Coros históricos: orgullo dun pobo

O canto está, de sempre, unido de maneira inseparábel ao pobo galego. As galegas e os galegos levamos séculos cantando: todos e cada un dos traballos que se realizaban antigamente ían acompañados de cantigas. Cantábase nas fiadas, nos alpendres, na horta, no mar... Pero a música tamén acompañaba –e acompaña– fóra do laboral: cantabamos para festexar, para arrolar e durmir as crianzas, para namorar, para socializar, para aprender... É grazas ao traballo incansábel das persoas que realizaron recolleitas por todos os recunchos e aldeas da Galiza que hoxe podemos non só coñecer a existencia de todas estas pezas musicais tantas décadas despois, senón tamén colaborar para que a tradición musical galega continúe a existir. Cantigas recollidas do imaxinario popular con absoluto respecto polas músicas orixinais. A importancia desta tarefa ben a coñecen nos catro coros históricos que, máis de cen anos despois, aínda existen na Galiza. Precisamente, Cántigas da Terra, un coro fundado na cidade da Coruña o 28 de decembro de 1916, celebra a vindeira semana 106 anos da súa primeira actuación ante a sociedade coruñesa. Máis de cen anos de actividade ininterrompida da entidade, que vén de renovar a súa xunta directiva e que aposta máis que nunca por un proxecto actualizado, sen renunciar, ao mesmo tempo, aos obxectivos orixinais deste colectivo histórico. Co fin de normalizar culturalmente Galiza e de defender a arte galega en todas as súas manifestacións, as Irmandades da Fala –creadas en 1916–, dótanse dun instrumento máis que decisivo para tal fin: o coro Cántigas da Terra. Nun momento en que a creatividade estaba ligada ao amor á terra, un grupo de intelectuais e comerciantes da cidade artellan a creación dunha entidade cuxa intención era abranguer todas as disciplinas culturais do momento: canto, baile, teatro, poesía, pintura... Desta maneira, o 12 de xullo de 1917 Cántigas da Terra debuta ante o público no Teatro Rosalía da Coruña coa peza A festa do Tabeirón, de Enrique Labarta Pose. Compoñían o grupo un coro de 30 mozos, baixo a dirección de Mauricio Farto Parra. O éxito desta estrea provocou que se repetira o acto unha semana despois co mesmo programa, converténdose axiña nun coro mixto que promoveu festivais que desbordaron o Teatro Rosalía. Numerosas personalidades colaboraron con Cántigas da Terra. É o caso do boticario e gaiteiro pontevedrés Perfecto Feixoo –que pasou á historia por ser o líder de Aires da Terra, precursor dos coros galegos–, do crego Saturnino Cuíñas, Manuel Fernández Amor –primeiro gaiteiro e logo director– ou Antón Vilar Ponte, que foi presidente entre 1927 e 1929. A primeira dirección artística correu a cargo de Leandro Carré Alvarellos e o primeiro presidente foi Eladio Rodríguez González. A creación de Cántigas da Terra foi recollida na revista A Nosa Terra, o 20 de xullo de 1917, que publicaba: "Por meiazón distes coros, saberemos de alalás, rianxeiras, montañesas, foliadas e outros cantos galegos que na cibdá descoñecíamos. Por meiazón d'iles, puidera sere –até o d'agora non foi- qu'o tempo que van espertando o agarimo aos cantares enxebres, esperten tamén o agarimo á terra. Pra chegare a iso, é mester, perciso, fondamente perciso, qu'os rapaces que cantan nos coros, sexan tan galegos cando cantan ou representan coma cando non o fan". Sobrevivir a ditadura Até o golpe de Estado de 1936, Cántigas da Terra mantivo unha importante ligazón co movemento galeguista. Porén, co comezo da guerra e durante o período da ditadura franquista, son moitos e moitas as integrantes que se agochan, se exilian ou son fusiladas, e o coro tivo que adaptarse a un novo réxime. Con todo, a entidade mantén a lingua galega como principal nos seus cantos e négase a integrarse na Sección Feminina da Falanxe Española. A pesar da represión do franquismo, a agrupación florece no musical e gaña popularidade, realizando numerosas viaxes e gravacións, chegando incluso a conseguir para a Galiza o recoñecemento como nación celta dentro do II Congreso do Mundo Celta decorrido na Bretaña en 1954. Ao longo da súa historia Cántigas da Terra conseguiu numerosos galardóns e recoñecementos, traballando sempre pola recuperación do espazo que é propio á cultura galega no país, no uso normal do noso idioma e na interrelación entre as distintas disciplinas culturais. Sen dúbida, cumpriron e seguen a cumprir máis dun século despois os desexos enunciados polos seus fundadores. Fondo documental Unha función inherente dos coros é a recompilación de follas musicais. Así, desde a súa fundación, Cántigas da Terra impulsa un arquivo de grandísima importancia para a cultura galega e para a música patrimonial. Xerardo Roque Lagüela foi o seu primeiro arquiveiro-bibliotecario, encargándose de coordinar traballos de colección e transcrición de cantos e músicas tradicionais, alén de custodiar todo o patrimonio que o coro ía xerando coa súa actividade. Os traballos dos arquiveiros e arquiveiras de Cántigas da Terra mudaron con tempo e hoxe en día a entidade desenvolve catro liñas de acción simultáneas: a dixitalización e catalogación do fondo propio; a difusión do fondo en publicacións, xornadas e conferencias; a tramitación das consultas ao fondo; e a localización e dixitalización de documentos noutras coleccións e arquivos. Con estes traballos, o arquivo de Cántigas da Terra mantense como un ente vivo que recibe cada ano ducias de achegas, proporciona materia de estudo a investigacións sobre a cultura galega e amosa ao público en xeral unha realidade viva a través dos espectáculos do coro. O arquivo da entidade coruñesa custodia, grazas a un traballo incesante desenvolvido durante máis de cen anos, un dos fondos máis completos da súa clase, abranguendo importantes coleccións de partituras, obras de teatro, instrumentos, escenografías, cadros, programas de man e variada documentación de persoeiros vencellados ao Coro. Cántigas da Terra garda un importante patrimonio de música cantada en galego, tanto popular como culta, recompilada e producida ao longo de máis dun século polos máis célebres compositores galegos: Mauricio Farto, Adolfo Anta, Adalid, Montes, Veiga, Chané, Baldomir, Garaizábal, Fernández Amor ou Rodrigo de Santiago. Mais non só música. Cántigas da Terra custodia tamén obras de teatro das plumas máis sinaladas da cultura galega do primeiro terzo do século XX, en gran medida vinculadas coas Irmandades da Fala: Carré Alvarellos, Lugrís Freire, Vilar Ponte, Xaime Quintanilla... Así como importantes coleccións de escenografía de Camilo Díaz Baliño e Igrexa de Souza, entre outros. Coros centenarios Xunto co coruñés Cántigas da Terra, Cantigas e Agarimos (Santiago de Compostela), o Real Coro Toxos e Froles (Ferrol) e Coral De Ruada (Ourense) son os catro coros históricos da Galiza. O de Ferrol levou a cabo a súa primeira actuación o 29 de maio de 1915, hai 108 anos. O Coro Toxos e Froles tivo a súa orixe na orquestra de pulso e púa Airiños d'a miña terra, cando o seu presidente, Andrés Avelino Comerma y Batalla, xestionou unha xira por Catalunya en xuño de 1907. Esta orquestra, moi arraigada na cidade ferrolá, viaxou acompañada por un coro típico galego integrado por 19 coristas, un gaiteiro –Manuel Lourenzo Barxa–, un tamborileiro e dúas parellas de baile. En 1914, e por iniciativa de Lorenzo Barxa e Luis Amor Souto, comeza a coller forma o nacemento dun Coro Galego en Ferrol, nun primeiro momento chamado Coro Feixoo Toxos e Froles, na honra do iniciador dos coros galegos, Perfecto Feixoo. Xa en 1915, o Teatro Xofre de Ferrol acolle a primeira actuación do coro, e desde aquela os seus espectáculos cóntanse por centos. Toxos e Froles ostenta o título de Real desde o 1 de febreiro de 1928, outorgado polo rei Afonso XIII, despois de que a agrupación actuara ante os monarcas. O 5 de outubro de 1918, Xavier Prado Rodríguez 'Lameiro', Virxilio Fernández González, Julio Prieto Nespereira, Fabriciano Igrexas Abella e Cesáreo Eire Santalla forman, en Ourense, a Coral De Ruada. Esta coral ourensá fará este 2023 105 anos, máis dun século de actividade ininterrompida pola que chegou a recibir recoñecementos como a Medalla de Bronce da Galiza, que concede o Executivo galego a persoas ou institucións polos seus méritos ao servizo do país; o Pedrón de Ouro, que outorga a fundación homónima á personalidade ou entidade viva e residente na Galiza que máis destacou na defensa e promoción das diversas facetas da cultura nacional; a Medalla Castelao, recoñecemento honorífico creado pola Xunta da Galiza para distinguir obras artísticas, literarias, culturais ou científicas; ou o Premio Trasalba, promovido pola Fundación Otero Pedraio, que recoñece o labor cultural e galeguista de persoeiros ou entidades. O último dos coros históricos da Galiza en aparecer, Cantigas e Agarimos, nace poucos anos despois na capital galega. A agrupación histórica de Compostela, presentada en sociedade no Teatro Principal e na Alameda o 29 de xullo de 1921, dedicouse desde a súa fundación –ao igual que fixo Cántigas da Terra– á recuperación, conservación e transmisión da cultura tradicional galega, traballando activamente na consolidación da identidade cultural da Galiza. Así, a comezos do século XX, un grupo de persoas relacionadas co Orfeón La Artística e co Orfeón Valverde deciden formar un coro baixo a presidencia de Salvador Cabeza de León e a dirección dun mozo Bernardo del Río. O nome escollido resultou Coro Queixumes dos Pinos. Non obstante, non foi até 1920 cando se xuntarían de novo os sobreviventes da epidemia de gripe de 1918. A partir de 1921 nace unha agrupación que chegaría a ser un referente e peza indispensábel da sociedade santiaguesa, unha condición referencial que conserva na actualidade após máis dun século. Cantigas e Agarimos é, ante todo, tempo e historia, pero tamén presente e futuro. Canto coral, canto tradicional, baile, teatro, música, escola, formación, premios, mencións, xiras... nos 102 anos de historia que fará a agrupación o vindeiro 29 de xullo. Traxe tradicional galego Unha das facetas fundamentais dos coros históricos da Galiza é a preservación do traxe tradicional galego. Entidades como Cántigas da Terra levan máis dun século buscando antecedentes históricos e estudando as variacións das vestimentas características de cada unha das diferentes comarcas do país. Non obstante, e ao igual que o arquivo musical e documental destes coros, o "fondo de armario" das agrupacións galegas representa un arquivo vivo. Tanto os traxes tradicionais de vestir como os decotío son expostos polos integrantes dos coros nas súas actuacións e nos seus eventos, dándolle unha importancia, non só simbólica, senón central nos espectáculos. Tanto impresiona escoitar cancións centenarias en 2023 como observar o detalle con que están confeccionadas as pezas.