O canto de intervenção na Revolução dos Cravos e a presenza de José Afonso na Galiza

O que? Un golpe militar derruba a ditadura, sen derrame de sangue e o pobo a celebrar cos soldados con caraveis chantados nos seus fusís? Moita xente catalá axiña comezou a organizar viaxes a Lisboa para vivir ese acontecemento histórico e comprobar de primeira man o alcance desa mudanza que se intuía radicalmente transformadora no político e no social. Eu iría a Portugal a finais de maio, entrando polo sur para facer parada en Grândola e coñecer a Sociedade Musical Fraternidade Operaria Grandolense. Reparo en que os versos principais, mobilizadores do Grândola -"Terra da fraternidade" e "O povo é quem mais ordena"- están contidos, en palabras explícitas ou implícitas, na denominación desa Sociedade grandolense e no seu compromiso cívico e solidario que J. Afonso soubo apreciar e deitar en canción imperecedeira. Aí atendéronme e agasallaron con revistas que daban conta das actuacións de Carlos Paredes e José Afonso de 1964. A seguinte parada, Lisboa, era unha festa! Mareas de xentes de tantos países confraternizando cos portugueses, nas rúas, prazas e locais; moita alegría, moita euforia, cos centros cívicos e sedes de partidos da esquerda abertos até a madrugada, atendendo as persoas de todo xénero e condición, xornalistas de todo lugar, mitins, char-las, cantos de intervenção e "todo mais". Lembro unha humilde esmolante no Largo do Rossio, tocando acordeón e cantando o "Avante camarada avante" de Luis Cilia e a Carlos Paredes intervindo na sede do PCP improvisando segundo lle suxerían as imaxes que se proxectaban nunha pantalla... Xa voltando cara á Galiza, no Largo de Viana do Castelo, atopeime con máis festa política coa súa correspondente cantoría. Nesa viaxe, moita novidade, respirábase a liberdade conquerida, nas rúas e prazas, animadas conversas nos cafés, había afouteza, non aquel estar maino e en voz baixa de outrora. Algúns, ollando o meu coche, matrícula española, berraban cara a min: "Fodida Espanha, Franco vai ao caralho", cantinela que me dirixiron en diferentes ocasións e claro, eu divertido e correspondendo co puño ergueito: "Viva Portugal libre, Galiza ceibe, poder popular!" Canto de Intervenção e concienciación O Canto de Intervenção xogou un papel importante na mobilización e conciencia cidadá e na loita contra a ditadura e o fascismo, no que José Afonso foi un dos destacados impulsores, aínda que non pioneiro nin abandeirado de movemento algún: "Não posso admitir que se me mitifique" e "Eu sou o meu próprio comité central". En 1970, estudando etnomusicoloxía en París tiven a fortuna de coñecer e tratar a algúns dos grandes cantores de intenvenção por mor dun excepcional concerto que se anunciaba como La Chanson de Combat Portugaise, celebrado no Teatro da Mutualité e no que actuaban Luis Cilia, José Mário Branco, Sérgio Godinho, Tino Flores e José Afonso, exiliados todos, agás este último. A férrea ditadura salazarista tivo de inmediato o rexeitamento e resposta do movemento obreiro e moitos outros colectivos e individualidades, das artes e da ciencia, do ensino e a cultura. A guerra colonial iniciada no ano 61 levaría a unha progresiva toma de consciencia na sociedade portuguesa, particularmente na xuventude próxima a cumprir o servizo militar obrigatorio e que ía repercutir no exército dado que, á parte dos militares de carreira, os estudantes en idade militar xa ingresaban con grado superior. Ese foi o caso do poeta, activista político e cultural Manuel Alegre, oficial na fronte de guerra en Angola, que con militares profesionais intenta derrubar a ditadura sen resultado, sendo preso e tendo que exiliarse definitivamente en Alxeria até a queda da ditadura. En Arxel foi dirixente da Fronte Patriótica de Liberación Nacional. Publica Praça da Canção e O canto das Armas (1967), secuestrados pola PIDE; porén, popularizados clandestinamente e que serán musicados e gravados por diferentes cantores de intervenção. Outro caso interesante que revela o impacto da guerra na xuventude operaria é a do cantor portuense Tino Flores que, con 15 anos no inicio da guerra, formaba parte dun grupo de música rock, sen maiores preocupacións, e relata en libro biográfico como viviu ese acontecemento e a súa progresiva toma de conciencia anticolonial que o levou cara ao exilio. Fernando Lopes-Graça, pioneiro Voltando ao canto de intervenção, pódese dicir que o pioneiro vai ser Fernando Lopes-Graça, prestixioso compositor clásico e militante contra do salazarismo que en 1945 musica unha serie de poemas contestatarios de diferentes autores e que levará por todo o país co seu Coro da Academia de Música Portuguesa. Lopes-Graça foi represaliado pola ditadura de variados xeitos: en 1934 consegue beca de estudos musicais en París, anulada por orde da PIDE; en 1935 preso e torturado, exilio en París; de volta, aínda na ditadura, crea o Coro do Grupo Dramático Lisboeta. Prohibida a divulgación das súas obras, roubados os seus dereitos de autor, anulado o seu diploma de profesor de ensino e obrigado a abandonar a Academia de Amadores de Música á que voltará en 1972. En 1979, compuxo para coro e orquestra o Requiem pelas vítimas dos fascismo em Portugal, notábel obra memorialista que, pola súa calidade, vense interpretando nos máis variados países. As mulleres e homes de letras, teatro, poesía e algúns músicos van indo na vangarda antifascista por diante dos cantautores máis popularmente recoñecidos. 'Os Vampiros' e 'Menino do Bairro Negro' No ano 1963 José Afonso, con "Os Vampiros" e "Menino do Bairro Negro" e Adriano Correia de Oliveira, con Trova do vento que passa, encetan o seu camiño de cantores de inconformismo e protesta. Asemade, Carlos Paredes, notábel músico de guitarra portuguesa e compositor, auténtico home de intervenção participando en centros sociais e reunións clandestinas de todo tipo, compón música para cine e teatro como Os verdes anos (filme de Paulo Rocha dese mesmo ano). Célebre solista, acompañou algúns cantores de intervenção e musicou poemas de Alegre, A. Guedeón, C. de Oliveira e J. Gómes Ferreira, entre outros. "Essa foi uma forma de os fazer cumprir a sua missão revolucionária", diría o seu biógrafo, Octávio Fonseca Silva. A súa andaina, sempre vixiado desde cedo, non foi doada: preso e torturado pola PIDE, fica na cadea case que dous anos e é expulso do seu posto de funcionario do Estado. Despois do 25 de Abril participa activamente no organigrama cultural do PCP. Damos un salto cara aos cantores no exilio que, estes si, poden expresarse e compor en liberdade cancións máis críticas e combativas contra a ditadura. Luís Cilia, nado en Angola, ten un percurso singular de canto e loita. En 1959 ingresa na Casa dos Estudantes do Império de Lisboa. En 1962 inicia a súa andaina musical con Meu país (L-Filipe) e O menino não entrou na roda (Geraldo Bessa Victor, escritor angolano), sendo esta a súa primeira composición: "O menino negro não entrou na roda / Das crianças brancas. As criança brancas / Que brincavam todas numa roda viva / De cançoes festivas, gargalhadas francas". Preso pola PIDE e a piques de ser alistado no Exército, consegue exiliarse en París no ano 64, onde grava o LP Portugal-Angola. Chants de Lutte (Ed. Le Chant du monde, 1964), de forte contido de denuncia, nomeadamente contra a brutal guerra colonial. Nos anos da nosa transición, lembro que adaptabamos uns versos da canción de Cilia, "Duas melodias", deste LP: "É sempre a mesma melodia / Salazar e a sua democracia" pasaba a ser "Co franquismo é a mesma porquería / mudam as moscas e a merda non varía". Nesa liña de intervenção, grava un EP. Portugal Resiste (1965) e en 1967 compón o "Avante camarada" que, na voz de Luisa Basto, converterase no himno da militancia comunista. Esta cantora, exiliada en Moscova a consecuencia dos seus pais estar presos por ser militantes do PCP, grava o seu primeiro disco, Canções Revolucionárias Portuguesas, con poemas de M. Alegre musicados por Lopes-Graça. En 1971, Cilia e Miro Casabella realizaron unha serie de concertos por diferentes cidades do Estado español, incluíndo A Coruña e Compostela. José Mário Branco, cantor e director de orquestra, actor de cine e teatro, exemplo de compromiso político e solidario, priorizando a acción colectiva. Sen dúbida, despois de J. Afonso, é o cantor máis ligado á Galiza. En 1962 é preso pola PIDE, consecuencia da súa militancia política, sufrindo seis meses de cadea. No ano seguinte exíliase en París, onde vai crear o Comité Marxista-Leninista Portugués. En contacto coa Liga Portuguesa de Ensino e Cultura Popular, fundada por Maria Lamas e Manuela Margarido, cofunda dentro dese espazo cultural o Teatro da Liga, en 1965. En 1968 dá apoio aos partidos e asociacións de esquerda e mobilizacións obreiras, conxuntamente con S. Godinho, L. Cilia e T. Flores. En 1969 grava as súas primeiras cancións de intervenção: "Ronda do soldadinho" e "Maos ao ar". En colaboración con S. Godinho, poeta e músico, publica "Mudam-se os tempos, Mudam-se as vontades", ao tempo que Godinho lanza o EP Romance de um dia na estrada, coa colaboración musical de Mário Branco. Arranxador do LP de José Afonso, Cantigas do Maio, que contén a canción de "Grândola", á que lle dá forma e forza ao engadir na gravación os pasos dos músicos na gravilla do xardín fronte ao estudio e duplicar e distribuír versos ao xeito alentejano, como podemos comprobar nestas cuadras onde repite os mesmos versos en sentido contrario: "Grândola Vila Morena / Terra da Fraternidade / O Povo é quem mais ordena / Dentro de ti ó cidade / Dentro de ti ó cidade / O Povo é quem mais ordena / Terra da Fraternidade / Grândola Vila Morena". En opinión dun crítico musical portugués,"há um J. Afonso antes e depois de J. M. Branco". No 1 de maio, xa en Lisboa, promove con outros cantores antifascistas o Colectivo de Acção Cultural Vozes na Luta, de curto percorrido debido ás diferenzas políticas da esquerda entre os numerosos cantores que o integraban. No ano seguinte, reformula o colectivo con Fausto, Afonso Dias e T. Flores, e pasa a chamarse Grupo de Acção Cultural-Vozes na Luta (GAC). Del é este tema emblemático cantado polo grupo: "A cantiga é uma arma / Eu não sabia / Tudo depende da bala / E da pontaria. (...) A cantiga é uma arma / contra a burguesia". Zé Mário tivo destacadas e solidarias actuacións na Galiza: Festa do Día da Patria en Compostela, Festival de Poesía do Condado, aniversario da Agrupación Cultural Alexandre Bóveda da Coruña, campaña do BNG nas eleccións parlamentarias de 1985 cunha decena de actuacións en cidades e vilas galegas. Tamén participou en memorábeis homenaxes a José Afonso, en 1985 e 87, realizados en Vigo. Asemade, fixo arranxos musicais do disco Ti Galiza, de Miro Casabella. O Zeca E voltamos con José Afonso (1929-1987), carismático e influínte cantor, que non se definía como de protesta: "As minhas canções são predominantemente líricas, pretendem opor-se a padrões de vida, gostos e predileções vigentes entre nós"; porén, compuxo poemas dos máis acusatorios, certeiros e eficaces do canto de intervenção. Consideraba que cidadán e cantor eran inseparábeis: "Não posso justificarme como cantor se não me justifico como persoa". Ao seu xenio creativo de músicas e poemas unía o de divulgador de cantos e ritmos populares (viras, chulas, cantos de labor, de entrudo...) e musicalización de poetas de diferentes épocas e temáticas, moitas delas satíricas e mesmo dun humor brincadeiro (Pessoa, Luis de Andrade, M. Alegre, Camões, Garabato Dias...). En 2001 escribín na revista Cravo vermelho-Caravel Vermello do Café-teatro de Moaña: "A súa obra amosa multiplicidade de valores, mantense viva e revalorízase co tempo, pola súa arte e creatividade, polo seu exemplo solidario e de compromiso social, pola súa forza lírica e emotiva, polo pulo e recreación do canto popular e pola formulación dunha nova estética para a canción de autor". José Afonso, de apelativo familiar 'Zeca', viviu desde neno anos convulsos e situacións axitadas, mudando de lugares e con familiares distintos: Aveiro, Angola, Aveiro de novo, Moçambique, Belmonte, Coimbra -aquí aínda con 11 anos-, o que lle fará dicir: "Sou, no fundo, fruto de muitas gentes, de muitos lugares, de muitos dissabores". Zeca, destacado e prestixioso fadista nos seus anos de estudante na década dos anos 50, con discos gravados e actuacións pola Europa, áfrica, tamén a Galiza, enceta novo e persoal estilo que denominou "baladeiro". A "Balada do Outono" de 1960 inicia ese estilo. Á par vai tomando conciencia da necesidade do compromiso social e político: "O meu batismo político começa em África. Estava a dois passos do oprimido". Será en 1963 con "Os vampiros" e "Menino do Bairro negro", xa citados, cando se suma ao canto de intervenção, á par de Adriano Correia. Nos seguintes anos, Zeca Afonso publicaría títulos tan significativos como "Vejam Bem", "Era de Noite" e "Levaram", "Já o tempo se habitua", Traz outro amigo também, Eu vou ser como a toupeira, Venham mais cinco, "Os Fantoches de Kissinger", Viva o poder popular, "Barracas-ocupação". En "Arcebespiada" figura esta cuarteta: "Igreja dos privilegios / Mataste o Cristo a galope / Também Franco, o assassino / Mandou benzer o garrote". O "Cantar alentejano" e "A morte saiu à rua", dedicados á labrega Catarina Eufémia e ao pintor Dias Coelho, respectivamente, asasinados pola ditadura. En "Um homem novo": "Colonialismo / Não passará / Imperialismo não passará / Um homem novo / véio da mata do MPLA". O tema "Alípio de Freitas", que compuxo para alertar os medios internacionais da súa prisión e tortura e demais presos políticos en mans da ditadura brasileira. Alípio, despois de dez anos de cadea, voltou a Portugal e foi presidente da Associação José Afonso (AJA). A pegada do Zeca na Galiza J. Afonso tivo unha relación afectiva con Galiza, onde deixou unha inmensa pegada como cantor, creador e persoa solidaria e cuxa influenza vai en crecemento. Paulo Esperança exemplifícao moi ben no seu libro Triangulo Mágico em José Afonso, no que unha das súas patas máxicas é, xustamente a Galiza; as outras, naturalmente, África e Portugal. En palabras de J. Afonso: "Há uma grande confusão em Portugal sobre Galiza; estou farto de falar e explicar por todo lugar que Galiza não é Espanha, que é um país diferente com uma cultura própria, uma língua semelhante à nossa, mas a gente não quere compreender". Defende e coida moi importante o troco cultural galego-portugues, como amosou na misiva que escribiu para o Festival Galiza a José Afonso celebrado no Parque de Castrelos de Vigo en 1985 onde afirma "a minha grande amizade pola terra e o povo galego (...) a minha inteira solidariedade com a luta pelo reconhecemento efectivo da lingua e cultura galegas". Tal vez a primeira actuación do Zeca despois da morte do ditador español fose a do Festival de Canción Galego Luso Brasileira, agosto do 76, no pavillón de Riazor da Coruña. Lembro ir a Setúbal falar con el para acordar as condicións do contrato. Atopeimo moi preocupado pola situación política e a súa persoal, sempre à rasca, sen un peso. "E a cuestión musical como vai?", preguntei. "Ò pá! Em Portugal já não se faz música pelo desespero da luta revolucionária". Na Coruña, coas actuacións de Miro, Movemento Popular da Canción Galega, e Bem-Virá, ía correndo ben, mais logo de que saíu o Zeca ao palco acompañado de Vitorino, o público entusiasmado ponse a berrar, "Viva Portugal..., Galiza ceibe, poder popular"; un grupo subiu ao palco aireando unha bandeira galega estrelada e aí foi a suspensión da súa actuación por orde policial que vixiaba o concerto. A xente alporizada pola suspensión aínda tivo que sufrir a carga policial, mesmo dentro do recinto. Ao día seguinte fomos ás oficinas de Riazor para o pagamento, cousa que fixeron sen reparo. O Zeca, admirado exclamou: "Ó pá! é a primeira vez que sou bem pago e sem cantar". A partir do 78, coa Constitución, xa non houbo que solicitar permisos nin presentar textos. J. Afonso seguiría actuando na Galiza de cando en vez. Á parte das varias actuacións en Vigo, Compostela e A Coruña, ten actuado en Ourense, Vilagarcía, Ponteareas, O Porriño, Redondela e Cedeira, sendo a última na Coruña en decembro de 1981 compartindo palco con Fuxan os Ventos. Influencia da Galiza en J. Afonso? Musicalmente non a vexo por ningures. Musicou unhas coplas populares tiradas do Cancioneiro da Limia Baixa, de Xocas, nada a ver coa música galega, como me confirmou un día falando dese tema. En 1972, cando fixo esas memorábeis actuacións en Ourense, Lugo e Compostela, eu estaba en París, así que non vou darlle máis voltas. En canto ao "Grândola", esa historia de ser cantada por primeira vez en Compostela, dubido moito. Antes de Santiago, cantouna en Ourense, segundo unha testemuña presencial. E antes, no Festival dos Pobos Ibéricos de Valencia, en 1971 como aclarou Miro Casabella, que tamén actuaba. Lémbrase ben, porque o Zeca explicou que ía cantar o "Grândola" para levala máis preparada a París, onde tiña que gravar días despois. E antes, nese mesmo ano, actuou en Grândola na mesma sociedade de Fraternidade Operária, nunha homenaxe ao escritor Alves Redol onde, segundo fontes da organización grandolense, cantaría o "Grândola". E non ía cantar? Na cidade á que lle dedicara esa canción e que se cantaba popularmente por todo o lado, estaban entusiasmados e orgullosos. Viale Moutinho, xornalista, escritor, e activista cultural, moi ligado á Galiza, no ano 1971 en colaboración coa S.C. Breogán de Ourense, artella un Festival da Canción Ibérica, con numerosa participación de cantantes peninsulares (Vieira da Silva, Adriano, J. Afonso, os cantores de Voces Ceibes, Paco Ibáñez...), concerto que non se chegaría a celebrar por mor da censura franquista. Viale participou activamente no Festival de Poesía do Condado desde os anos 70, dando a coñecer a poesía portuguesa dos máis variados autores. En 1964 publica unha biografía de J. Afonso e no 72 O nosso amargo cancioneiro, unha selección de diferentes autores de canto de intervenção. Xa despois do 25 de Abril publica outra antoloxía de poemas e cantores, Memória do Canto Livre em Portugal (1975), con foto na portada de José Afonso e Adriano Correia de Oliveira, "amigos maiores que o pensamento". O obra musical e poética do Zeca segue interesando e influenciando os novos músicos e cantores da Galiza. As homenaxes galegas sucédense con frecuencia e nas máis diferentes vilas e cidades galegas, o que daría para unha enciclopedia. Artigos sobre o Zeca Afonso, a moreas, outra enciclopedia. Tamén publicacións con importantes e abondosas referencias do cantor coa Galiza foron publicadas o verán pasado, xa en fase de presentacións aquén e alén Minho: Zeca Afonso-Balada do Desterro, da escritora galega Teresa Moure e con ilustracións da portuguesa Maria Jõao Worms (aCentral folque, 2023) e José Afonso: O Triángulo Mágico na sua vida e obra: Africa, Portugal, Galiza", de Paulo Esperança (Ed.Centro de Música Tradicional Sons da Terra, 2023).