se tirou dos datos que un milleiro de persoas máis poderían falar mirandés porque demostraran sabelo falar ben, aínda que declarasen non o falar nunca ou case nunca. E isto soubémolo porque, como novidade nunha enquisa sociolingüística, ao remate fixemos unha proba de lingua sorpresa para cotexala coa declaración inicial do falante ás preguntas de se sabía falar mirandés e de se falaba mirandés. Esta proba foi elaborada e avalada pola ACLM. Á parte de verificarmos como o pobo mirandés ten unha enorme adhesión sentimental á súa lingua –mesmo os non falantes–, e desexa a súa plena normalización en todos os eidos da vida, nas conclusións deste estudo advertíase tamén, con datos ben alarmantes e elocuentes, que se Portugal non reaccionaba con decisión antes de 2030, a lingua mirandesa corría grave perigo de desaparición case inmediata, pois o uso habitual chumbaba dun 67% nos vellos a menos dun 2% nos menores de 18 anos (e só nas familias das freguesías do norte). A gran difusión que se fixo deste estudo na prensa escrita e audiovisual portuguesa provocou que algúns políticos tomasen conciencia da gravidade do problema e axisen. Por exemplo, que o Livre conseguise nos orzamentos xerais da República deste ano 100.000 euros para a creación dun Instituto de investigación e que o PSP levase a devandita moción ao Parlamento para a ratificación da Celrm. Ramo En 1990 o lince ibérico estaba ao bordo da extinción con apenas 100 exemplares. España e Portugal acometeron un ambicioso proxecto de recuperación do lince, pediron cartos a Europa, acoutaron territorios, reproducírono en catividade, reintroducírono onde se extinguira. Hoxe, 33 anos e 70 millóns de euros despois, 1.300 linces ocupan seis reservas peninsulares. Considérase fóra de perigo. Aos mirandeses gustaríalles que o seu Goberno se implicase coa lhéngua como fixo co lince, dito "gato rabón" en mirandés. O cancro non se cura con aspirinas e oracións. Cómpre diagnose certa mediante probas, cirurxía, terapia de choque, tratamento prolongado, seguimento da evolución e revisións periódicas. Co mirandés pasa algo semellante. Feita a diagnose da gravidade da doenza –que pode desembocar na morte inmediata da lingua– quedan aínda moitos pasos por dar: queda unha lei da lingua mirandesa que desenvolva o articulado da Celrm, faltan orzamentos e compromisos legais, falta declarar Tierra de Miranda como un territorio onde o mirandés sexa lingua preferente no ensino, na administración, na xustiza, nos servizos asistenciais, etc. Só se se deren estes e outros pasos en firme o mirandés, o astur-leonés de Portugal, poderá ter algunha esperanza. Un manifesto en defensa da lingua En decembro de 2018 e xaneiro de 2019, a Associaçon de Lhéngua i Cultura Mirandesa (ALCM) solicitou o apoio de profesorado de Letras de universidades españolas e portuguesas para o manifesto en defensa da lingua "Mirandés a Cunceilho". Nel alertábase da situación crítica do mirandés e reclamábase a sinatura e ratificación da Carta Europea das Linguas; a aplicación de medidas urxentes no ensino, administración etc.; a creación dun Instituto para investigación e formación; e unha consignación económica nos Orzamentos da República para "dar nuoba vida a la lhéngua, proua (orgullo) i riqueza de todo l pobo pertués". O manifesto, dirixido ás máis altas autoridades políticas e educativas, partidos, medios etc., foi asinado no Estado español por 71 profesores (maiormente galegos, asturianos, vascos e cataláns), mentres que en Portugal só o apoiaron cinco profesores universitarios (dos cales tres eran galegos).