A nosa Cuba, unha Galiza insular no Caribe

O drama da emigración galega a Cuba vén de vello. A súa presenza con certa significación na illa xa se percibe nas décadas finais do século XVIII, como consecuencia, segundo a profesora da Universidade de Huelva Rosario Márquez, dos "cambios introducidos no sistema comercial, pola concesión dos correos marítimos á cidade da Coruña, para comerciar directamente coas Antillas e Nova España en 1764 e coas provincias de Río da Prata en 1767, sendo os seus destinos favoritos Cuba e Bos Aires, áreas coas que existiu un comercio directo". Porén, a súa lóxica resultou moi diferente á do século seguinte. A emigración galega cobrou impulso e tomou novas formas nas décadas centrais do século XIX. Mentres o país enfrontou unha crise que deu orixe a varias grandes fames concatenadas, a demanda de man de obra dunha economía en expansión como a cubana era constante, agudizada, en certa medida, pola necesidade de substituír a man de obra escrava, chave para facer da illa un dos primeiros centros mundiais de produción azucreira e cafeteira a comezos dese século. Neste contexto explícase a operación impulsada pola oligarquía crioula, apoiada pola Casa Real e dirixida polo negreiro Urbano Feixoo que rematou con desprazamento a Cuba de perto de 1.800 galegos en 1854. A oligarquía española con intereses en Cuba optou nese momento polos emigrantes galegos porque resultaban máis económicos que os escravos negros. As condicións de vida dos emigrantes galegos foron particularmente penosas, con contratos que fixaban xornadas laborais de 13 horas durante todos os días da semana ao longo de cinco anos e autorizaban o maltrato físico a mans dos patróns ou dos seus encargados. O propio representante da empresa de Feixoo na illa, Ramón Fernández Armada, asegurou no Congreso dos Deputados en 1855 que "os galegos arrancados dos seus fogares enganados viñeron a Cuba atopar a vergoña, o engano, a ignominia e a morte. Até a data presente faleceron 500, por cálculo aproximado, a causa de fame, malos tratos e abandono". As causas do drama A emigración galega a Cuba atendeu a diversos factores. Entre estes destacaron os desequilibrios entre poboación e recursos derivados da forma que adopta a dependencia na Galiza e que marcou a historia do país desde o século XVIII; as recorrentes crises agrarias que golpearon o país entre o século XIX e as primeiras décadas do XX como consecuencia da súa inserción periférica na economía-mundo capitalista ou o rexeitamento ao servizo militar obrigatorio, acentuado naqueles períodos de conflitos bélicos, sobre todo en África. Ao tempo, a Cuba independente fomentou a inmigración nas primeiras décadas do século XX como fixera a Administración colonial española nas décadas finais do XIX para cubrir a demanda de man de obra na agricultura. Cuba, xunto a Arxentina, foi o principal destino da emigración galega entre 1885 e 1930. Malia que é complicado fixar con precisión o número total de galegos que marcharon á illa, xa que as fontes non presentan datos desagregados para os diversos territorios do Estado e unha parte significativa da mesma foi ilegal, Cuba acolleu unha porcentaxe moi relevante das máis de 900.000 persoas que abandonaron Galiza nese período. A este respecto, o profesor da Universidade de Santiago de Compostela (USC) Xosé Manuel Núñez Seixas apuntou que nas dúas décadas finais do século XIX e nos comezos do XX A Habana converteuse na segunda cidade do mundo con máis habitantes nados na Galiza, só superada por Bos Aires. Seixas indicou que "contra 1919, máis dun terzo da poboación inmigrante española en Cuba, e 9% da habaneira, nacera na Galiza". A este respecto, o historiador e especialista na emigración galega á illa José Antonio Vidal Rodríguez desvelou que "entre 1899 e 1960 chegaron a Cuba uns 378.000 inmigrantes procedentes da Galiza", o que representou o 45% do total da emigración do Estado. Neste punto, concluíu que "os maiores continxentes chegaron no primeiro terzo do século pasado. A partir da crise económica mundial de 1929 cesaron os grandes fluxos migratorios, retornando á súa rexión natal gran número dos expulsados da illa polo paro producido pola crise e pola xenófoba Lei de nacionalización do traballo de 1933". A comunidade emigrada A emigración galega en Cuba actuou como un actor chave da vida política, económica e social da Galiza e da illa. A isto contribuíu o conglomerado asociativo que a comunidade galega comezou a articular a finais do século XIX para protexer os emigrantes, favorecer a súa integración no país de destino e cubrir as necesidades económicas, culturais e afectivas dos acabados de chegar. Neste contexto, destacou o labor desenvolvido polo Centro Galego da Habana, fundado en 1879 baixo o impulso de Waldo Álvarez Insua, así como polas diversas asociacións de carácter comarcal organizadas na illa caribeña. As asociacións comarcais de emigrantes galegos en Cuba fundaron máis de 200 escolas na Galiza nas tres primeiras décadas do século XX. Neste sentido, Núñez Seixas asegurou que estas entidades tiñan "un fondo ideolóxico difuso que vía na instrución unha arma para a redención do campesiñado, que podía servir tanto para a loita contra o caciquismo como para unha mellor preparación cara a unha futura emigración". Ao tempo, estes colectivos xogaron un papel de revelo no impulso á modernización da agricultura, promovendo e financiando diversas innovacións técnicas en parcería coas sociedades agrarias. A cultura galega das décadas finais do século XIX e comezos do XX non se explica sen Cuba. Alí residiron vultos chave da cultura galega, como Manuel Curros Enríquez, Antón Vilar Ponte ou Ramón Cabanillas; impulsáronse publicacións, financiáronse libros, entre outras de Rosalía de Castro ou Manuel Murguía; editáronse ducias de revistas e promovéronse iniciativas como a Asociación Iniciadora e Protectora da Academia Galega, fundada en 1905 baixo o impulso do propio Curros Enríquez e de Xosé Fontenla Leal, que foi decisiva para a constitución da Real Academia Galega (RAG) un ano máis tarde, cuxa actividade financiou durante perto de 20 anos. A loita por un himno O mesmo grupo que impulsou eses proxectos culturais resultou chave para fixar e promover os símbolos nacionais da Galiza. Así, en 1906, Xosé Fontenla Leal, coñecedor da proposta de himno galego de 1890 de Eduardo Pondal e Pascual Veiga, reclamou ao músico copia da partitura, conseguindo a súa declaración oficial para todos os actos do Centro Galego da Habana, cidade na que foi interpretado solemnemente por primeira vez o día 20 de decembro de 1907, tendo desde aquela presenza en todas as actividades oficiais da comunidade emigrada. Precisamente, tamén o Centro Galego da Habana expuxo en 1892 unha bandeira da Galiza, só un ano despois de empregarse publicamente na traída dos restos de Rosalía de Castro desde Padrón até Compostela. Un camiño de ida e volta Os movementos sociais e políticos da Galiza do século XX non se explican sen a achega da emigración de Cuba. Se nas décadas finais do século XIX se organizaron grupos de apoio á loita protonacionalista arredor de persoas como Curros Enríquez ou Fontenla Leal, posteriormente estas mesmas persoas con novos continxentes como Vicente López Veiga ou Alfredo Nan colaboraron coa Liga Galega da Coruña, liderada por Manuel Murguía. Unha vez constituídas as Irmandades da Fala, organizouse en Cuba por volta de 1920 a Xuntanza Nazonalista, formando parte do colectivo nacionalista no país persoas ligadas á emigración cubana como Ramón Cabanillas, Roberto Blanco Torres ou César Parapar, fusilado no ano 1936 polos franquistas. O agrarismo contou co apoio decidido da colectividade galega en Cuba. Neste sentido, as entidades da diáspora apoiaron nas súas comarcas as campañas contra os foros, financiaron a súa loita, como testemuña a visita de Basilio Álvarez a Cuba en 1913, ou promoveron seccións na illa de organizacións como Solidariedade Galega, o Directorio de Teis ou Acción Galega. Ao tempo, persoas formadas politicamente en Cuba destacaron na dirección e impulso do movemento agrarista no país, sinalándose, entre outros, o escritor Manuel Lugrís Freire, o director de El Emigrado da Estrada, Xosé Otero Abelleira, ou o militante libertario e fundador da Unión Campesiña, Manuel Martínez. Unha situación análoga deuse no movemento obreiro. Así, o primeiro congreso dos sindicatos de Cuba desenvolveuse en 1892 nos locais do Centro Galego e nas súas organizacións destacaron galegos como o fundador do Partido Comunista Cubano José Rego, o libertario Luis Barcia ou o socialista Luis Iglesias. Ao tempo, foron moitos os cadros das organizacións obreiras galegas formados politicamente na illa, como aconteceu, por exemplo, co fundador da UXT en Mondoñedo e guerrilleiro antifranquista, Luis Trigo O Gardarríos, co dirixente comunista e alcalde de Mugardos Juan Prieto Balsa ou co militante libertario coruñés Emilio Novás. O fío rebelde A historia cubana do último século e medio non se entende sen a contribución da comunidade galega emigrada. A súa presenza pódese seguir nas diferentes esferas da vida na illa, destacando o seu relevo no ámbito económico, cultural ou político, onde mantiveron unha presenza de relevo en todos os procesos desenvolvidos desde mediados do século XIX. Se a volta do outono de 1854 os galegos traslados a Cuba por Urbano Feixoo se rebelan nos seus diversos centros de traballo e promoven en decembro dese ano un motín na Habana, décadas despois outros compatriotas seus participaron na fundación das primeiras organización sindicais ou na loita pola independencia da illa. Unha parte dos galegos residentes en Cuba loitaron nas últimas décadas do século XIX contra España pola liberdade da illa. Un dos máis coñecidos galegos nas filas do exército rebelde foi Francisco Villamil, que tras alcanzar o grao de xeneral morreu en agosto de 1873 a consecuencia das feridas sufridas en combate. O ribadense Felix de los Ríos deixou testemuña nas súas Memorias de un gallego mambí do seu papel no proceso a carón de José Martí, ao igual que o seu conveciño, o libertario Luis Barcia, cuxa crónica sobre a participación no proceso revolucionario continúa aínda inédita. Precisamente, os seus camaradas anarquistas coruñeses, nucleados arredor da revista El Corsario, publicaron en 1895 un manifesto a favor da independencia da illa. O fío rebelde da emigración galego chegou ao proceso revolucionario liderado a partir dos anos por 50 do século XX por Fidel Castro, fillo dun galego de Láncara, na comarca de Sarria. No mesmo destacaron outros descendentes de galegos, como o seu irmán Raúl, Frank Pais –asasinado pola ditadura de Batista con 22 anos–, os irmáns Ameixeiras, os irmáns Trigo, Manuel Piñeiro, Carlos Rafael Rodríguez, a fundadora da Casa das Américas Haydee Santamaría ou o seu irmán Abel, asasinado após o asalto ao cuartel Moncada en xullo de 1953, a quen Silvio Rodríguez lle dedicou "Canción del elegido". Un pouso para sempre na illa cubana O pouso galego está aínda moi presente na Cuba. Actualmente na illa residen 45.672 persoas recoñecidas oficialmente como descendentes de galegos, con dereito a voto no proceso para elixir o presidente da Xunta da Galiza. Na mesma dirección, esa herdanza persiste no patrimonio material, comezando polo edificio do Centro Galego na Habana, e por ducias de inmóbeis en diversas localidades da illa, entre elas a vivenda natal da familia Castro, en Birán, construída ao xeito das casas galegas de labranza, coas cortes do gando na parte de abaixo. Porén, máis alá disto fican lazos inmorredoiros creados por séculos de convivencia en común, que ergueron unha Galiza insular no Caribe e unha Cuba continental nas costas do Atlántico europeo, océano de por medio.