A auga que cura: a industria dos balnearios na Galiza

Arredor das augas medicinais da Galiza hai séculos de historia e idas e vidas dunha riqueza que foi medrando co paso do tempo arredor das máis de 300 captacións destas augas con propiedades mineiromedicinais que hai por todo o país. Actualmente só se empregan no sector un 10% destas fontes, suficiente para contar con 21 balnearios por toda a Galiza e 9 plantas de envasado de auga mineral natural. "Temos as augas de maior interese para os tratamentos médicos actuais", afirma Juan Gestal A riqueza das augas galegas é recoñecida a nivel internacional, pois no país contamos con sete dos oito tipos de augas mineromedicinais que existen en todo o mundo; augas que segundo o profesor emérito de medicina preventiva e saúde pública e director da Cátedra de Hidroloxía Médica USC-Balnearios da Galiza, Juan Gestal, son "as de maior interese para os tratamentos médicos da actualidade". As propiedades salutíferas dos mananciais galegos eran xa coñecidas desde tempos anteriores á conquista romana. Galiza incorpórase a comezos do século XX á época dourada do termalismo que se viviu en Europa na segunda metade do século XIX. Porén, tras a Guerra Civil, os balnearios galegos comezaron un proceso de crise que supuxo o feche dalgúns e o esmorecemento dos que conseguiron sobrevivir. Deste xeito, cando en 1985 se constituíu a Asociación Galega da Propiedade Balnearia, por impulso de dez empresarios, a situación xa mudara. "O mundo era outro tras pasar por dúas guerras, e os balnearios parecían pertencer a un tempo ido", explica a Sermos Galiza o responsábel da Asociación Balnearios de Galicia, Benigno Amor. A finais da década dos 80 a oferta termal galega adquiriu unha nova vitalidade, adaptando a riqueza termal dun recurso con propiedades terapéuticas e a milenaria tradición de "tomar as augas" con novas técnicas e modernos tratamentos, converténdose en complexos de saúde e benestar. Esta evolución baseouse nos principios básicos comúns a todos os balnearios: augas mineromedicinais, servizos médicos e instalacións axeitadas para levar a cabo os tratamentos prescritos. Ademais, os balnearios históricos foron modernizando as súas instalacións ao tempo que se abriron novos estabelecementos e incorporaron persoal cualificado, o cal, engadido á calidade das augas mineromedicinais e ao amparo da normativa vixente, converteron Galiza en "referencia de prestixio no turismo de saúde". Na Galiza hai 7 dos 8 tipos de augas mineiro-medicinais que existen no mundo Desde a Cátedra de Hidroloxía Médica aseguran que "cada vez existen mais evidencias científicas da utilidade da cura balnearia no tratamento de moitas patoloxías". O tratamento é efectivo en patoloxías reumáticas, enfermidades respiratorias, otorrinolaringolóxicas, dermatolóxicas, neurolóxicas, vasculares ou xeriátricas. Entre as indicacións da cura balnearia está tamén a saúde mental, "nas que existe evidencia científica da súa eficacia" como en afeccións ligadas ao estrés, a ansiedade, a depresión non grave, o burnout, e as adicións, segundo explica o doutor Gestal. Desenvolvemento do termalismo na Galiza Foron tres, segundo a Asociación que ampara aos balnearios do país, os piares sobre os que pivotou o desenvolvemento do termalismo na Galiza. O primeiro puntal foron os programas de termalismo social do Imserso e da Xunta da Galiza; tamén os fortes investimentos privados e a asunción no Estatuto de Autonomía de competencias exclusivas en materia de augas minerais e termais, que posibilitou o desenvolvemento dunha normativa específica a partir da Lei 5/1995, do 7 de xuño, de regulación das augas minerais, termais e de manancial e dos estabelecementos balnearios de Galiza. Neste tempo Galiza foi o segundo territorio do Estado en contar desde o ano 2010 cunha Cátedra en Hidroloxía Médica na Universidade de Santiago. Mais na USC houbo moito antes docencia en Hidroloxía Médica, por canto xa era impartida no século XVII polo doutor Pedro Gómez de Bedoya, médico do Cabildo, catedrático de Cirurxía e Anatomía e autor dunha Historia Universal das Fontes Minerais de España. Na súa Historia sostiña Bedoya que "en só o Reino de Galiza áchanse máis fontes minerais, que case no resto dos demais que compoñen a Coroa de España". En Balnearios de Galicia teñen agora un obxectivo de futuro, impulsar a Eurorrexión Galiza-Norte de Portugal como un dos destinos termais europeos de referencia. "Contamos con moitos factores similares –lingua, cultura, gastronomía, tradicións–, o que representa un potencial non só para atraer visitantes doutras procedencias, senón tamén para propiciar o tráfico interno", relata Benigno Amor en conversa co Sermos Galiza. A OMS recoñece desde 1986 como terapia médica o uso de augas mineiro-medicinais Desde a Asociación e a Cátedra da USC apuntan tamén a outro obxectivo: ir dando pasos para que a cura balnearia se inclúa nas prestacións do Servizo Nacional de Saúde, como ocorre en Francia ou Italia. "Sabemos que isto ten dificultades, unha delas é precisamente o custo da prestación hostaleira que tería que cubrir o paciente, facéndose cargo o SNS do custo do tratamento", explica Juan Gestal. Desde a asociación, Benigno Amor coincide en que a inclusión da balneoterapia na carteira de servizos do SNS para determinadas doenzas crónicas "trátase dunha vella demanda que, de acadarse, sería de gran valor para toda a sociedade". Alegan que a propia Organización Mundial da Saúde (OMS) recoñece desde 1986 como terapia médica o uso de augas mineiromedicinais; e en diversos estados da Unión Europea, como Francia, Alemaña, Portugal ou Italia, hai unha tradición moi arraigada neste tipo de tratamentos, que están incluídos dentro da carteira de servizos da sanidade pública para pacientes afectados de determinados problemas crónicos ou en fase de rehabilitación. Argumentan no sector que "melloraría a calidade de vida dos pacientes, para a Administración suporía reducir gasto sanitario e farmacolóxico, para os balnearios suporía colocarse ao mesmo nivel que os seus homólogos europeos e para as comarcas en que se atopan os balnearios tería un importante efecto dinamizador". Propiedades e temperatura das augas termais As augas termais a maior temperatura do país son as do balnearios de Lobios (A Baixa Limia), augas de mineralización débil con bicarbonato, sodio, cloro, flúor e silicatos que emanan a 77 graos de temperatura. No de Laias (Cenlle, O Ribeiro), as augas bicarbonatadas-sódicas, alcalinas e hipertermais están a 52 graos. Na Toxa (O Salnés) as súas augas termais son clorado-sódicas, bromuradas, ferroxinosas, fluoradas e litínicas, entre 20 e 60 graos de temperatura. No caso das termas de Cuntis (comarca de Caldas), con augas sulfuradas, sódicas, fluoradas, silicatadas e litínicas, a temperatura das mesmas oscila entre os 17 e os 64 graos centígrados. Tamén en Caldelas de Tui (O Baixo Miño), a temperatura das augas termais alcanza dos 47 aos 56 graos, neste caso con augas cluorado-sódicas, sulfídrico-azoadas e radioactivas. Na maioría dos balnearios do país a temperatura das augas rolda os 40 graos centígrados. É o caso das termas romanas de Lugo –a 43,8 graos–; as de Caldas de Partovia (O Carballiño, comarca homónima), a 37 graos; o balneario de Acuña (Caldas de Reis, comarca homónima) ten augas a 42 graos; ou o de Dávila, tamén en Caldas de Reis, a 48 graos. As termas romanas de lugo son un monumento histórico artístico nacional, as únicas na galiza que conservan vestixios romanos Para atopar augas termais a baixas temperaturas na Galiza están os balnearios de Augas Santas (Pantón, Terra de Lemos), cunhas temperaturas entre 16 e 24,5 graos; o de Guitiriz (A Terra Chá) no que as súas augas sulfuradas con ións emanan a 17 graos; o de Arnoia (O Ribeiro), cunha temperatura de 22 graos; ou o de Mondariz (O Condado), con augas carbo-gasosas, bicarbonatadas-cálcicas e ferruxinosas entre 17,5 e 18 graos. Estas propiedades das augas termais galegas están indicadas, segundo a Asociación Balnearios de Galiza, fundamentalmente para doenzas reumáticas e dermatolóxicas, pero tamén teñen propiedades contra as afeccións respiratorias e dixestivas, cardiovasculares, renais e hepáticas, e en menor medida hai tres balnearios con características apropiadas para problemas psiquiátricos, en concreto Baños de Molgas (Allariz-Maceda), Partovia (O Carballiño) e Cuntis. O sector en cifras Galiza é líder no Estado español coa súa oferta termal. No país os balnearios ofertan máis de 3.000 prazas hoteleiras cunha media de ocupación anal do 80%. En total son 21 balnearios e 9 plantas de envasado de auga mineral natural. Esta oferta termal galega representa o 18% do Estado español, e cada ano son máis de 145.000 os usuarios destes estabelecementos, procedentes fundamentalmente de toda Galiza, e de Asturias, Castela e León, Madrid e Catalunya. O sector termal dá emprego directo a 1.200 persoas e xera outros 5.000 postos de traballo indirectos, segundo os datos da Asociación Balnearios de Galicia. As augas termais son un recurso natural máis do país. Contabilízanse actualmente na Galiza máis de 300 captacións destas augas, das que actualmente os balnearios e estabelecementos arredor deste produto só empregan pouco máis de 30. Desde 1985 existe a Asociación Balnearios de Galicia, a segunda que se creou en todo o Estado español e que aglutina 19 estabelecementos repartidos por todo o país –dos 21 existentes–. O sector termal apuntala coa súa desestacionalización boa parte da cifra de negocio que o turismo achega ao PIB na Galiza. A Galiza ten o 18% da oferta termal de todo o Estado español, máis de 3.000 prazas hostaleiras que crean arredor de 6.000 empregos Os prezos con tratamento termal e aloxamento nun destes estabelecementos oscilan dependendo da época do ano e do tipo de balneario. A partir de 60 euros por noite está o de Carballo (Bergantiños), e o de Guitiriz desde 85 euros. O prezo por noite sobe dos 100 euros no resto de estabelecementos como Lobios, A Toxa (O Salnés) ou Mondariz (O Condado). Auxe e declive dos balnearios O século XVIII e sobre todo o XIX en Europa, e as últimas décadas do XIX e primeiras do século XX no Estado español, foron as épocas de maior esplendor dos balnearios. Na Europa burguesa do XIX xurdiron estas construcións hostaleiras como un lugar de encontro entre burgueses, aristócratas e políticos, que gozaban alí do campo e das augas mineiromedicinais. Os balnearios eran nese momento de esplendor "lugares paradisíacos de descanso frecuentados polas clases podentes no que as festas, os bailes, os amoríos e as intrigas políticas estaban presentes", explica o doutor Juan Gestal. Xa naquel tempo os balnearios eran lugares onde tratar variadas doenzas. "O importante desenvolvemento da química que ten lugar no século XIX vai permitir o estudo da composición das augas mineiromedicinais e precisar as súas indicacións terapéuticas". O sector quere impulsar a Eurorrexión Galiza-Norte de Portugal como un dos destinos termais europeos de referencia As guerras europeas e o importante desenvolvemento da farmacoloxía que tivo lugar a partir dos anos corenta do século XX, con fármacos potentes e de acción rápida, van relegar as augas mineiromedicinais a un segundo plano, onde se mantiveron até os anos oitenta nos que se volveu a mirada aos tratamentos termais, á Hidroloxía Médica, na busca de tratamentos menos agresivos. Patrimonio termal Con esta historia ás súas costas non é de estrañar que o termalismo galego atesoure patrimonio material e inmaterial por todo o país. Destaca o patrimonio arquitectónico balneario, con exemplos de edificios deseñados por ilustres arquitectos galegos como Daniel Vázquez Gulías, Xenaro de la Fuente ou Antonio Palacios –a fonte que deseñou para Troncoso, en Mondariz-Balneario, é a única obra do arquitecto porriñés en estado ruinoso–. Mais nos balnearios galegos abunda o patrimonio etnográfico, bibliográfico, paisaxístico, fotográfico, de artes decorativas e até na cinematografía. Exemplo disto é Miss Ledya, o filme no que aparecen o Gran Hotel da Toxa e o Balneario do Río Lérez (Pontevedra), e no que Daniel Castelao interpreta o papel dun pastor protestante. Hai balnearios que en si mesmos son historia e patrimonio, como as Termas Romanas de Lugo, recuperadas e protexidas co esforzo dos propietarios, a familia Garaloces-Gandoy. Este balneario é o único da Galiza que conserva vestixios das antigas termas públicas romanas e é Monumento Histórico Artístico Nacional. O que non é da época romana forma parte do patrimonio arquitectónico do estilo lucense do século XIX, cun claustro central e os anexos que datan do ano 2001.