Política Cultural?

Para comprender a situación actual, talvez haxa que remontarse a marzo de 2013, cando os sectores culturais galegos recibían con "sorpresa e perplexidade" o nomeamento de Jacobo Sutil como novo director da Agadic. Sutil, cun longo currículo nas áreas financeiras e da administración dentro do mundo da construción, carecía de experiencia na xestión cultural e o seu nomeamento non foi visto como un "bo síntoma" por parte das asociacións profesionais do mundo da cultura. En realidade, aquela escolla respondía a un cambio nas políticas culturais da Xunta que había ter consecuencias fatais para a cultura institucional. Até aquel momento, a Agadic, dirixida por Juan Carlos Fernández Fasero, seguira unha política máis ou menos continuísta a respecto da estabelecida polo goberno bipartito, creador da Axencia, mais a partir da entrada en escena de Sutil, os conflitos comezaron a sucederse: redución de orzamentos, diminución da autonomía dos centros de produción, desmantelamento das redes de distribución… Os efectos da crise de 2008 serviron como pretexto para un notábel descenso da actividade dos centros dependentes da Agadic e, cando a economía foi recuperando o alento, o dinamismo anterior nunca foi recobrado. Os orzamentos tampouco. Cando en 2019 se debatía o Proxecto de Orzamentos Xerais para 2020 –cando a economía, supostamente, estaba recuperando o pulso–, o conflito chegou ao seu punto máximo: o orzamento do Centro Dramático Galego (CDG) pasaría dos 600.000 euros de 2019 aos 350.000 en 2020; no caso do Centro Coreográfico Galego (CCG), a cifra reduciríase de 150.000 a tan só 50.000 euros; e o Centro Galego das Artes da Imaxe ficaría con dúas partidas de 120.000 euros e 12.000 fronte aos 150.000 e 15.000 de 2019. Ante a avalancha de protestas, comunicados e preguntas parlamentares, o conselleiro de Cultura, Román Rodríguez, anunciou por sorpresa o novo Estatuto da Agadic que agora vén de aprobarse, no que se considerou, na altura, unha manobra de distracción. O sector amosou a súa perplexidade e manifestou que ninguén se puxera en contacto coas asociacións profesionais para negociar ou, sequera, confirmar que se estivese redactando un novo Estatuto. O sector cultural exixiu que a Consellaría retirase o proxecto do Estatuto e que se reunise coas diferentes asociacións para abordar a súa modificación, mais tamén para emprender un cambio de rumbo na xestión dunhas políticas culturais "que non son acordes á realidade profesional, nin as necesidades artísticas nin as demandas da cidadanía". Ao longo deste tempo, Agadic recibiu as propostas das asociacións, mais non houbo negociación nin unha redacción consensuada na redacción do novo Estatuto. Sabela Mendoza, membro da Plataforma de Artes do Movemento, cre que "é difícil vaticinar o que pode pasar con esta reforma, mais non parece que veña coas garantías suficientes para achegar resposta ás peticións que se veñen dando desde os distintos sectores nos últimos anos". Unha ferramenta útil? Co novo documento xa aprobado a cuestión é agora se será unha ferramenta útil para transformar as políticas culturais e satisfacer as xa vellas reivindicacións do sector, así como para facer fronte aos novos desafíos derivados da pandemia da Covid-19. Polo de agora, representantes das asociacións móstranse prudentes, aínda que non son moi optimistas sobre a posibilidade dun cambio real. Sabela Mendoza, membro da Plataforma de Artes do Movemento, cre que "é difícil vaticinar o que pode pasar con esta reforma, mais non parece que veña coas garantías suficientes para achegar resposta ás peticións que se veñen dando desde os distintos sectores nos últimos anos. Non dá unha resposta contundente aos problemas da cultura. É probábel que estea máis dirixido a resolver problemas de organización dentro da propia Agadic –que talvez é necesario– mais non contempla as principais peticións do mundo da cultura. De feito, cando se presentou este borrador a finais de 2020, xa houbo moitas peticións no período de emendas que non foron atendidas". O paradoxo aquí reside en que a Consellaría de Cultura está promovendo un proxecto participativo para elaborar un Plan integral para a danza, ao tempo que reduce a súa importancia ao aglutinala coa música neste novo departamento. O sector da danza é, se cadra, o gran perdedor desta reforma: o anterior departamento de Produción Coreográfica –do que depende o Centro Coreográfico Galego– pasa a formar parte dun departamento máis amplo, o de Música e Danza. O anterior texto atribuíalle ao seu director "a dirección artística" e as decisións sobre plan de programación anual do CCG, mais o novo documento limita as súas funcións a un xenérico "exercer a dirección do Centro Coreográfico Galego" e sen facer referencia á programación. O paradoxo aquí reside en que a Consellaría de Cultura está promovendo un proxecto participativo para elaborar un Plan integral para a danza, ao tempo que reduce a súa importancia ao aglutinala coa música neste novo departamento. "Desde hai tempo, vimos pedindo que se manteña un departamento que poida atender as especifidades do mundo da danza", apunta Mendoza. "A Xunta insiste en que non se lle resta importancia con esta reforma, mais as dúbidas están aí: existe o medo de que se estea a traballar nun plan que, por falta de recursos, pode quedar en papel mollado. Por outra parte, a sensación do sector, xa antes do anuncio desta desaparición como entidade separada, era de "parálise". O modelo do CCG desatendía a diversidade da creación de base e nos últimos tempos estaba a sufrir un proceso de redución de recursos económicos e humanos que o conducían ao desmantelamento; este movemento non parece que vaia reforzar a súa autonomía". Manuel Alonso, de Músicas ao Vivo, tamén cre que unir música e danza nun mesmo departamento provocará disfuncións. "Polo que levamos escoitado, parece que a persoa que vai dirixir ese departamento terá un perfil máis ligado ao mundo da danza, posto que vai dirixir o Centro Coreográfico. E cremos que é obvio que a música ten a entidade suficiente como para ter un departamento propio". Alonso tampouco cre que o cambio no Estatuto teña que vir acompañado de políticas novas. "A nós, en principio, parécenos que este é un cambio que ten máis que ver coa organización da propia Axencia que con mellorar as políticas". Desde Músicas ao Vivo detectan "unha visión xeral moi mercantilizada da cultura, na que se deixa de lado as e os creadores mais o persoal traballador. Todo está enfocado cara ás empresas, cara ao aspecto industrial da cultura, e isto non responde á realidade do sector. Visión mercantilista Pero daquela, cales son as principais eivas que o sector ve na política cultural da Xunta? Alonso di que desde Músicas ao Vivo detectan "unha visión xeral moi mercantilizada da cultura, na que se deixa de lado as e os creadores mais o persoal traballador. Todo está enfocado cara ás empresas, cara ao aspecto industrial da cultura, e isto non responde á realidade do sector. Nós xa vimos dunha situación de precariedade case endémica e este cambio acrecentará ese problema. Para poder realizar proxectos exíxennos unha estrutura empresarial á que a maioría das persoas que traballan no sector non pode acceder". Xosé Barato, presidente da Asociación de Actores e Actrices da Galiza, coincide nesa apreciación: "Desde hai anos estanse modificando as leis para beneficiar os intereses das empresas, mais eses intereses non sempre coinciden cos das persoas que crean e que traballan no sector. Penso que esa é a proba da inexistencia dunha política cultural digna dese nome", explica. Alonso cre que a chave está en que "o sector público debe liderar os cambios, especialmente nestes tempos en que a pandemia distorsiona moito o mercado. Ademais, o deber da Xunta é apostar polo talento local, mais estamos vendo como, por exemplo, hai festivais e ciclos que contan con axudas da Xunta da Galiza e que traen unha maioría de artistas de fóra do país e mesmo algún que non conta con ningún artista galego". O CGAI, refundado O anterior Centro Galego das Artes da Imaxe (CGAI) –que igual que o Centro Coreográfico leva un ano e medio sen dirección– pasa a denominarse agora Filmoteca da Galiza e, o departamento de Política Audiovisual ao que pertence, asume entre as súas funcións "impulsar a recuperación, catalogación, custodia e difusión das producións e obras do patrimonio audiovisual e fotográfico galego co fin de proporcionar un maior coñecemento das artes da imaxe". O CGAI tamén viña padecendo múltiples recortes en orzamento e, especialmente, en persoal, o que provocou unha gran protesta en 2016 na que se denunciaba o seu desmantelamento, unha palabra que xorde unha e outra vez cando se fala dos centros dependentes da Agadic. En 2006 o orzamento do CGAI era de medio millón de euros e agora é de algo máis de 120.000. O cadro de persoal chegou a contar co duplo de persoas en relación coas que traballan agora no centro. Iso levou a certo desleixo a respecto, por exemplo, do patrimonio. Non se están cumprindo as funcións naturais dunha filmoteca José Manuel Sande, crítico cinematográfico e traballador do centro, cre que a chave no futuro do Centro "dependerá da escolla do director. O CGAI sempre funcionou como un centro autónomo que agora pasa definitivamente a depender da estrutura da Agadic, pero como institución que ten unhas competencias ben trazadas exixe unha cabeza visíbel que sexa quen de impor certas liñas de traballo. E aí haberá que ver que tipo de proceso de elección se vai escoller, que perfil se vai buscar… Esta modificación do Estatuto deixa moitas incógnitas". E tamén do orzamento que se lle dedique. Sande precisa que "en 2006 o orzamento do CGAI era de medio millón de euros e agora é de algo máis de 120.000. O cadro de persoal chegou a contar co duplo de persoas en relación coas que traballan agora no centro. Iso levou a certo desleixo a respecto, por exemplo, do patrimonio. Non se están cumprindo as funcións naturais dunha filmoteca". Volver á Lei de Creación da Agadic Se cadra, a maior mudanza a respecto do borrador presentado pola Xunta dáse no campo do teatro e pode considerarse como un "éxito" da profesión: naquel borrador, o director do CDG pasaba de poder "decidir" o plan de programación anual do centro e "seleccionar e contratar" as compañías os artistas encargados de cada espectáculo a simplemente "propor" ambas as cuestións, nunha transformación que reducía a autonomía do centro. Finalmente, no texto aprobado non se muda nada do artigo que prevía eses cambios. Xosé Barato considera que a volta atrás nestes puntos foi unha batalla gañada, "mais o que nós pretendiamos era que se cumprise o que se expón na propia Lei de Creación da Agadic: dotar os centros dependentes da Axencia de autonomía, dun estatuto propio e dunha entidade autónoma de xestión". Efectivamente, a Disposición Transitoria Segunda da Lei de Creación da Axencia Galega de Industrias Culturais di, literalmente, que "quedan provisionalmente adscritos á Agadic os centros de produción, arquivo, información e investigación cultural dependentes do Igaem, en tanto non se cree un ente específico para a xestión e coordinación dos centros de produción cultural de titularidade pública". "É un mandato legal, mais semella que todo iso quedou esquecido", subliña Barato.