Francisco Asorei: o escultor da Terra

Día 4 das calendas de marzo. Cambados 1889, nace o que será un dos escultores máis senlleiros da arte galega. Francisco Hipólito Asorey González ve a luz o ano da gran Expositión Universelle de París, aquela do cen aniversario da Revolución Francesa, a que inaugura a Torre Eiffel, esa escultura/arquitectura/porta que se converte nun símbolo da Europa contemporánea e cosmopolita. Son tamén estes anos oitenta do século XIX os da estatua da liberdade e os anos que Rodin modela Os Burgueses de Calais. Dúas propostas moi diferentes, no narrativo e no plástico. A liberdade toma corpo nunha figura clásica, alegórica, academicista e arredada, na súa grandilocuencia, do espectador. Co grupo de Calais, Rodin consegue algo inaudito e arriscado; non só rachar coa escala e permitir a proximidade, senón seguir na senda da ruptura da arte que mudou a actividade tan ensaiada neses Salóns de Rexeitados parisienses. A arte occidental europea está nese último terzo do século XIX inmersa na súa propia revolución e o epicentro está sendo París. O París de 1900, o París do Cloto de Camile Claudel (1893) o París de 1872 co Impression soleil levant, o París, 1863, do Home do nariz roto de Rodin e o Almorzo sobre a herba de Manet. Será tamén a cidade do cubismo e o fauvismo, é a cidade do surrealismo dos anos vinte. O primeiro lugar que visita Castelao na súa viaxe de 1921 na procura dunha "arte nova" para Galiza. Castelao comprende nesa viaxe que a aspiración dunha arte que se sabe motor social ten que necesariamente moverse en dous eixos como se dunha cruz perfecta se tratase. Un eixo no que calibramos unha vangarda que se mova acompasada coa tradición creativa que os pobos achegan atopando así o segundo eixo: "O esforzo de crear un arte conforme ó espirito do noso tempo pode ser simultáneo en tódolos países […] pero non pode haber arte que resista o esamen dos séculos como non leve o cuño dunha nacionalidade". Unha arte que, pegada á terra, despegue. Unha arte nacionalista e internacionalista. Para favorecer ese despegue, as distintas entidades locais buscan fórmulas que posibiliten estancias alén das nosas fronteiras. Tal é o caso da Deputación de Pontevedra, que crea un sistema de pensionados que se remontan á temperá data de 1864. Prácticas que co paso das décadas provoca que na capital do Lérez se concentre a marabillosa colección do Museo de Pontevedra nutrida polo elenco de nomes de artistas vencelladas á provincia do suroeste galego. Non é coincidencia, nin o aire das Rías Baixas, é inversión pública estratéxica que dá inmensos froitos. O contexto da arte da Galiza decimonónica amosa, especialmente na escultura de tipoloxía relixiosa, unha continuidade consciente co barroco. O barroco constituíu no noso país, un estilo xerador de identidade difícil de renunciar. No eido da arte relixiosa en xeral, e da imaxinería en particular destacan a principios de século nomes como Xosé Ferreiro. Sanmartín Senra é outro nome a lembrar no que a estatuaria pública e conmemorativa se refire. Pero sen dúbida Brocos, xunto con Asorey, son a gran referencia da escultura galega desta época de cambios e consolidación de linguaxes. O escultor Santiagués e o de Cambados (O Salnés) falan aparentemente un idioma escultórico similar. Narrativas que recalan na dialéctica do pobo. Mais unha ollada profunda desvela as diferenzas de dous artistas separados por dúas xeracións. Isidoro Brocos tamén emprende as viaxes da arte: Madrid-Roma-París. É absolutamente coetáneo a Rodin e en contacto coas novas correntes fai evolucionar a súa arte até colocarse no centro referencial do cotiá, unha arte da terra, si. Unha arte ligada ao pobo e que no imaxinario colectivo recoñecemos como popular, próximo. O seu Xastre de Aldea é recoñecíbel, vémolo e sabemos que é Brocos, vémolo e sabemos que somos nós. É anécdota, e neste punto radica a diferencia entre os dous grandes nomes da escultura galega do paso do dezanove ao vinte. Asorey é símbolo. Barcelona, Barakaldo, Madrid O de Cambados emprende as viaxes da arte mesmo antes de nacer; é fillo de emigrantes que retornan á terra gozando dunha boa situación económica. Rexentan un negocio de telas que sustenta unha moi numerosa familia. Lemos a súa infancia ateigada de anécdotas escritas para dar conta dunha valía como artista trazada desde neno: a súa primeira produción elaborando cabezudos para as festas e que rematan estragándose por mor do inadecuado aceite de cociña utilizado polo inexperto cadete. As tan mencionadas tallas que fai constantemente con ferramentas que seu pai agocha nun pozo, co posterior descenso temerario dun neno que alcanza así por fin a aprobación paterna. E a aprobación paterna trae unha viaxe, neste caso a Barcelona. Francisco chega sendo un adolescente de 14 anos á Barcelona de principios de século. A Escola de Artes e Oficios dos Salesianos de Sarriá será o centro que o acolla durante os seguintes anos nas clases de imaxinaría relixiosa do profesor Parellada. O ambiente cultural da cidade está en pleno auxe. Sempre moi vencellada culturalmente con centros europeos como o propio París, desenvólvese agora na capital catalá unha corrente virada cara o autóctono que arranca ao ambiente artístico do ancoramento no Modernismo. O Noucentisme, termo que xunta a nomenclatura tradicional dos séculos artísticos italianos (1900) e a palabra novo, tensiónase entre o modernismo e o nacemento das vangardas. O gran referente Auguste Maillol e a dignidade das súas figuras femininas apropiándose do espazo e o noucentista catalán Enric Casanovas son autores nos que o Asorey pousa a súa ollada. Os salesianos de Barakaldo é a seguinte parada como mestre de debuxo e imaxineiro. Sendo aínda un mozo, a súa produción deixa aquí unha talla polícroma moi solvente que aínda hoxe é coñecida no lugar como O cristo dos galegos. Euskadi está inmersa no ambiente rexionalista éuscaro. 1906, o ano no que Asorey chega a Barakaldo, é tamén o da publicación dun pioneiro e programático manifesto nacionalista vasco. A lingua, as letras e as artes xunto coa tradición católica do país van ser os piares dese espírito do pobo. O volkgeist romántico segue vixente e Asorey está chamado a ser o artista galego dese "espírito do pobo". Case unha década de estancia descontinua en Madrid completan o triángulo de cidades formacionais da plástica de Asorey. 1909, o mesmo ano en que gana a medalla de prata da Expo Rexional Galega de Compostela, é o ano do seu establecemento na vila do Manzanares, onde se pode manter grazas ao seu oficio e ao pensionado da Deputación de Pontevedra. Nesta década entra en contacto cun ambiente ben diferente ao que puido coñecer en Catalunya ou Euskadi e móstrase permeábel a esas influencias, como as do pintor cordobés Romero de Torres. O título da peza Lo Jondo, dá boa mostra desa permeabilidade. Por outra banda vai ser nomeado nesa altura o Rodin galego. E é certo que dentro da versatilidade na que se está movendo Asorey atopamos referencias evidentes co autor galo, como se pode apreciar no busto para Enrique Guerra de 1913. Distintas voces comezan a proclamar neses anos que é a quenda da Arte Galega de mover linguaxe propia en todas as arestas da cultura. 1916 é o ano das Irmandades da Fala e aquel rapaz de Cambados que leva dúas décadas en contacto con distintas correntes artísticas desa cruz perfecta entre nacionalismo e internacionalismo sitúase para facer visíbel o invisíbel: traducir a pedra e madeira a imaxe icónica do pobo galego. De volta en Galiza está estabelecido definitivamente en Compostela desde 1918, ano no que gaña a praza de escultura anatómica da facultade de Medicina. Ten, ademais, numerosos encargos privados e séguese presentando a certames de renome. Entre os anos 1016 e 1917 Asorey xa é definido como o "Escultor da Raza". Agora Francisco, acompañado de nomes como Ramón Cabanillas -o poeta da raza- ou Camilo Díaz Baliño, xa configura unha escola propia, a escola galega. Séntense cómodos na conservación da tradición dentro de marcos conceptuais e estéticos moi próximos ao simbolismo. Como referentes internacionais atopan os seus propios espellos onde mirarse. Irlanda, dentro desa irmandade das chamadas nacións celtas. Mais tamén ligazóns menos evidentes, pero con inquedanzas paralelas, como o escultor croata Ivan Mestrovic. A Santa é unha sorte de culminación da representación da raza galaica. Muller, labrega, cunha dignidade de ollar penetrante e orgulloso. Lémbranos ao miguelanxelesco, co cal volvemos atopar referencias nese non fininito do material elixido e tan acorde, por outra banda, cos postulados da escultura contemporánea. Avanza con decisión e cun dominio do espazo que nos leva ás figuras femininas de Maillol. Presentada á Exposición Nacional de Belas Artes de 1926, supón un choque mesmo equiparábel a aquel impacto que sesenta e tres anos antes protagonizara o Almorzo campestre de Manet. Rompe neste caso as fronteiras tipolóxicas, os atributos do sacro aplicados simbolicamente á muller do agro co seu pano na cabeza e as follas de carballo. A estatua de Curros Enríquez na Coruña antóllasenos outro momento culminante na obra de Asorey e tamén do espírito galeguista. Foi posíbel grazas ao aprecio do pobo polo seu escritor finado á outra beira do Atlántico. Logo dunha subscrición popular e varios anos de dificultades érguese na carreira sur do recheo coruñés durante o goberno da Segunda República. Cabanillas, Palacios ou Sotomayor van ser nomes vencellados con este proxecto sacado a concurso. Como xa demostrara no monumento a San Francisco, o escultor consegue unha proposta que vai máis aló do escultórico. Ambiciona a ordenación urbanística do lugar nun momento no que a arquitectura adxacente era de pequena escala, algo que sen dúbida logra sendo aínda hoxe un eixo axial fundamental deste espazo duns xardíns consagrados á literatura galega. Estas aspiracións urbanas serán unha constante na produción asoriana mesmo cando faga esa viaxe complexa que lles tocou aturar aos artistas que viviron a represión franquista e a asfixia que o réxime exerceu na cultura da man do nacionalcatolicismo. O escultor seguirá traballando con encargos relixiosos e conmemorativos nunha autarquía que xa non quere ter referentes externos e guillotina as identidades. Para o pobo galego alén do mar fai a súa arte a última gran viaxe. A diáspora reclama para si ese simbolismo que a gubia de Asorey ben sabe trazar e así atopámos en disintas Casas de Galiza suramericanas pezas icónicas ou encargos como o altar para o panteón do Centro Galego de Bos Aires no cemiterio de Chacarita. Unha peza que quere achegar á Arxentina un anaco referencial ao Mestre Mateo para o último descanso dos galegos e galegas da nosa quinta provincia. Robusto, granítico, simbólico. O rexurdir de Asorey Hai imaxes que están chamadas a ser unha icona. Derivan en representacións sociais que simbolizan unha idea, unha linguaxe e unha estética. A sociedade identifícaas e mesmo se chega a identificar con elas. As institucións académicas e educativas fomentan o seu coñecemento. Boa parte das persoas en Galiza serían capaces de detectar una obra de Luís Seoane, Maruxa Mallo e, desde logo, o Pórtico da Gloria. As esculturas ígneas e pétreas de Asorey están tamén gravadas no noso repertorio visual particular e colectivo. Nos últimos anos, co regreso temporal da Santa en 2019 e a redacción da magnífica tese doutoral de Maribel Iglesias Baldonedo en 2015, nótase un rexurdir do interese cara o escultor. A monografía de Otero Túñez, publicada catro anos antes do pasamento de Asorey é outro dos grandes referentes no estudo do proclamado hai xa un século o "Escultor da Raza".