Andrea Nunes: escapar da norma

—Mapa da estría é un título que soa a corpo, a territorio, a ferida e resistencia. Como nace este libro e que quería mapear nel? O libro nace da necesidade de pór en palabras unha experiencia brutal e propia atravesada por desprazamentos, perdas e tamén existencias. A estría funciona como unha marca visíbel da tensión, como cicatriz que conta unha historia. Quixen mapear, como indica moi ben a palabra, as diferentes emocións e as feridas que deixan os lugares, os encontros, as linguas e os afectos vividos nos últimos anos. É verdade que hai que recordar que este libro escribino nun tempo e reviseino dez anos despois. A verdade é que sentía que o tiña pouco secuestrado, e dábame medo que a recepción fose un pouco “esta blanquita europea dando voltas polo mundo e contando un diario de viaxe”, cando non era así. —Por que decide usar a imaxe das estrías como eixo vertebrador deste novo libro? Porque a estría non é só unha marca da pel: é memoria, é rastro dun proceso. Encántame que sexa unha pegada do que se moveu, do que se transformou. É tamén unha reivindicación do corpo real, non domesticado; é unha metáfora do que nos atravesa sen pedir permiso e tamén das marcas que deixa o sistema sobre os corpos disidentes. Tamén son marcas de resistencia, de loita e de beleza. Non hai corpo sen historia e esas historias tamén se len na pel. —E o corpo, protagonista aparente, que papel xoga, como territorio ou como fronteira? Ambas as cousas. O corpo é territorio de gozo, de dor, de encontro... Mais tamén é fronteira cando se impón o control sobre el. Escribir sobre o corpo é reaccionar sobre a imposición, é reapropiármonos del como espazo de dignidade e de liberdade. É moi importante a visibilización dos corpos diversos, dos corpos disidentes e falar, como xa fixen noutros espazos, da cuestión da beleza e do desexo. Hai que recordar que a cuestión do desexo é algo construído; non todos os corpos que non entramos no hexemónico corporal temos porque aparecer como monstruosos e deformes. —O corpo está moi presente na súa obra anterior, pero neste libro parece e ocupar o centro político e poético. Que papel xoga o corpo na túa escrita e na túa militancia? O corpo é o lugar desde onde escribo e desde onde milito, se se pode dicir. O corpo é o primeiro campo de batalla, é esa experiencia encarnada e inseparábel da palabra, e neste libro o corpo é centro, motor, ruído, caricia, éo todo. Escribir do corpo é ademais un acto político, en especial cando falamos de corpos disidentes. —En que rexistro se sitúa esta obra dentro da súa traxectoria poética? Considera que marca unha evolución ou ruptura respecto de títulos anteriores como Esta disidencia que habitamos, Diáspora do amor balea ou O cento voando? Claramente é unha continuidade e unha evolución, para nada unha ruptura, aínda que predomina unha escrita máis madura conectada coa idea de interdependencia. Escribino nos dez anos que estiven fóra, e ese fóra non foi unha decisión por ganas de coñecer mundo, senón porque aquí había unha precariedade enorme a nivel de traballo, xa que non podía traballar do meu. Ese irse ao final é tamén unha forma de ver as cousas, a interdependencia, os coidados... —Por que cre que a poesía é unha linguaxe eficaz para nomear as disidencias? Penso que a poesía é unha linguaxe moi eficaz para nomear as disidencias porque é quen de escapar dos marcos normativos, móvese nos intersticios. A poesía permite nomear o innomeábel, fracturar a linguaxe hexemónica, crear outros significados. A disidencia precisa linguaxes que non dominen, senón que acompañen. —A escrita poética segue a ter oco nos espazos militantes ou está cada vez máis illada nos círculos literarios? Creo que depende dos contextos. En moitos espazos militantes a poesía está viva, é ferramenta, é fogueira. Mais tamén hai unha tendencia a profesionalizar ou illar a palabra poética. A miña aposta é que a poesía habite a rúa, os corpos, as loitas. —Onde se cruzan para vostede a escritura e o activismo? Onde podería, ou non, estar o límite de cada unha? Non hai unha liña clara. A miña escrita nace do mesmo lugar que a miña acción política, e este é o do desexo de xustiza, da rabia, dos amores e do amor colectivo. A poesía é un xeito de intervir no mundo e, de haber un límite, este non sería noutro sitio máis que na instrumentalización ou na perda da honestidade. —Comenta que non liña clara entre escritura e activismo, pero como retroalimenta a presenza en movementos e colectivos culturais e feministas a súa poesía, e a súa persoa? A militancia é parte inseparábel da miña vida. Non concibo escribir desde unha torre illada. Os espazos colectivos, os encontros transfeministas, os debates nas asembleas, os coidados compartidos... todo iso nutre a miña escrita. Dáme contexto, corpo, razóns para falar e tamén para calar. A poesía non nace do baleiro: nace da experiencia vivida e compartida, das alianzas, das loitas. E tamén me axuda a volver a escoitar cando a palabra propia pesa de máis. "A poesía non nace do baleiro: nace da experiencia vivida e compartida, das alianzas, das loitas" —Pode a poesía ser un acto de resistencia política real ou tan só simbólica? Pode ser ambas as cousas. A poesía abre espazos de conciencia, de memoria, de imaxinación política. Pode acompañar procesos de cambio e ser refuxio. Máis tamén cómpre que saia do papel e se volva acción real, palabra viva, corpo. —Que papel debería xogar a poesía (e a cultura en xeral) no contexto actual de recortes de dereitos e de repuntas reaccionarias? Debería ser trincheira, pero tamén soño, por exemplo. A cultura non pode estar ao servizo do poder, senón das persoas. Ten que ser incómoda, crítica e plural, xa que o seu papel é poder dar voz ás que non a tiveron e crear mundos posíbeis fronte o medo e o odio que se están restabelecendo nos últimos anos. —Como percibe o papel da poesía no momento político-social actual? Como ben lle comentaba antes, a poesía ten hoxe unha potencia brutal, sobre todo en mans das novas xeracións. Está a ocupar espazos novos, a mesturarse con outras artes, a falar doutra maneira. Mais tamén hai moito ruído, moita banalización, por iso para min é importante defender espazos de coidado e radicalidade nos que a palabra transmita e sexa arma en todos os momentos políticos e sociais. —Cres que a poesía actual, en especial a galega, é suficiente inclusiva con todas as voces? A poesía galega é espectacular e, sen dúbida, fíxose un camiño amplísimo, mais aínda queda moito por facer. Hai voces minorizadas, racializadas, trans, migrantes... que seguen a ser silenciadas e sen ter o seu propio espazo, e penso que a poesía galega debe abrirse, deixar de mirar para si mesma e escoitar es outres que non teñen nin espazo nin voz. Vénseme á cabeza o feito de que, por exemplo, este ano se homenaxeara desde a crítica a Sara Guerrero, xa que é colocar esas voces que tamén son parte da literatura galega nun lugar importante de visibilización e poder comezar a saír das persoas brancas, delgadas, cis, heterosexuais... A min encántame que cada vez a literatura poida ser máis inclusiva e que todas as persoas poidan chegar a facerse un oco dentro da literatura galega. —A diversidade afectiva, sexual e corporal está presente no libro non só como reivindicación senón tamén como vivencia. Cre que aínda hai tabús sobre estes temas na poesía galega actual? Si, aínda hai silencios, clichés e moita resistencias. Non sempre se acepta que a disidencia sexa complexa, desexante ou mesmo contraditoria. Ás veces as voces LGBT+ quedan reducidas a etiquetas ou a testemuñas, e a vivencia merece unha literatura plena. —Nos versos dos seus poemas utiliza conceptos como amor, coidados e alianzas como claros protagonistas. Que é o amor para vostede? O amor é unha práctica política. É aquilo que nos mantén vivas cando todo se derruba. É responsabilidade, é desexo, é construción colectiva, é desexo. Sen coidados non hai revolución posíbel e o sen praxe política non hai amor, ou amores. —Que retos atopamos na representación literaria dos afectos “non normativos”? O reto é non caermos na idealización nin na caricatura. Hai que contar o complexo, o doloroso, o contraditorio e facer que eses afectos sexan recoñecíbeis sen ter que pasar polos filtros da norma. Por exemplo, cando pensamos no libro O cento voando. Amores, alianzas e non monogamias que coordinei xunto con Ánxela Lema, un amor da miña vida, compañeira da que aprendo diariamente, fixémolo desde a conciencia da necesidade dun libro así na Galiza que acubillase as voces de persoas que viven os amores non normativos de diferentes xeitos. Co libro evidenciouse que non somos poucas as persoas que estamos a traballar para construír redes afectivas e amores diversos, rompendo coa xerarquización dos afectos, e as imposicións aprendidas. —Cre que a literatura aínda reproduce demasiados estereotipos sobre identidades LGBT? Como podería comezar a abandonarse? Si que reproduce, mais ás veces de forma inconsciente. Creo que para abandonar eses estereotipos cómpre deixar de escribirmos “sobre” e comezar a escribirmos “desde”. Penso que dar espazo ás propias voces, confiar nas experiencias vividas ou diversificar os referentes é crucial para comezar a abandonar todos eses estereotipos e prexuízos que ás veces tinguen tanto as literaturas LGBT. —Que lle gustaría que quedase en quen lea Mapa da estría? O que máis me gustaría sería que puidese quedar unha sensación de verdade ou de complicidade para que cada quen atope a súa propia estría e se chegue a poder recoñecer nela. Que se sintan menos soes, máis vives, é un dos principios chave. —Que recepción está a ter nestes primeiros días? E onde poderá atoparse Mapa da estría ou asistir a presentacións nos vindeiros meses? A acollida está a ser moi emocionante, sentíndome acompañada por lectoras moi diversas, xa que gozo dunha rede extensa moi fermosa. O libro pode atoparse nas librarías habituais e nas presentacións que iremos facendo por todo o país. Pronto anunciaremos datas e lugares nas redes, pero en Compostela en moitos sitios, tamén na Coruña, Vigo, na Festa dos libros de Pontevedra, aínda que as datas de presentación irémolas publicando en breves nas redes. Directamente tamén se pode atopar na páxina de Chan da Pólvora. —Cal sería o seu soño para o futuro da poesía galega? Pensa que hai unha nova xeración de poetas galegas e disidentes que están a transformar a literatura do país? O meu soño resumiríase en que siga sendo rebelde, diversa e, en especial, incómoda. Por un lado, que poida vivir fóra das institucións, mais sen renunciar aos dereitos; polo outro, que haxa espazo para máis poetas trans, migrantes, racializades, rurais, gordes, intersex, vellas etc. E, finalmente, que sexa sempre un lugar no que podermos medrar en liberdade e, sobre todo, que nunca renuncie aos dereitos. Si, sen dúbida. Hai unha xeración —ou mellor dito, varias xeracións entrelazadas— que están rachando cos marcos tradicionais da poesía galega. Non só polas temáticas –que tamén–, senón polas formas, os espazos que ocupan, as linguaxes que mesturan, a maneira de habitar a poesía desde a disidencia corporal, sexual, afectiva ou política. Son voces que escriben desde as marxes, pero que están a recentrar o discurso literario galego. E iso é profundamente transformador. —Que papel cobra a lingua galega nos seus versos? O papel é absoluto: o galego é a miña lingua de sentir, de loitar, de socializar, en esencia, de todo. É o espazo que escollo para existir. Escribir en galego é tamén unha forma de resistencia, e máis nos tempos que están a correr, de amor á terra, de conexión con outras loitas... O galego éo todo. —Como é ser mestra de galego nun instituto de Vilagarcía de Arousa á par de poeta galega? Eu que tamén fun profesora de español no estranxeiro, sinto que agora ás veces son máis activista que profesora, que as miñas clases se transformaron nun activismo moi louco. Ao final en Vilagarcía atopeime con xente marabillosa, pero que non coñecía nin autoras nin musicas galegas, o que me fixo darme conta que é máis importante traballar desde a afectividade e a emoción que desde determinados aspectos concretos da nosa gramática. Fun profesora de español nos anos que estiven fóra (na China, Italia etc.) e desde que son profesora de galego na Galiza, sinto que hai que botarlle moito esforzo e perseveranza para conseguir motivar e enganchar o alumnado. No centro non había nin unha soa persoa que falase galego entre o estudantado, así que foi todo un reto, aínda que moi reconfortante, ver como co paso dos meses, a actitude cara a lingua, a literatura e a nosa cultura en xeral, foi medrando e mellorando. Mais tamén é unha oportunidade para educar en diversidade, para achegar a poesía e o feminismo ás aulas. —E como mestra de galego no instituto, que pensa da presenza da diversidade sexual e de xénero nos plans educativos na Galiza? A presenza segue a ser moi limitada e, na maioría dos casos, depende da vontade individual do profesorado ou de proxectos puntuais. Non hai unha aposta real nin estrutural por integrar a diversidade sexual, de xénero e corporal de maneira transversal. E iso reséntese nas aulas, onde moito alumnado non atopa referentes, nin linguaxe para nomearse, nin tampouco espazos seguros para expresarse. O máis preocupante agora é a dirección que pretende tomar a Xunta coa imposición da chamada “neutralidade ideolóxica” nas aulas, que non é outra cousa que un intento de silenciar os discursos feministas, LGBT e críticos. Esa suposta neutralidade é en realidade unha forma de censura encuberta, que busca manter o status quo e negar a pluralidade que xa existe nas aulas e na sociedade. Educar é tomar posición: a favor dos dereitos humanos, da dignidade, da liberdade. A verdadeira ideoloxía perigosa é a que pretende ocultarse baixo o disfrace da neutralidade.