Conexión industria-rural: a fotografía de Damián Ucieda

A imaxe, entendida como ferramenta de observación crítica, vai máis alá da súa condición de escena e permite analizar as relacións entre a paisaxe, a industria e a comunidade. Damián Ucieda (A Coruña, 1980) formouse como ilustrador na Escola Massana de Barcelona e completou posteriormente un Bachelor of Arts with Honours en Fotografía no College of Art de Edimburgo. Este percorrido formativo non supuxo unha ruptura, senón un xeito de combinar unha formación plástica cunha aproximación técnica e rigorosa ao rexistro fotográfico. Nos primeiros anos, o seu traballo lembra a noción do "cadro fotográfico" de Jeff Wall: a fotografía herda da pintura o seu sentido visual, construíndo escenas detidas que convidan o espectador a percibir historias dentro dun instante ficticio, retratando imaxes escenificadas que parecen capturadas da realidade. Con todo, a súa práctica foi evolucionando cara a un enfoque máis atento á configuración do territorio e á vida que nel se desenvolve. Un dos proxectos máis relevantes dos últimos anos é Camiño Negro (2017–2021), adquirido polo Museo Reina Sofía e exposto no espazo Normal da UDC, no CGAC e a galería Formato Cómodo de Madrid; xunto coa Fundación María José Jove da Coruña, publica o libro homónimo en colaboración coa Editorial Turner. O proxecto articúlase como unha reflexión sobre o espazo, os procesos produtivos e as súas consecuencias na vida cotiá a través dun itinerario visual que percorre o oleoduto soterrado que conecta o porto da Coruña coa refinería de Bens: un traxecto de seis quilómetros e medio no que apenas quedan indicios na superficie —balizas, pasos reutilizados, pequenos espazos públicos sobre a infraestrutura—, testemuños discretos dunha presenza industrial constante. Este percorrido atravesa a cidade máis aló das resonancias que poida evocar no contexto das sucesivas catástrofes ecolóxicas en Galiza. A segunda parte do proxecto céntrase en Meicende, un núcleo urbano que, aínda anterior á industrialización, medrou nos anos 70 e 80 ligado ao desenvolvemento fabril da zona. Situado nunha contorna altamente condicionada e illada da cidade, exemplifica a adaptación da vida cotiá ás estruturas que o rodean. As imaxes mostran fachadas deterioradas, vehículos afectados pola polución e prácticas como o mantemento de pequenos cultivos e leiras, que persisten a pesar dos riscos ambientais. Composto por 56 fotografías, vídeos e material de arquivo, o traballo examina como o petróleo define estes espazos, inflúe na convivencia da localidade e como repercute sobre o medio, facendo visíbeis os contrastes entre o progreso e as formas de vida e economías locais e de subsistencia. Neste contexto, e como sinala o comisario de arte Juan de Nieves no ensaio Camiño negro: imaxes dun relato silenciado, que integra o libro mencionado, Ucieda asume tamén a figura do paseante, convertendo o acto de camiñar nunha práctica estética que resignifica o espazo atravesado. O propio título do proxecto alude á presenza constante do fluxo de cru e refinado que, desde mediados dos anos 60, percorre a rexión, deixando unha pegada persistente na paisaxe, na memoria colectiva e nas formas de vida. Actualmente, Ucieda traballa en As Pontes, un proxecto iniciado en 2024 que reflexiona sobre a transformación territorial, social e medioambiental derivada do desmantelamento da central térmica das Pontes de García Rodríguez, no Val do Eume. Galiza, historicamente clave na matriz enerxética do Estado, acolleu infraestruturas estratéxicas desde mediados do século XX: desde a produción hidroeléctrica e as centrais térmicas até o actual despregamento masivo de parques eólicos. A central térmica, posta en funcionamento en 1976 e durante décadas a maior do Estado español con 1.468 MW de potencia, funcionou inicialmente con lignito extraído da mina contigua a ceo aberto e, máis adiante, con carbón importado. A súa clausura en novembro de 2023 supuxo un forte impacto social e económico para o municipio, xerando unha perda estimada de entre 1.200 e 2.000 postos de traballo. O fotógrafo, que conseguiu acceder ao interior da central, capturou imaxes en formato analóxico de alta calidade que documentan a infraestrutura. As imaxes, aínda que teñen intención estética e relevancia pola súa forma, composición e luz, deixan de ser a obra en si mesmas, abrindo paso a unha proposta máis ampla: o proxecto. Este mesmo enfoque, de superar a fotografía como obxecto individual para construír unha reflexión máis complexa sobre territorio e conflito, guía tamén o traballo desenvolvido en Pobo Afgano, trincheiras e campo de tiro. Salcedo (2023–2025). Neste proxecto, Ucieda aborda o territorio como un espazo de memoria e poder, poñendo en evidencia a tensión entre o control militar e o uso colectivo do monte. A base militar “General Morillo” e o seu campo de manobras ocupan máis de 200 hectáreas, resultado de cesións sucesivas ao Estado desde finais do século XIX. En 2008, o Ministerio de Defensa amplía a faixa de seguridade das instalacións, afectando máis de cen vivendas e dando paso á construción do que se coñecería como “Pobo afgano”, pensado para adestrar os soldados en combate urbano, en relación coas operacións en Afganistán. Esta intervención provocou unha forte reacción das comunidades locais e das Comunidades de Montes Veciñais en Man Común de Figueirido, Vilaboa e Salcedo, que se mobilizaron para defender os seus montes fronte á ocupación. En 2014, chegou o acordo definitivo: a Comunidade de Montes cedeu a Defensa o uso de 64,5 hectáreas por 75 anos, a cambio dun prezo anual simbólico de 0,18 euros por m2, consolidando unha solución institucional ás décadas de conflito. Damián Ucieda documenta estas instalacións desde unha perspectiva rigorosa, mostrando os vestixios da militarización. As imaxes sitúanse máis perto da observación que da representación, atendendo aos sinais e ás marcas que configuran o espazo sen necesidade de subliñalos, son as pegadas do campo de adestramento, os regueiros das trincheiras e os bloques aformigonados as que xeran o propio relato. Mobilizacións sociais O vínculo do pobo galego co seu territorio fai que a defensa do medio natural estea no centro da súa identidade. Na Galiza, onde a agricultura, a pesca e o uso directo dos recursos forman parte da vida diaria, as mobilizacións populares sempre tiveron un papel decisivo na protección do espazo físico. Desde a oposición ao encoro de Castrelo de Miño (O Ribeiro) nos últimos anos do franquismo, até as reivindicacións ecoloxistas da Transición, a comunidade soubo facer valer os seus intereses fronte a imposicións externas. Esta tradición continúa hoxe e foi documentada polos traballos de Damián Ucieda. Desde o movemento Nunca Máis tras a catástrofe do Prestige en 2002, até os últimos conflitos derivados da expansión eólica, seguindo o rastro das mobilizacións sociais. O seu proxecto En Terra de Montes, céntrase precisamente neste fenómeno: a instalación de parques eólicos na Galiza e os seus efectos sobre o territorio, o patrimonio, a paisaxe e as comunidades locais. A expansión da enerxía eólica impulsada polas novas normativas desde 2017, está xerando notables conflitos: aeroxeradores que antes ocupaban cotas altas baixan a vales e ladeiras, afectando núcleos rurais, terras agrícolas e modos de vida tradicionais. As imaxes de Damián realizadas en 2023 mostran un terreo sen restaurar, cimentos e desmontes aínda visíbeis, evidenciando unha sobreexplotación que mobiliza colectivos e plataformas. As críticas van desde a protección do hábitat e do patrimonio cultural, até a distribución desigual dos beneficios, que en moitos casos non chega á poboación local, e as expropiacións de terras sen consenso dos propietarios. Un dos exemplos máis significativos é o do Monte Acibal, un espazo compartido entre Moraña, Barro e Campo Lameiro, rico en petróglifos, turbeiras e brañas tradicionais. A instalación dun parque eólico promovido por Norvento desatou unha intensa mobilización da veciñanza e de colectivos como Amil Sen Eólicos. A comunidade denunciou que numerosos elementos arqueolóxicos non se incluíran nos estudos de impacto, alertou sobre os danos ao patrimonio cultural e natural, e puxo en evidencia a falta de control das administracións. As protestas levaron á presentación de recursos ante a Fiscalía e ao Tribunal Superior de Xustiza da Galiza, que chegou a paralizar cautelarmente as obras debido ao impacto sobre o lugar, resolvendo manter esa paralización ante os recursos da Xunta e da promotora. Neste conflito eólico, a veciñanza asumiu un papel activo e creativo, tal como tamén o fixo durante as manifestacións contra o proxecto de Altri en Palas de Rei (A Ulloa) —presentado en 2024 e apoiado pola Xunta da Galiza para a construción dunha planta de produción de celulosa e fibra téxtil, que procesaría 2,4 millóns de toneladas de eucalipto ao ano e consumiría 46 millóns de litros de auga diarios do río Ulla—, percorrendo Galiza coreando ALTRI NON e combinando rigor político e expresividade popular. Un gran pano de tea simulando o río atravesou a praza do Obradoiro; cabezudos de caveiras que lembraban a morte lideraron a mobilización; e pintadas nos laterais dos edificios, nas fachadas e nas lúas dos coches, xunto con cánticos directos e humorísticos, denunciaban a ameaza e reforzaban o espírito colectivo. Tras case dous anos de concentracións en todo o territorio, a Consellaría de Industria arquivou o expediente da compañía en febreiro de 2026, deixando patente que, á hora de defender o territorio, é a participación activa e constante da veciñanza a que fai valer a súa forza. Todas estas mobilizacións e os procesos que Ucieda documenta poden consultarse na súa web, que leva o seu nome. As fotografías están dispoñíbeis en aberto, permitindo que calquera poida deterse nos detalles, seguir o percorrido das accións e comprender como a práctica artística se converte nun instrumento de observación, investigación, análise, estudo e documentación.