Magda Oranich: avogada contra a ditadura

—Vostede estivo de avogada defensora en dous procesos xudiciais importantes no final do franquismo, os que finalmente levaron ás execucións de Salvador Puig Antich, o 2 de marzo de 1974, e o de Jon Paredes Manot 'Txiki', o 27 de setembro de 1975. Os dous teñen a característica de ter sido enxuizados por medio duns consellos de guerra cheos de irregularidades e, como axiña vimos, con condenas predeterminadas. Naquel tempo usaban a vía do consello de guerra militar pola rapidez do procedemento, os límites á defensa e porque, ao contrario da xustiza civil, non había lugar a apelacións e todo dependía da decisión última que tomara o ditador. Podemos imaxinar facilmente como se realizaron eses procedementos. No caso de Puig Antich o policía que morreu durante a detención, Francisco Enguas, tal como se produciu a detención posibelmente recibiu o tiro doutro policía, pero aínda sendo a súa morte a que motivou a condena, ese aspecto clave non se puido aclarar porque a autopsia foi irregular e insolitamente realizouse sen garantías nunha comisaría. A outra diferenza, dunha crueldade total, foi o método de execución, a Salvador polo denominado garrote vil, mentres que Txiki foi fusilado. —Como chegou á defensa de Txiki? No verán de 1975, finais do mes de xullo, un grupo de avogados estabamos de feiras en Dinamarca. Tocabanos traballar en agosto e eu estaba pendente do despacho, chamei e déronme aviso de que o avogado vasco Juan María Bandrés tiña moita urxencia en falar comigo. Chameino decontado e pediume que aceptase a defensa dun detido en Barcelona. Deume todos os datos e textualmente comentou "non te preocupes porque é unha segunda figura". Tiven unha longa entrevista con Txiki na Modelo [a prisión de Barcelona] e aquel mesmo día notificáranlle diversas resolucións do Xulgado. Estudeinas co vagar que era posíbel naquela situación. A verdade é que saín da cadea coa absoluta convicción de que sería executado. O sumario da causa contra el e moitos outros era extenso e con acusacións a eito. O Xulgado Militar desagregara da causa varias páxinas que facían referencias a Txiki e só se seguiu con el o proceso con carácter de urxencia. De feito o resto dos involucrados acabarían saíndo libres menos de dous anos despois coa lei de Amnistía. Os compañeiros das diferentes defensas comentáramos que o réxime, e en especial Franco, estaba a meter presa á causa de Txiki e despois soubemos que pretendían executalos a todos, no mesmo día, aos tres do FRAP en Madrid, a Otaegui en Burgos e a Txiki en Barcelona. —O xuízo estivo cheo de irregularidades e, tanto a Puig Antich como a Paredes Manot tamén se conseguiu pasados os anos que fosen recoñecidos formalmente como nulos tanto os tribunais como as sentenzas ditadas. Os avogados tiñamos a certeza de que as condenas estaban decididas de antemán. Unha das estratexias que seguiamos ademais era tratar de dilatar o proceso porque a morte de Franco estaba no horizonte. Era unha carreira contra o tempo, pero cun tribunal militar e nesas condicións era moi difícil, e non o logramos. Non nos deixaron de ningunha maneira. —É coñecido o texto que deixou escrito cando sabía que o ían matar. Pasoume a noite derradeira o texto, que era do Che Guevara, escrito nun recordatorio deses que se abren en dous: Mañana cuando yo muera / no me vengais a buscar /nunca estaré bajo tierra, /soy viento de libertad. Foi moi difundido naqueles anos. Como pode imaxinar calquera, desde que entrou en capela [un período de 12 horas previo á execución, obrigatorio por lei] até que ouvimos un funcionario berrar "Paredes, se acabó la capilla!", foron tremendos. Lembro que o silencio naquela prisión con centos de presos estarrecía, igual que o estrondo da despedida cando sabían que o levaban para matar. Eu síntome obrigada a contar todo o que pasou as veces que faga falta. Chamamos un notario, Ignacio Zabala, o máis progre de Barcelona. Era un rapaz de 21 anos, e os militares dicían "pois mira que deixa cousas este", pero non. Fixo testamento do que non tiña, pero para que constara que todo o seu llo deixaba "ao pobo vasco". Era fillo dunha parella de traballadores inmigrantes. O pai morreu novo e quedou a nai con seis fillos. O irmán maior, Miguel, que ocupou o rol do pai, foi o que puido ver máis veces a Txiki e acompañouno tamén a noite derradeira, pero a nai só estivo no xuízo. No consello de guerra foi un horror. Xa ditada a condena a morte, díxenlle ao presidente do tribunal "estou coa nai e non puido abrazar o fillo desde que o detiveron"; "Que me di señora!". Ordenou á policía militar que os deixaran sós un momento. Foi case peor que presenciar a execución. Era nun dos patios da Capitanía. Ela dicíalle "ai fillo, que te van matar", e el tentaba tranquilizala e retrucáballe "non te preocupes nai, todos os mozos vascos son os teus fillos", e ela despois nas entrevistas que lle teñen feito contábao. —Vostede, e o seu compañeiro Marc Palmés, presenciaron a execución. Non nos prohibiron ir co noso coche detrás da comitiva de vehículos que se formou e que non sabíamos onde ían. Colleron pola avenida Meridiana, como uns 15 ou 20 furgóns policiais ou da Garda Civil. Directos ao cemiterio de Collserola. Eu pensaba, vano executar no cemiterio? Pero cando chegamos xusto ao lado había un pequeno terreo militar e dese modo non tiveron que pedir permiso nin nada. Había que facer unha pequena subida e xa estaban esperando cunha ambulancia para metelo xa morto e trasladalo ao cemiterio. Foi todo moi bestial. Alí nun pequeno alto estabamos todas as testemuñas amoreadas. E entón deuse a circunstancia, tamén anecdótica, pero que me afectou moito porque subiron todos e eu era a única muller. Había como 20 militares e policías entre uns e outros. Cando cheguei, un soldado, que era un recruta que facía a mili obrigatoria, párame e vexo que queda branco. E entón dime que teñen que cachear a todos os presentes e non hai ninguén para facelo comigo. O xuíz, Nemesio Álvarez, que morreu non hai moito, e que tamén asistiu á execución, deuse conta, "Á señora non a toquen! Á señora non a toquen!"… Todo isto con Txiqui xa atado, era brutal e eu díxenlle ao soldado "xa me podes meter man que me dá todo igual". —Txiqui xa atado a un poste. Mentres nós iamos subindo a ese alto xa o tiñan atado nunha especie de trípode, pero como el era tan pequeno de estatura íase escorrendo o corpo. O piquete formábano seis voluntarios da Garda Civil. Mentres daban as ordes de disparo Txiki púxose a cantar o Eusko Gudari, e foi caendo de xeonllos, co corpo tiroteado pero non deixaba de cantar… realmente morreu cantando. Aínda quedou vivo no chan, aínda se movía. Os tiros tíñaos no tórax e aínda que din que lle tiraron expresamente ao corazón eu isto non o certifico. Déronlle enseguida o tiro de graza. Houbo algún soldado que estaba alí obrigado que se desmaiou. Ao meu lado un médico militar estaba branco, caíanlle as bágoas e queixábase: "Dixéronme un servizo, non me dicían que era isto". Levaron un médico militar que non sabía que ía presenciar un fusilamento para certificar unha morte. Dicíame que era o último que se lle podía imaxinar e eu creo o que me dicía. —Non é un día que se poida borrar da cabeza, e vostede teno contado en moitas ocasións, cando a chaman. Eu só pensaba "que sexa rápido, que non sufra". Porque Txiki dicíame aquela noite derradeira, "xa verás que morro como un valente. Vinde porque quero que o expliquedes". Por iso, aínda 50 anos despois, sigo contándoo alí onde me chaman. Síntome obrigada e fareino sen queixarme as veces que sexa necesario. —Conseguiron facerlle unha fotografía, a única proba gráfica daquel negro 27 de setembro, que circulou por publicacións de toda Europa, e só saíu na prensa española pasados os anos. Iso foi o día do enterro, o 28 de setembro. Txiki morreu por vontade propia levando un xersei azul de la, porque llo teceron as presas políticas no cárcere de mulleres e pasáronllo. Ese día había moita xente e trouxeron a caixa para metelo. O enterrador, que é o que debía facer cada día con todas as familias, díxonos: "Queren velo por última vez?". Dixen que si e abriuna. Nese momento Marc Palmés puido disparar a cámara de fotos que levara. Axiña chegou a Garda Civil correndo, pero Marc conseguiu pasarme o carrete e agacheino no peito. Como non había tempo para cachearnos a todos pareceume o máis seguro. Tiña á beira un xornalista, Andreu Claret, que eramos e seguimos sendo amigos, e paseillo: "Andreu, corre!". Liscou e en poucas horas estaban as fotos reveladas. Internacionalmente foi moi difundida, porque en todas esas semanas se sucederan as manifestacións por Europa e os chamamentos a un indulto, mesmo co pronunciamento do papa Paulo VI, e a sensibilidade contra a ditadura estaba moi estendida. Producía angustia ver a foto, e eu pensaba na nai, pero fixemos moitas copias para difundila e sempre lla ofrecía ás persoas que ma pedían. —E aínda despois de todas esas situacións veu o funeral en Barcelona. O que sucedeu no cemiterio que estaba nun arrabalde, na montaña, tivo pouca repercusión, pero cando se convocou o funeral en Barcelona, na parroquia de San Francisco de Sales, a cousa saltou polos aires. Estaba o cura preparado para empezar e vemos que chegan outros curas. Non nos decatamos que era un grupo de fascistas disfrazados que lle deron unha tunda, mentres a policía que estaba claramente coordinada cargaba fóra. Non se puido facer nada. Romperon o portal de cristal para acceder ao noso despacho que estaba a carón da parroquia e aos meus compañeiros pegáronlles a todos. Martín Villa, que era o gobernador civil, chamoume. A min creo que non me detiveron por un pouco de machismo, por iso de "á señora non". Fun a correr ao xulgado e tiven a sorte de atopar un xuíz que se plantou alí co coche oficial do xulgado e só nese momento a policía, que sabía perfectamente como se provocara todo, detivo a represión. Houbo unha chea de feridos e a un abríronlle a cabeza. Despois mobilizamos a Xunta de Goberno do Colexio de Avogados, e viñeron os progres e os carcas, todos menos un que xa nin se presentou, e condenaron o sucedido. —Aquel cura foi atrevido convocando un funeral público naquel contexto. Facer un funeral naquelas circunstancias políticas exixía valentía. Creo que llo pediu a familia de Txiki, porque os vascos son moi relixiosos. Paredes aquela noite falou co capelán do cárcere, estiveron unha hora a soas e iso foi unha grande axuda porque en tantas horas xa non sabes nin de que falar, imaxina a situación. Preguntaba Txiki "a que hora cres que me van matar?", ou cando lle ofrecían traer a cea, "para que cear se me van a dar tiros na barriga e sairá todo?". Terríbel. E aínda tiña humor, porque un funcionario por entreter díxolle "que verde o País Vasco?" e Txiki, "si, pola Garda Civil todo está de verde". Eu creo que forzaba o humor para intentar acougarse. A nós fíxosenos longuísimo, sempre coa esperanza de que peticións como as do Papa producisen efecto, pero seguro que a Txiki pasoulle rápido. Despois foi cando escribiu ou poema do Che que saquei no recordatorio. —Sempre se di que a xustiza foi o elemento que nin se tocou en toda a Transición. É moito pensar que estes consellos de guerra tiñan que ver coa xustiza, por mala que fóra, isto tamén hai que dicilo. Pero si que é verdade que a xustiza é un elemento que non se tocou en toda esa mudanza política. Reformouse máis o exército que a xustiza aínda que fose por naturalidade biolóxica. Creo que é o que quedou peor da transición. Non se conseguiu a ruptura democrática que se exixía desde a oposición ao franquismo, como sucedeu noutros países europeos. Aquí pasaba que podías atoparte de fronte nun despacho oficial coa persoa que te torturara, como lle sucedeu ao meu home. Ou que Jaime Mariscal de Gante, que pasou de comisario de policía a xuíz de instrución de orde pública [o TOP era o órgano xudicial específico de represión política] que metía medo só coa súa presenza física, tivese unha filla, Margarita, que acabase despois de Ministra de Xustiza con Aznar. —Quizais aquelas mortes de 1974 e 1975, foron unha vacina que despois conseguiu que se abolise a pena de morte, pero o gran esquecido daquelas sete mortes foi o polaco Heinz Chez, ao que agarrotaron na Modelo xunto a Puig Antich. Era un preso común e creo que, con premeditación, escollérono para poder esluír o carácter político da execución de Salvador. Polo que souben despois, levaron un aprendiz de verdugo para que o executara, e aquilo foi dunha crueldade tremenda, porque non sabía usar o aparello, e non o daban matado. É medieval, un parafuso que se aperta no pescozo… Espantoso. Na película Salvador, que financiou Jaume Roures, vívese toda a angustia daquela situación. Coa canción I se canto trist de Lluís Llach soando de fondo. Ben triste todo aquilo que nos tocou presenciar.