O francés máis galego. Abel Bouhier e o sistema agrario da Galiza

Unha obra maxistral sobre a Galiza, así é como describiu en 1980 o recoñecido xeógrafo francés Paul Fénelon a obra do seu pupilo Abel Bouhier, publicada un ano antes. As máis 1.500 páxinas -sen incluír os mapas anexos- de Galicia: Ensaio xeográfico de análise e interpretación dun vello complexo agrario convertéronse rapidamente nunha obra de referencia na Xeografía, na Historia e na Economía, non só polos seus resultados senón tamén pola súa metodoloxía. Tanto foi así que, en 1980, Bouhier foi recoñecido co Pedrón de Honra, acompañando nin máis nin menos que a Álvaro Cunqueiro como galardoado co Pedrón de Ouro, nos premios outorgados en Padrón polos membros da Fundación Pedrón de Ouro. Mentres que o Pedrón de Ouro -recibido en 1980 por Cunqueiro- se entrega á personalidades ou entidades vivas e residentes na Galiza que destacaron na defensa e promoción das diversas facetas da cultura nacional ao longo do ano ou nunha traxectoria vital, o Premio Pedrón de Honra -recibido por Bouhier no mesmo ano- dáselle a residentes foráneos que destacasen coas súas achegas ao engrandecemento da nación e da cultura da Galiza. Porén, a obra de Bouhier tivo que esperar até o ano 2001 para ser editada en galego, froito da tradución de Benxamín Casal, quen fora presidente da Editorial Galaxia e director da Gran Enciclopedia Galega. O maxestoso traballo do xeógrafo francés tivo a honra de servir de fechamento da colección de edicións da Biblioteca de Clásicos Agrarios Galegos, composta por 16 publicacións. "Entendeuse que era imprescindíbel culminar esta colección cunha nova publicación coa que coroar este excepcional traballo. E entendeuse que a obra do doutor Abel Bouhier constituía unha sinopse de extraordinario valor para fechar o traballo", escribía Juan Miguel Diz, entón conselleiro de Agricultura, Gandaría e Política Agroalimentaria da Xunta da Galiza, na presentación da tradución da obra ao galego que culminaba a biblioteca de clásicos agrarios comezada en 1997. Dezasete anos de traballo "Esta obra sobre a Xeografía Agraria da Galiza é o resultado dun traballo de 17 anos, emprendido no marco da preparación dunha tese de doutoramento", explica o autor no prefacio do libro. "Sería simplista considerar o mantemento da tradición -na Galiza- como a simple manifestación dun arcaísmo condenábel. A agricultura galega non é, como gusta repetir nos medios técnicos, unha agricultura atrasada, senón unha agricultura inadaptada, que non puido evolucionar dun modo decisivo, por falta de capitais, falta de encadramento e ausencia de apoio", explica na introdución. "O campesiño galego é pobre mais traballador", prosegue o autor. "Estivadas, pasto no monte, roza de toxo para estrume, esterco achegado con abundancia a unha terra escasa e mantemento do terreo inculto non son, non eran, costumes bárbaros senón modos diversos de expresión dun sistema agrario que se mantén, que ten unha lóxica total, e que, precisamente, no momento actual, tordea, porque se quixo, con toda a boa fe, mais á forza, modernizalo, mentres que non se fixo máis que privalo dalgúns dos seus apoios esenciais", explicaba Bouhier nun discurso que matiza o mitificado atraso do agro galego e que está, 44 anos despois, de plena actualidade. Para el, o sistema agrario servía como raíz para a comprensión de problemáticas galegas como a da emigración. "O sistema galego repousa fundamentalmente sobre un gran gasto de traballo humano. Por esta razón, adáptase a números totais de poboación bastante grandes pero, máis alá dun certo límite, amósase incapaz, en explotacións de reducida extensión, de alimentar a todos os que serven. Entón é cando intervén, como factor de regulación, a emigración temporal ou definitiva", sinalaba. Neste sentido, o autor louva a capacidade de adaptación das sociedades rurais galegas. O sistema agrario galego, dicía, "elaborouse en función das condicións naturais extremadamente variadas e matizadas, segundo técnicas certamente sinxelas, mais frecuentemente enxeñosas e sempre coherentes". "Nos seus múltiples aspectos, o marco agrario é unha resultante que integra datos complexos, e a mellor expresión das diversas solucións que até os últimos anos foron adoptadas para resolver o problema que segue a ser crucial -hoxe de novo escoitamos o discurso sobre a importancia da autosuficiencia alimentaria-, o das subsistencias", estabelecía Bouhier case 50 anos atrás. Desta forma, o xeógrafo francés refuta o discurso do inmobilismo do sistema agrario da Galiza. "Co transcurso do tempo, este marco agrario non permaneceu absolutamente fixo. Modificouse lentamente, por retoques sucesivos, a medida que se enriquecía ou se completaba o sistema agrícola, en relación co que permitían o maior ou menor grao de receptividade do grupo humano e as súas formas de organización, formas moitas veces dependentes da natureza e da disposición das tramas do hábitat". Recoñecemento tras o pasamento de Bouhier O 22 de outubro de 1997, aos 76 anos de idade, falecía en Poitiers -Francia-, en cuxa universidade impartiu docencia durante máis de 30 anos, o xeógrafo Abel Bouhier. En 1998, no ano seguinte ao seu falecemento, José Manuel López Andión, doutor en Xeografía pola Universidade de Santiago de Compostela (USC), escribiu un artigo en homenaxe ao francés, "que dedicou gran parte da súa vida académica á investigación sobre a Galiza". "Todas as persoas estudosas do mundo rural galego (e en especial as dos ámbitos da Xeografía e a Historia) contraeron con el unha débeda impagábel", afirma. "A súa detallada análise será durante moito tempo punto de referencia para quen queira comprender as orixes, evolución histórica e supervivencia, até datas moi próximas a nós, dun sistema agrario orixinal, con forte coherencia interna e trazos 'aparentemente arcaicos'", prosegue o doutor en Xeografía. "Non é exaxerado dicir que coñeceu todos os recunchos da Galiza, como se advirte, por exemplo, na exactitude con que describe os límites das distintas formas de organización agraria, descendendo até a escala parroquial; ou no profundo coñecemento do vocabulario empregado polo campesiñado de cada comarca para denominar os diversos compoñentes do espazo agrario, os cultivos, os instrumentos ou as técnicas empregadas", argumenta. "A obra comeza cun capítulo introdutorio no que resume as principais características do medio físico galego. Posteriormente, o resto da obra estrutúrase en tres grandes partes". A primeira "analiza as formas de organización agraria, das que distingue catro grandes tipos: os bancais e terrazas, os campos cercados, as agras e os openfields -campos abertos-", relata López Andión. Pola súa parte, sinala o xeógrafo, "a segunda parte da súa obra fala do sistema agrícola, as súas relacións coas estruturas de propiedade e explotación e os resultados obtidos". Mentres tanto, a terceira parte da obra, "a máis especificamente histórica", trata de "rastrexar a xénese do complexo agrario, resaltando a grande antigüidade dos seus compoñentes básicos", salienta o doutor. O monte: soporte tradicional do sistema agrario galego "Mais talvez, a parte máis orixinal e máis lograda desta obra mestra está no cuarto capítulo da segunda parte, o dedicado ao monte como soporte tradicional do conxunto do sistema agrario", afirma o doutor en Xeografía López Andión. Neste apartado, Bouhier detalla "as divisións parcelarias -que non coinciden coas formas de organización do espazo cultivado-; unha sutil análise do réxime de propiedade do monte común, reintroducindo a distinción fundamental entre montes de voces -con sistema de propiedade románica- e montes veciñais -con sistema de propiedade xermánica-, que fora esquecida por todos os estudosos dos séculos XIX e XX; unha panorámica histórica das reparticións contemporáneas de montes e a súa transformación en terras de propiedade particular, así como unha descrición exhaustiva dos usos e función tradicionais do monte", resume o doutor. As repoboacións forestais O autor francés, tal e como se explica na análise de López Andión, conclúe o cuarto capítulo da segunda parte da obra "analizando as repoboacións forestais, especialmente as realizadas pola Administración, que conduciron a unha esclerose do monte: cando era tecnicamente posíbel aumentar as terras cultivadas a expensas do mesmo, este quedou fixado nos seus límites tradicionais; a extensión das pradarías, que se debeu facer mediante a conversión de montes, fíxose á custa dos terreos de cultivo, cuxo sistema de aproveitamento merecía ser conservado e mellorado". De feito, explica o doutor en Xeografía pola USC, "o seu nome foi citado máis dunha vez no transcurso dos debates da Comisión do Parlamento galego que en 1989 elaborou a última Lei de Montes Veciñais en Man Común". "Lamentabelmente, os seus consellos foron pouco seguidos polos responsábeis políticos e os técnicos encargados de aplicar a política agraria, e máis especificamente a forestal", afirmaba en 1998, nunha argumentación que segue tendo plena vixencia en 2023. "A calidade interpretativa convérteo en imprescindíbel" A obra de xeógrafo francés "ten unha importancia capital" para comprender o sistema agrario da Galiza, explica a Sermos Galiza o profesor de Historia Económica da USC David Soto. "É moi difícil que alguén poida sobreestimar a influencia, o legado ou o traballo do que fixo Abel Bouhier", afirma. "Non foi o primeiro nin o único que abordou o mundo rural galego desde unha perspectiva científica mais a extensión do seu traballo, a enormidade das súas fontes e a súa calidade á hora de interpretar convérteno nunha figura imprescindíbel", continua. "Non quere dicir que non se poida discutir o seu traballo, como calquera outro hai que abordalo desde unha perspectiva crítica e non reverencialo, mais iso non quita que teña unha importancia capital", sostén Soto. "Tivo recoñecemento no pasado mais agora non tanto, iso non é culpa de que se minore a figura de Bouhier senón de que a propia importancia dos estudos agrarios na Galiza é moito menor hoxe do que foi décadas atrás", acrecenta. Porén, di, "a análise de Bouhier converteuse practicamente nunha fonte para o persoal investigador actual, nunha foto fixa do que era o rural galego no momento previo á súa desarticulación". "Tiña unha sensibilidade histórica moi fina, non ten os prexuízos sobre o pasado que en gran medida tiñan e seguimos tendo boa parte do persoal investigador de aquí sobre o significado de determinados momentos históricos como a Guerra Civil e o franquismo na organización dos sistemas agrarios; esa capacidade para interpelar o pasado permítelle separar moi ben o que é novo e o que estaba mudando do que é o complexo agrario tradicional", explica. "Mudanza continua" "Un sistema agrario que chama tradicional, mais que en realidade no seu libro non é tradicional, é un rural que está en mudanza continua", matiza Soto. "Unha das cousas interesantes de Bouhier é que reflicte moi ben os cambios que van aparecendo no sistema agrario galego ao longo dos séculos, e isto é un valor importante do libro", sinala o profesor da USC. Sobre a influencia do xeógrafo francés na súa carreira investigadora, Soto explica que "o que me custaría traballo é dicir onde non me serviu de axuda, sobre todo na época de redacción da miña tese de doutoramento -Transformacións produtivas na agricultura galega contemporánea: da Agricultura Orgánica á Revolución Verde (1752-1986), unha aproximación a partir das macromagnitudes-. Incluso moitas preguntas que eu respondín de forma diferente a Bouhier, foi a través do diálogo con el", explica o investigador.