O Pobo que canta nunca morre: das regueifas ás músicas actuais

Xa o cantaban os de Skandalo GZ: "Lembra que o pobo que canta non morre nunca". Pois precisamente, o canto e o pobo galego son indisolúbeis. As galegas e os galegos levamos séculos cantando: todos e cada un dos traballos que se realizaban antigamente ían acompañados de cantigas. Cantábase nas fiadas, nos alpendres, na horta, no mar... Pero a música tamén acompañaba –e acompaña– fóra do laboral: cantabamos para festexar, para arrolar e durmir as crianzas, para namorar, para socializar, para aprender... E tamén –por que non?– para discutir. Da evolución da tradición oral galega dan conta hoxe, 28 de outubro, desde a Asociación de Escritoras e Escritores en Lingua Galega (AELG) na súa "XVI Xornada de Literatura de Tradición Oral. Das regueifas ás músicas actuais, unha travesía polos mares da canción". Unha iniciativa que conta co apoio da Vicepresidencia da Deputación de Lugo e da Asociación Socio-Pedagóxica Galega (AS-PG) e na que participarán voces da música galega actual como Sés e o integrante de Grande Amore Nuno Pico, ou a recoñecida regueifeira Alba María. Así, as asistentes a esta xornada da AELG viaxarán no tempo, a través da música galega, desde as tradicionais regueifas até a música máis actual. Mais... que é a regueifa? Que queda dela na música actual e como chegou con certa vitalidade até día o de hoxe? A regueifa é, segundo explican desde a Asociación ORAL da Galiza, un desafío oral improvisado en verso cunha orixe que, debido ao seu carácter basicamente oral, se perde na noite dos tempos. A súa referencia máis próxima a nós di que durante o banquete das vodas labregas era tradición que a parella ou a madriña da parella puxera a disposición das persoas que non foran convidadas á celebración un bolo de pan chamado "regueifa". Ademais, a maneira de ver quen era a persoa á que lle cabía a honra de repartir a regueifa, molete ou biscachón entre os presentes era retarse dialecticamente entre eles, en verso, meténdose uns cos outros, cos contraentes ou cos familiares destes, para ver quen facía gala do maior enxeño e mordacidade. Co paso do tempo, esta tradición de carácter eminentemente rural e cultivada por xente das clases populares, na súa maioría labrega ou gandeira, chegou a ser un elemento máis de diversión e de entretemento nas tabernas, nos bares, en certames e xuntanzas, ou mesmo como maneira de espectáculo nas festas patronais e incluso no Luar, até que, coa chegada dos modernos medios de comunicación e as modas musicais, a regueifa entrou en decadencia. Outro factor que incidiu na súa desaparición, afirma ORAL, foron as tensións que se producían entre os contendentes nestas batallas dialécticas, acabando en moitas ocasións en leas, disputas e mesmo, nalgúns casos, asasinatos. Á parte da regueifa, no Courel e nos Ancares existe outra manifestación semellante denominada "brindo ou loia" que se diferencia da anterior en que se utiliza un tipo de linguaxe máis lírica. Practicouse tamén en vodas e bautizos como un eloxio a familiares, contraentes ou ao acontecemento en si. Tamén noutras ocasións, como nos carretos, matanzas ou calquera angueira comunal agraria eran habituais os brindos. Na actualidade, coñécense moi poucas persoas practicantes vivas desta arte poética, entre as que destacou, por riba de todas, Antonio Río, 'o Ribeira de Louzarela', cantador de Pedrafita do Cebreiro (Os Ancares). Precisamente, en xullo deste 2023 tivo lugar o primeiro "Brindadeira. Festival de improvisación oral", que xuntou na Pobra do Brollón (comarca de Terra de Lemos) brindadoras, regueifeiras e bertsolaris –representantes euskaldúns da improvisación oral en verso, unha tradición de gran prestixio en Euskal Herria–, buscando recuperar a tradición guímara do brindo coa implicación da veciñanza e tirando de fíos para crear rede máis alá das fronteiras. Entidades como ORAL, Brindadeira, O Colectivo Erre que Erre ou Regueifesta buscan, en definitiva, difundir a poesía oral e facilitar as regueifas para as xeracións que veñen. Da regueifa ao 'freestyle' Compartindo coa regueifa os trazos de improvisación oral, de enfrontamento entre dúas persoas e de composición rítmica atopamos, na actualidade, o freestyle, unha modalidade de rap que ten cada vez máis adeptos entre a mocidade, e que xurdiu – como a regueifa– da clase obreira do Bronx, en Nova York (EUA). Dentro do freestyle existen distintas variedades practicadas incluso en competencias oficiais. No freestyle libre, un enfrontamento entre dúas ou máis persoas, recreativo ou competitivo, o obxectivo é atacar o rival baseándose en sucesos, remarcando os seus defectos, facendo comparacións, superándoo tecnicamente en rimas... As batallas de freestyle –que tamén poden ser en parellas, grupos de tres ou catro ou incluso todos contra todos– son moi diversas, podendo ter temática á que acollerse ou sen ela, sobre unha tarima ou na rúa, con pista base ou a capela. As batallas caracterízanse, en definitiva, por ser variadas e por poder acontecer en calquera lugar e sobre todo en calquera momento. Con todo, a modalidade de freestyle máis coñecida é a competencia entre 'galos'. Nas batallas de galos, onde improvisadores compiten para levar o título, prima o valor que achega o complexo manexo da lírica, a métrica –skills–, a fonética, o uso do tempo e as pausas... Considerándose tamén importante o contido das rimas: que non sexan superficiais, carezan de sentido ou coherencia e que o improvisador flúa ben a base. As batallas de galos chegaron a converterse nun dos maiores espectáculos para os e as amantes deste estilo musical. Os combates do freestyle seguen un ritual no que o bro é o primeiro que intervén; o galo e o MC son os rapeiros que compiten nas batallas; a base é a música sobre a que rapean; o punch, o ataque ou golpe de remate que pode decantar o resultado; a fluidez e a musicalidade coa que interveñen os contendentes é o flow; e a réplica é o sinal da cruz que se fai cos brazos e que indica que ambos os galos están igualados na competición. Na Festa da Dorna de Ribeira (O Barbanza) a 'Pelea de jallos. Concurso de ji jó' que comezou –como todas as probas desta festa– a modo de brincadeira, unha proba con grande éxito entre a xente máis nova, alcanzou tal nivel de popularidade que na actualidade mesmo atrae cada mes de xuño freestylers de todo o país. Non obstante, a "medalla de ouro" das batallas de galos na Galiza entrégase no festival O Marisquiño, en Vigo, coa pelexa que clasifica nada menos que para a Final da Gold Battle Galiza. O tradicional electrónico Mais se en algo destaca hoxe en día a música galega é, fundamentalmente, pola mestura dos ritmos e das letras tradicionais con compoñentes da música electrónica, unha mestura que resultou ser de éxito en non poucos casos. Baiuca, Tanxugueiras, Mondra, Mercedes Peón ou Fillas de Cassandra, uns novos e outros cunha traxectoria musical máis que consolidada, son algúns dos exemplos que utilizaron a receita de xuntar música de raíz cos beats da electrónica para conseguir proxectos de éxito. É posíbel que a canción tradicional galega máis versionada no mundo electrónico sexa a 'Muiñeira de Chantada'. A banda Son Lalín fixo unha versión pop da mesma con instrumentación de baixo e batería e con acompañamento electrónico que tivo gran sona en discotecas de toda Europa na década dos 70 e chegou a vender máis de cinco millóns de discos. Boyanka Kostova, Berto, Tiam GZ, Ortiga... son outros dos grupos que, seguindo a estela de Son Lalín, utilizaron a melodía composta polos irmáns Manuel e Antonio Fernández en 1865 adaptándoa aos ritmos electrónicos ou de hip-hop segundo o caso. Probabelmente Mercedes Peón, unha das voces máis importantes da Galiza, sexa a pioneira neste ámbito. Logo de dedicar boa parte da súa carreira musical ás recollidas das cantigas tradicionais, Peón introduce xa en Sihá, álbum publicado en 2007, ritmos de música electrónica que se mesturan coa tradición galega e co pop-rock. Sihá consolidou o selo distintivo de Mercedes Peón, non só no país se non tamén na súa proxección internacional, marcando unha tendencia que chega incluso até ás súas músicas máis recentes, como é o caso de Sós (2011) e Deixaas (2018), no que expande o seu universo sonoro, a súa atmosfera electro-acústica e a súa visión poética. Alejandro Guillán tamén soubo facerse un oco no mundo da 'folktrónica' galega. Coñecido artisticamente como Baiuca, o de Catoira (comarca de Caldas) é coñecido mundialmente pola súa mestura de música electrónica con música tradicional galega. Baiuca é un exemplo de que non é necesario deixar de lado a cultura do país para chegar lonxe. Tal é así que o seu tema 'Mangüeiro', incluído no álbum Misturas (2019) soou nada menos que no Apple Event, un dos maiores escaparates a nivel internacional que mostra as novidades tecnolóxicas da compañía fundada por Steve Jobs e dirixida na actualidade por Tim Cook. 'Mangüeiro' soou na presentación do último modelo do Apple Watch, cando Cook daba paso á intervención do seu xefe de operacións, Jeff William: as voces das cantareiras de Aliboria escoitáronse mentres a cámara sobrevoaba a sede central do xigante da tecnoloxía. Da Galiza para o mundo As Tanxugueiras, cuxa música é ben coñecida no Estado español após o seu polémico paso polo Festival de Benidorm –evento no que o Estado español escolle a súa representación para o Festival de Eurovisión–, son tamén un claro exemplo no que tradición musical galega se mestura con novos sons que achegan ás galegas á música electrónica e incluso ao trap. Logo de Tanxugueiras (2018) e Contrapunto (2019), a banda formada polas irmás Olaia e Sabela Maneiro e Aida Tarrío comezaron a colaborar co músico compostelán Iago Pico e, con isto, deron o primeiro paso na súa viaxe cara ao mundo electrónico. Con el chegarían sinxelos como 'Telo', 'Midas', 'Coda' ou 'Figa', que as situarían con opcións de candidatarse para o festival da canción europeo. Tal foi o éxito de Tanxugueiras no seu intento de chegar a Eurovisión, que, a pesar de non gañar en Benidorm, conseguiron un nivel de recoñecemento no Estado español que as levou a encher festivais en todo o territorio. Deste éxito nace Diluvio (2022), un traballo discográfico co que propoñen "rachar con todo o estabelecido para sandar, para volver a aprender". Os ritmos de muiñeiras, xogas ou rumbas mestúranse en Diluvio con sonoridades máis urbanas e contemporáneas próximas a unha xeración nova, coma elas, ávida por descubrir, explorar e reformular. Un disco, en definitiva, que confirma a aposta das creadoras pola reinterpretación da tradición galega a través da fusión con ritmos urbanos, próximos ao trap, hip hop ou electrónica, "para achegar a música de raíz galega a un público máis novo". Tanxugueiras son un exemplo máis de como a cultura e o idioma galego non restan, senón que multiplican o éxito de quen os ten en conta. Novas xeracións no tradi moderno Antes de publicaren o seu primeiro disco, Acrópole (2023), Fillas de Cassandra xa eran coñecidas nos escenario galegos. Cancións que mesturan a tradición galega herdan da súa formación como cantareiras con músicas actuais e modernas creando un son característico que este verán encheu os torreiros de todos os festivais do país nos que actuaron Sara Faro e María Soa. Un son que colle forza, ademais, ao considerar a potente perspectiva feminista que reivindican as pezas compiladas no álbum Acrópole. Ao igual que as de Cassandra, neste ano deu a sorpresa Martín Mondragón, máis coñecido como Mondra. Coa música tradicional galega como máximo expoñente froito tamén dunha formación en canto e baile que desenvolve desde moi novo, o de Teo (comarca de Compostela) vén de presentar ARDĒN (2023), un disco "ecléctico" no que a tradición se mestura con elementos máis mordernos para reivindicar un mundo máis libre. Fica claro, pois, que non só a música tradicional galega está viva, senón tamén que aínda ten moito futuro por diante. Hai canteira. Improvisar no mundo A improvisación oral tradicional da Galiza non está soa no mundo. É ben coñecido o bertsolarismo vasco, e tamén na península o cant d'estil valencián, o trovo no sur, os verseadores e as verseadoras canarias, as glosas mallorquinas, menorquinas e catalás e as rabelistas en Cantabria. E no veciño Portugal existen os cantos ao desafío, moi semellantes á regueifa tanto pola temática dos "combates" como pola maneira de construír os versos, aínda que alí acompáñanse de guitarra ou concertina e son moito máis poéticas e melódicas. ORAL constatou a existencia de verso improvisado, con moita vitalidade, en infinidade de Estados da América do Sur, mais tamén de Europa, Asia, Groenlandia ou África, confirmando que a regueifa galega forma parte dunha rede mundial da oralidade. 'Beef': regueifar en diferido A comezos deste ano, dúas bandas galegas, Sondarúa e Boyanka Kostova, cruzaron ataques e acusacións a través de cancións, unha disputa que tivo moita sona e non só entre os seus e as súas fans. Foi claramente un 'beef', nome que recibe unha disputa entre dous rapeiros ou grupos de rap que se dá entre cancións en que se fan ataques de diversa índole con rimas cara ao outro rapeiro e que bebe da tradición rapeira dos Estados Unidos. Os beefs comparten coa tradicional regueifa o combate verbal entre dúas persoas, a intención de desprestixiar o contrincante e as rimas enxeñosas. Porén, ao tratarse de temas independentes publicados con días, semanas e incluso meses de diferenza, perden un dos trazos característicos da mesma: a improvisación oral.