'Pegadas no muro': a radiografía da cultura urbana e a arte nas rúas da Galiza e do mundo

Na Galiza, a arte urbana e en concreto o muralismo conseguiron ser todo un fenómeno cultural. As numerosas experiencias por todo o país, comezando polas de Ordes, Ferrol ou Carballo (Bergantiños) no ámbito da acción veciñal e colectiva, ou as de Vigo e As Pontes (Eume) como promoción desde as institucións públicas, chegou a internacionalizarse con outras como as de Lugo. Nesta última cidade, após recibir varios premios internacionais polos seus murais -como os Street Art Cities- en abril de 2024 a Facultade de Humanidades da USC acolleu un curso para tratar este ámbito artístico desde un punto de vista académico. Coordinado polas profesoras Miriam Elena Cortés e Patricia Cupeiro, especialistas en disciplinas tan variadas como a historia da arte, a filosofía, a historia, a antropoloxía ou as belas artes, entre outras, afondaron neste fenómeno na Galiza e tamén desde un contexto internacional. Desta experiencia xurdiu Pegadas no muro. Cultura urbana e arte nas rúas (Editorial Alvarellos, 2025), unha obra que se vén de presentar na cidade amurallada e na que colaboran a maior parte de persoas participantes daquela iniciativa, en concreto trece especialistas -xunto a artistas como Bublegum, Diego AS, Edu Hermida, Emi de las Heras, Pía Piadosa e Yoe33-, reunidas polas mesmas coordinadoras. "Conseguimos xuntar para o libro o ámbito académico co relacionado directamente coa cultura urbana, mesmo contando con artistas que elaboraron unha obra expresamente para a ocasión", explica a Nós Diario Patricia Cupeiro. Catro murais galegos optan a ser os mellores do mundo en 2025 "Había que deixar por escrito as achegas que se fixeron, non podía quedar só nunha actividade puntual", agrega. "Galiza está a ser unha potencia neste tema e non se tratou nunca dunha maneira tan específica", asegura Cupeiro. De entre as múltiples perspectivas que se trataron, a co coordinadora co traballo salienta a da conservación da propia arte nas rúas. "É un debate que é necesario comezar a tocar e se non o tratamos non saberemos que facer con este tipo de manifestacións", cre Cupeiro. Arte no espazo público Para estudar o fenómeno da arte urbana primeiro hai que situar como nace e a súa evolución. No libro, a profesora da Universidade de Xaén, Laura Luque, pon o inicio nos graffiti que se realizaban nalgunhas cidades de Estados Unidos como Nova York a finais dos anos 50 do século XX realizada por mocidade desarraigada dos barrios dormitorio e que chegan a Europa nos 80. Case ao mesmo tempo, a finais dos anos 60 formúlase outra manifestación denominada arte urbana que, como apunta Luque, ten o seu berce en Europa e nela xa participan artistas. Por último, define o muralismo, un elemento que, como indica "nace nos anos 2000, sobre todo a partir de 2010" froito da "institucionalización da arte urbana" por producirse a través de encargas de institucións públicas ou privadas. A súa rápida expansión está relacionada coa aparición de festivais relacionados e para a "converterse nunha moda". Explicadas as diferentes manifestacións, a autora adéntrase noutros aspectos, como é o da incorporación da muller á arte urbana e o muralismo como artistas ou como tema nas obras realizadas, neste último caso, ás veces, "para denunciar a desigualdade ou a violencia que sofren". En relación á súa conservación, Luque apunta que moitas das encargas levan o compromiso de mantemento incluído por un certo tempo ou son as propias institucións as que interveñen. "Con todo, hai unha grande parte de artistas que expresan o seu desexo de que a súa obra non sexa intervida", conclúe esta historiadora. Raíces, expansión polo rural e encargas Na súa colaboración, a museóloga e directora do Museo Provincial de Lugo, Aurelia Balseiro, recoñece a Nós Diario o papel da cidade de Lugo na difusión do muralismo "mais tamén a expansión polo rural en municipios como Burela (A Mariña)". Así, salienta que "un movemento que naceu anónimo e de protesta urbana pasou á periferia". A nivel galego, Balseiro lembra as experiencias públicas propias como a de Sargadelos, Luís Seoane e Castelao. "Este movemento reivindica a arte como medio de comunicación e o rianxeiro xa tiña clara a súa función de denuncia e reflexión", asegura. Mon Devane, premiado por Street Art Cities: "Os murais permiten visibilizar que desde lugares pequenos tamén se pode chegar a todo o mundo" "A arte mural comezou asi, sendo minoritaria e reivindicativa", explica. Co tempo isto mudou. "En Lugo, por exemplo, naceron experiencias como Concepto Circo e Otro prisma, continúa a liberdade artística mais a través de encargas", sinala. Por último, Balseiro considera importante non fuxir do debate sobre o uso que se está a facer destas expresións artísticas, nomeadamente do muralismo. "A arte mural mellora contornas públicas mais non podemos caer en enmascarar obrigas de arranxo urbanístico e de mellora estética no espazo urbano", conclúe. Encontro científico: Mostrando experiencias galegas e internacionais Aurelia Balseiro lembra que este traballo mostra "o primeiro encontro científico que se fai na Galiza sobre arte urbana e muralismo" polo que salienta a súa importancia. Ademais, pon en valor que é unha obra "colectiva" que reúne voces moi diferentes. Na súas páxinas Lorena Arévalo (Cesuga-Universidad San Jorge) afonda no universo precursor do graffiti e Miguel Ánxo Rodríguez (USC) na arte urbana como recurso a medio camiño entre a identidade e a xentrificación. Así, da Galiza, entre outras, a propia Patricia Cupeiro analiza o caso das Meninas de Canido, en Ferrol; Alba Díaz-Geada reflexiona sobre as imaxes do rural nos Murais urbanos e Begoña Fernández expón o caso da cidade de Lugo. Experiencias internacionais O traballo colectivo tamén entra noutros contextos sociais a nivel internacional explicando como noutros países naceron experiencias semellantes. É o caso do muralismo mexicano, analizado por Adris Díaz (Universidade de Monterrey), ou o da Quinta do Mocho, un barrio da Grande Lisboa, estudado por Luzia Oca (USC). Por último, Beatriz Fernández (USC) trata a experiencia de murais e carteis en Santiago de Chile durante o estalido social de 2019.