Dorothé na vila

O mundo do folclore galego está en auxe, e para dar conta disto chega con dar unha ollada ao éxito que tiveron e continúan a ter artistas como Xabier Díaz ou Tanxugueiras, estas últimas de maior actualidade desde que se presentaron ao festival Benidorm Fest. Estes dous artistas o que teñen como factor común é a base sobre a cal asentan as súas creacións musicais. Nada máis lonxe do que mirar cara ao pasado a través de recollidas. As recollidas son unha forma de recuperar cancións que antano se cantaban con frecuencia, mais que coa mudanza da forma de vida se foron perdendo. Preténdese, por tanto, recuperar ese capital inmaterial poñéndoo en valor para que chegue ás xeracións futuras e, deste modo, consigan aprecialo coma o que é, unha parte importante da cultura. A ollos de Schubarth Dorothé Schubarth é unha muller de orixe suíza que se interesou polos ritmos e melodías do folclore galego. De profesión musicóloga, chegou a Galiza por un período de tempo, en principio, curto, mais que axiña aumentou ao ver todo o potencial musical 'desaproveitado' que Galiza tiña nesa época, a finais da década dos 70. Dese modo, iniciou un longo percorrido polas aldeas e vilas galegas nas que houbese persoas, informantes, dispostas a ensinarlle os seus cantares. Nesta experiencia Schubarth descubriu que moitos dos cantares acompañaban a maneira na que estas persoas vivían, o que a levou a descubrir tamén unha cultura nova e moi interesante para ela. Unha cultura na que persoas que non a coñecían a acolleron con grande hospitalidade, ofrecéndolle todo canto tiñan. Con todo, xurdiron problemas de diversa categoría. Un dos que máis destacou foi a dificultade que atopou Dorothé Schubarth á hora de entender o idioma, co que ela non estaba familiarizada. Para resolver este pequeno contratempo contou coa axuda de Antón Santamarina, cuxa función foi facer as transcricións das gravacións que obtiña Dorothé nas recollidas. Tamén, moitas persoas amosaron certo incomodo á hora de seren gravadas, aínda que só fose en audio. A finais da década dos 70 a tecnoloxía non estaba tan presente como hoxe e era normal que persoas que vivisen no rural non coñecesen os aparellos electrónicos que empregaba a musicóloga ou que estes condicionasen a maneira na que as informantes mostrasen o seu comportamento. Malia estes inconvenientes, Schubarth logrou integrarse e que as persoas ás que entrevistaba mostrasen unha actitude de cooperación co estudo. Desta maneira foi como Schubarth obtivo moito material gravado, o cal lle serviu despois para a composición do Cancioneiro Popular Galego. O traballo da musicóloga suíza foi doado por ela mesma ao APOI, Arquivo do Patrimonio Oral da Identidade, que é onde actualmente se atopan as gravacións. Xa a propia Schubarth insistía en deixar o legado aberto, pois, segundo explicaba, o material non era seu, senón que pertencía ao pobo. Unha nova visión Corenta anos despois do traballo que iniciou Dorothé Schubarth en colaboración con Antón Santamarina chéganos Dorothé na Vila, un documental que nos devolve ás orixes. Trátase dunha longametraxe que saíu á luz no ano 2020 dirixida por Olaia Tubío e Alejandro Gándara, ambos licenciados en Xornalismo pola Universidade de Santiago de Compostela (USC). Nel o que as espectadoras podemos ver é o mesmo percorrido que realizou Schubarth en compañía de Santamarina a finais dos 70, mais case catro décadas máis tarde, tentando botar man das mesmas informantes ca daquela. O obxectivo principal de Olaia Tubío e Alejandro Gándara era facer un estudo sobre a figura de Dorothé Schubarth que tanto lles tiña chamado a atención en canto escoitaron falar dela e do cancioneiro. Era moito o misterio que envolvían as historias sobre o cancioneiro e moi pouca a información que estes rapaces puideron encontrar ao respecto, o que fixo que espertase unha grande curiosidade neles. Os principais problemas Foi unha proposta ambiciosa a que tiveron Olaia Tubio e Alejandro Gándara, mais foi tamén unha proposta que atopou certas pedras no camiño. O primeiro paso para eles foi decatárense de que en corenta anos poden pasar moitas cousas e que o máis probábel era que non puidesen falar coa maioría das persoas que a finais dos anos 70 tiñan unha idade avanzada. Por outro lado, tamén tiveron trabas coa actitude de Schubarth quen, mostraba certo receo en saír no documental, aínda que non puña pegas a que Olaia Tubío e Alejandro Gándara fixesen o estudo. Anteriormente, a respecto disto, Alejandro Gándara declaraba Nós Diario o seguinte: "Empatizo moito con Dorothé e coa súa negativa a colocarse ela mesma no centro, a nós pasábanos o mesmo". Recentemente, el mesmo declaraba a Sermos Galiza que nun principio eles non tiñan pensado pórse á fronte da cámara, nin tampouco que o documental tivese narrador, mais á hora de encaixar as secuencias déronse de conta de que en moitas saían eles polo medio. Eliminar esas secuencias só polo feito de que saísen eles era un desperdicio, porque, ademais, eran secuencias cheas de naturalidade. Cóntanos tamén que a idea inicial era colocar Dorothé Schubarth como protagonista do documental, aproveitando que ela viña un par de veces no ano de visita. Porén, isto non puido ser debido á negativa da mesma, aínda que no tramo final do documental sae diante da cámara xunto a Antón Santamarina mentres rememoran xunto a Olaia Tubío e Alejandro Gándara aqueles vellos tempos. Outro asunto que podería ter sido un potencial problema é o que ten que ver cos apoios económicos para sacar adiante o proxecto. Cóntanos Alejandro Gándara que comezaron a traballar sen ningunha pretensión e coincidindo con que a visita de Dorothé Schubarth a Galiza estaba próxima. Tempo despois saíu o Premio Luísa Villalta, no cal viron unha boa oportunidade. Trátase dun concurso de ideas que ten por obxectivo fomentar a igualdade mediante a realización de proxectos que poñan en valor o papel histórico, económico, social e cultural das mulleres. E así foi: concendéronlles o premio e este foi o seu principal apoio. Con todo, tiveron que adiantar materiais propios tales como cámaras ou equipos necesarios para a filmación. Despois de 40 anos Nun principio, as expectativas de atopar algo do que xa Dorothé Schubarth tiña atopado alá por finais dos anos 70 eran moi baixas. Isto era debido a que tanto Olaia Tubío como Alejandro Gándara eran conscientes de que pasaran xa moitos anos. O modo de proceder dos artelladores do proxecto foi tratar de atopar algo por eles mesmos antes de contactar con Dorothé. Polo tanto, o primeiro que fixeron foi botar man do Cancioneiro Popular Galego e ir ao índice de informantes, á procura de persoas que puidesen serlles de axuda, para despois coller unha guía telefónica e comezar a facer chamadas. Despois foi cando se deron conta de que habería lugares nos que non ían conseguir atopar nada. Foi entón cando decidiron contactar con Schubarth, o que logrou que todo fose máis facil, xa que ela tiña experiencia e consegíu indicarlles de forma eficiente os sitios aos que deberían ir. Con todo, algún sitio dos que visitarion, conta Alejandro Gándara a modo de anécdota, que foron "por casualidade", xa que chegaron a eles por estar perdidos da ruta inicial. As interferencias da pandemia O documental estreouse na última parte do ano 2020, o que significa que parte da montaxe se realizou durante a pandemia da Covid-19. "A pandemia trouxo a corentena, que supuxo un parón obrigado para todos nós". Cóntanos Gándara que para eles, no que ao eido profesional respecta e, en concreto, respecto deste proxecto, foi unha boa forma para centrárense en organizar todo o material do que dispuñan até o momento e tamén atender ao guión sobre o que documental se ía construír. Grazas a ese tempo foi que conseguiron ter listo o documental para presentalo no festival de Mostra Internacional de Cinema Etnográfico (MICE), pois este festival, que acostuma celebrarse no mes de marzo, foi aprazado até agosto. Neste festival foi onde se estreou o documental en primicia. Unha boa repercusión Malia a todos os contratempos que puidesen ter xurdido durante a gravación do documental, ou mesmo durante a concepción del, o proxecto saíu a diante con éxito. Proba disto son todos aqueles recoñecementos que recibiu así como aqueles nos que estivo candidatado. Entre eles, destacan unha mención especial no Festival Alcances de Cádiz ou o Premio Mestre Mateo, no cal foi finalista a mellor montaxe e a mellor longametraxe documental. Na actualidade, o documental foi xa presentado en moitos puntos da Galiza, pero tamén do Estado, coma en Barcelona ou en cidades importantes do país veciño, Portugal, coma a cidade de Porto e Évora. Os primeiros pases O documental foi un éxito entre as persoas que o viron, e iso foinos levando de pase en pase, cada un especial á sua maneira; máis con especial interese e emoción, Olaia Tubío rememora para Sermos Galiza aqueles primeiros pases de estrea. Cóntanos que o documental saíu á luz no verán do ano 2020. "Nas nosas mentes estaba organizar pases onde puidesen estar presentes tanto as persoas que saen no documental como as súas familias. Isto foi algo complicado, xa que todos coñecemos ese verán como 'o verán da Covid-19' e iso supuxo unha dificultade engadida para o que desexabamos. Entón acabamos por levar proxectores e proxectar alí onde puidemos". En Tordoia, por exemplo, proxectaron o filme na parede dunha escola unitaria. Para eles era importante que 'os protagonistas' puidesen ver o documental nos lugares onde o gravaron antes de difundilo por máis espazos. Pois como Olaia Tubío dixo, "tiña todo o sentido do mundo que o puidesen ver alí, no seu sitio, na súa comunidade". Impresións após dous anos da estrea de 'Dorothé na Vila' A día de hoxe, analizando o documental após dous anos da súa estrea, Olaia Tubío cóntanos algunhas das cousas que máis apreciaron. "Sorprendeunos moito a cantidade de pases do documental que fixemos, sobre todo, organizados por persoas, por asociacións e en lugares pequenos", afirma Tubío. Cóntanos tamén que normalmente proxectos coma estes saen á luz da man de distribuidoras que van trazando un mapa dos sitios nos que se vai proxectar, así como tamén as datas das mesmas proxeccións. Eles non tiveron isto, senón que ían a onde alguén requirise a súa presenza. As mellores distribuidoras que puideron ter foron as persoas. Neste sentido Olaia Tubío asegura que foi un documental movido por xente que viu algo nel que era importante difundir. Profesionalmente, supuxo o seu primeiro proxecto para ambos os dous: un proxecto que saíu "case sen darnos conta", afirman, pois comezaron as gravacións sen ser conscientes da dimensión que logo acadaría o documental que podemos ver. Persoalmente, supuxo moito tempo de gravación, desde 2017 até 2020, tempo no que remataron por involucrarense moito, creando relacións coas persoas que saen no documental, relacións que, nalgúns casos, aínda manteñen. Finalmente tanto Olaia Tubío como Alejandro Gándara quedaron moi satisfeitos coa repercusión que tivo o traballo, destacando que o que máis lles gustou foi o feito de conseguir facer un proxecto que conectase coas persoas, aínda que estas inicialmente non tivesen especial interese no tema.