Portugal no horizonte: Os teatros galego e portugués condenados a atoparse

Portugal segue sendo un escuro obxecto de desexo, unha especie de Ítaca perdida na que proxectamos as ansias de emancipación. E, non obstante, as oportunidades de encontro entre as dúas culturas son máis escasas e azarosas do que nos gustaría. O teatro galego e o portugués teñen un longo historial de colaboracións, mais nos últimos anos houbo un certo distanciamento, unha certa relaxación das dinámicas de intercambio que se estabeleceran cando a escena de ambas as beiras do Miño comezaban a reconstituírse tras o longo período das ditaduras. Porén, o diálogo segue aberto e, en ocasións, a coincidencia de proxectos comúns pode permitir imaxinar outra forma de relacionarse cos veciños do sur. Agora mesmo, por exemplo, coinciden nos teatros portugueses varios proxectos liderados por autores e directores galegos. En Viseu, vén de estrearse De volta sem Magalhães, un texto escrito e dirixido por Carlos Santiago. Manuel Guede estreou coa Companhia de Teatro de Braga unha nova versión do Calígula de Camus –vinte anos despois da que dirixira co Centro Dramático Galego– que permanecerá en repertorio na cidade. E este mes comezan os ensaios de Especies Lázaro, unha obra de Vanesa Sotelo que a propia autora dirixirá para a compañía Teatro Art'Imagem de Maia. Esta coincidencia de proxectos pode dar lugar a pensar que existe unha relación máis normalizada da que realmente se dá. Carlos Santiago explica que, no seu caso, leva máis de vinte anos colaborando con compañías portuguesas e que uns proxectos van tirando doutros. "A penúltima colaboración foi unha iniciativa moi interesante: un programa de teatro na rúa –non de rúa exactamente– vinculado á historia de Portugal contada desde o punto de vista dalgunhas personaxes reais da cidade de Viseu. Aquí xa traballamos sobre unha temática histórica desde unha perspectiva bastante paródica e desmitificadora e, a partir desa experiencia, apareceu a idea de facer un espectáculo sobre Magalhães, aproveitando o quinto centenario da primeira volta ao mundo". "En realidade", di Santiago, "nunca se viu unha gran fluidez no intercambio entre Galiza e Portugal. Houbo moitas colaboracións puntuais ao longo do tempo– Fran Pérez e mais eu si que tiñamos unha relación moi seguida, con moitos espectáculos feitos en colaboración con compañías portuguesas– pero nunca se viu unha presenza galega continuada". "Portugal é un mito para a cultura galega", continúa Santiago, "pero funciona moi ben como mito e parece que non hai que tocalo moito máis: á hora de crear proxectos comúns todo se volve moi delicado. Para que realmente esta relación funcione é fundamental ter unha resposta aquí, acoller a colaboración de creadoras portuguesas na Galiza, e iso non sucede. En Portugal, pola contra, si que se dan moitos proxectos nos que se conta connosco, moitas compañías e estruturas que nos chaman para colaborar. Unha compañía como Trigo Limpo, por exemplo, case merecería unha Medalla Castelao por ser unha das mellores embaixadas da nosa cultura en Portugal. E hai outras como A Escola da Noite, de Coímbra, que invitou moitas veces autores como Cándido Pazó… Sempre houbo esa curiosidade, o cal non é tan fácil, porque existe un gran descoñecemento sobre a nosa identidade cultural. Mais aínda así, creo que a balanza pesa máis do lado portugués que do galego". Manuel Guede, que como director do Centro Dramático Galego impulsou numerosas iniciativas de intercambio con Portugal, cre que o papel do teatro institucional é chave para normalizar esa relación: "O CDG é o paradigma e, na medida en que sexa quen de liderar esa sensibilidade cara á cultura portuguesa, abriranse máis ou menos portas de colaboración co país veciño. Eu non creo que exista ningún prexuízo no teatro galego cara ao que se fai en Portugal, ao contrario. Mais hai que ter en conta que eles son un Estado e nós somos o que somos. Temos un sistema raquítico e non posuímos estruturas homologábeis ás dos portugueses, non temos compañías residentes nin teatros liderados por compañías de repertorio; xa que logo, non estamos en condicións de acoller compañías portuguesas cun mínimo de garantías, de pagarlles coa mesma moeda". Portugal como referente Vanesa Sotelo coincide con esta opinión: "Levo tempo seguindo e apreciando con admiración o traballo e as iniciativas que se desenvolven en Portugal tanto polo traballo esixente e constante de estruturas históricas como de novas creadoras. Houbo un momento de cambio xeracional que coincidiu cos efectos da crise do ano 2008 no que a circulación entre Galiza e Portugal pareceu decaer, pero creo que as relacións existentes seguen a ser resistentes e produtivas. Un dos problemas é que desde o noso lado, a precariedade e o grao de inestabilidade no que nos movemos, así como a falta de liñas para a xestión de espazos e desenvolvemento de proxectos a medio prazo, non permiten ofrecer garantías para que as compañías portuguesas estean presentes no noso territorio". Sotelo subliña a importancia que ten estabelecer lazos de veciñanza cunha cultura moi próxima á nosa e cun grao de desenvolvemento no cultural máis avanzado: "Portugal é importante polos referentes e os modelos de xestión que posúe pero tamén por contar con espazos de programación e exhibición que ofrecen importantes referentes internacionais, resultando un espazo de reflexión escénico e de encontro moi interesante e cunha certa proximidade. Aínda que os recursos sempre son insuficientes, os proxectos cuadrienais e as compañías residentes ofrecen unha estabilidade ao traballo de equipos que, ademais das tarefas de creación, dedícanse á dinamización comunitaria e á creación de públicos reforzando a vocación de servizo que ás veces aquí esquecemos. Esa estabilidade fai que exista unha certa desigualdade á hora de relacionarnos. Hai iniciativas de Escena Galega para asegurar a circulación; tamén hai lazos creados e que se estabelecen desde o apartado de formación entre as Escolas de Arte Dramática; tamén proxectos de difusión conxunta de dramaturxia. Un apartado persoal, vínculos artísticos e persoais que habería que reforzar de forma institucional. Aí temos todo por gañar". Guede coincide na valoración das estruturas portuguesas e pon como exemplo a Companhia de Teatro de Braga, que liderada por Rui Madeira, mantén dez obras de repertorio ao longo do ano. "É un esforzo que, cos seus máis e os seus menos, conta co apoio das institucións culturais, desde os concellos até o ministerio. Nós non contamos con eses apoios e, en consecuencia, non podemos proxectar a longo prazo, non podemos dar pasos que poidan estabilizar a cooperación internacional nin sequera cun sistema que temos ao lado, xeográfica e culturalmente". A cuestión da lingua En moitas ocasións, apélase á dificultade de comprensión lingüística para eludir compromisos co teatro portugués. Nese sentido, Guede di que se precisa un traballo de educación e difusión que nunca se promoveu seriamente: "É certo que os portugueses teñen unha maior apertura cara a outras linguas por esa cuestión do subtitulado nas televisións e no cinema, pero aquí, se traballas un pouco en desmitificar a pretendida diferenza fonética, axiña atopas resposta". O programa Troco x troco foi un proxecto de intercambio entre compañías galegas (Sarabela Teatro, Teatro do Morcego, Teatro do Atlántico e Teatro do Noroeste en coprodución co CDG) e portuguesas (A Escola da Noite, de Coimbra, Centro Dramático de Évora, Companhia de Teatro deBraga e a Seiva Trupe, do Porto), que tentou romper con eses prexuízos. "Daquela buscabamos a complicidade das Escolas Oficiais de Idiomas", explica Guede, "e o alumnado destas escolas foi tirando doutro público até que as funcións acabaron tendo uns niveis de ocupación moi respectábeis. Eu tiven que investir moitas horas en convencer os programadores de que aquilo era posíbel, porque eles están sometidos a esa tiranía do público: o político que paga ao programador quere que os teatros estean cheos desde o primeiro momento e, daquela, o programador tende a ser conservador nas súas eleccións, tende a non arriscar. Pero hai que convencerse de que o traballo de creación de públicos leva un tempo, que hai que comprometerse e aventurarse. E como demostrou aquela experiencia, a medio prazo os resultados son bos". Sotelo tamén se revolve contra ese mito da incomprensión: "Escoito sempre relatos sobre os prexuízos que existen na Galiza no momento de ir ao teatro en portugués e a necesidade de facer en español as pezas de compañías galegas en Portugal, pero quero pensar que son iso: prexuízos contra os que hai que loitar a base de experiencias continuadas. Non é a primeira experiencia nin será a última pero persoalmente, resúltame interesantísima a aposta de Teatro Art'Imagem de facer convivir a lingua implicando ademais unha equipa artística dos dous lados do Miño. Recentemente volvín ver Armazenados [un espectáculo da compañía de Maia na que convivían actores galegos e portugueses] e a harmonía era total e a recepción do público foi moi positiva. O teatro é a mellor forma de ensaiar a lingua e de sensibilizarnos sobre a súa potencia. O feito de que exista unha lei como a Paz Andrade debería ser motivo suficiente para desenvolver unha aposta seria ao respecto". A interferencia da pandemia Fran Núñez, recentemente nomeado director do Centro Dramático Galego, coincide con Manuel Guede en considerar que a institución ten unha gran responsabilidade á hora de abrir as vías que permitan unha colaboración máis fluída. O seu proxecto, declara, visa a privilexiar a relación con Portugal, mais a súa entrada no Centro coincidiu case exactamente coa entrada en vigor das medidas de prevención derivadas da pandemia da Covid-19. "En realidade, xa temos varios proxectos iniciados en colaboración con diversas estruturas portuguesas, e mesmo existe o propósito de distribuír os espectáculos do CDG en Portugal, pero agora mesmo a situación é tan inestábel que non podemos facer público nada do proxectado, porque non sabemos como nin cando será posíbel materializalo. Se xa é complicado moverse e programar espectáculos dentro das fronteiras galegas, no plano internacional as dificultades multiplícanse". "En todo caso", continúa Núñez, "sería necesario explotar máis as axudas que existen para proxectos de colaboración internacional. A compañía Limiar, na que eu estiven até agora, vén de recibir unha axuda de Iberescena para un proxecto en coprodución con Portugal e co Brasil de clara vocación lusófona. E compañías como Voadora hai tempo que recorren a estes incentivos para levar a cabo coproducións moi ambiciosas". Guede dá fé destes impeitizos. "A estrea de Calígula en Braga tivo que adiarse dúas veces e o período de ensaios prolongouse durante case o duplo de tempo que estaba previsto. No noso caso, foi unha vantaxe, porque interrompemos os ensaios, mais o espectáculo continuou a medrar, xa fose polo traballo que o elenco realizaba na casa, xa polos diálogos e reflexións que mantivemos nese período de pausa. Pero á hora de encontrarse co público e de levar o espectáculo a outros lugares a situación complica moito as cousas". Vanesa Sotelo recunca na curiosidade que o noso teatro esperta en Portugal e desvela como a chegada da pandemia desbaratou algúns plans: "Desde o punto de vista persoal, teño que dicir que só unha compañía se interesou por montar Nome: Bonita –Premio Mondoñedo á mellor obra teatral en lingua galega da década– e foi a portuguesa Narrativensaio en coprodución coa Casa das Artes de Famalicão. A Covid-19 paralizou ese proxecto cunha clara vocación lusófona pero espero que poidamos retomalo nun futuro próximo". Carlos Santiago concorda en que "até que non se aclare a situación sanitaria non sabemos moi ben como continuar. A produción de De volta sem Magalhães interrompéusenos tres veces e houbo que adialo todo en varias ocasións. Mais esta é unha situación transitoria (esperemos!), que non ten a ver coas dificultades que ten mover un espectáculo portugués na Galiza. Tráfico [unha obra de Santiago dirixida por outro galego, Chiqui Pereira, nunha montaxe das compañías do Alentejo Baal 17 e AL Teatro] chegou ao Salón Teatro de Compostela porque insistimos moito, mais en xeral, resulta difícil chegar aos teatros galegos". Mais a pandemia tamén pode ser un lugar onde inspirarse para realizar novos proxectos: Vanesa Sotelo recibiu unha invitación este ano para un novo desafío. "Foi o que lanzou o dramaturgo Ricardo Correia co seu Huis clos. Trátase dun proxecto dramatúrxico que pretende investigar a correlación entre o real e a ficción na dramaturxia contemporánea política a partir de pezas que utilicen como temática a crise europea. O ciclo de Peças Breves sobre a Ascensão e Queda de uma Egoísta chamada Europa está composto por dúas caras, como un álbum de música. Cada unha desas caras funciona de forma autónoma. "O LADO A está composto por pezas curtas escritas por Ricardo Correia prepandemia e designadas Welcome to Europe. O LADO B está realizado por pezas breves escritas despois dos confinamentos resultantes da pandemia, titúlase Huis Clos. A Europa entre catro paredes, e están escritas por Ricardo Correia (Portugal), Maxi Obexer (Itália/Austria), Julia Holewinska (Polonia), Deborah Pearson (Reino Unido) e por min mesma desde a Galiza. É unha encomenda da Câmara Municipal de Coimbra, o ámbito da programación do Convento São Francisco, con estrea prevista para o 19 de marzo de 2021". Aínda hai futuro para a colaboración entre as dúas beiras do Miño.