Isabel Rebollido, astrofísica: "Dá vertixe pensar que poida haber centos de miles de Terras fóra da nosa galaxia"

—Desde nena quería ser astrofísica, mais cando viu claro que o seu campo de traballo sería a formación de sistemas planetarios?
Eu son da primeira xeración que conviviu cos exoplanetas, o que supuxo un cambio de paradigma moi grande; sempre pensei que se me facía astrofísica investigaría os sistemas planetarios. No mestrado fixen un traballo sobre exoplanetas, logo tiven unha bolsa sobre formación de planetas en Madrid e xa enganchei con iso. No inicio do doutoramento estabamos en plena crise e o financiamento en ciencia era mínimo; moitos compañeiros meus tiveron que marchar. Eu tiven a absoluta sorte de que saíu unha praza para facer a tese con Benjamín Montesinos e Eva Villaver; presentáronse moitos candidatos, mais colléronme a min.

—O estudo da formación dos sistemas planetarios permite sabermos máis sobre como se orixinou hai miles de millóns de anos o noso sistema solar, mais tamén sobre os sistemas que se están formando “agora”. É un suxestivo xogo entre o pasado e o presente.
E o futuro! No sistema solar nós só puidemos observar, sendo optimistas, os últimos 500 anos, punto, así que para sabermos como chegamos até aquí e que vai pasar despois hai que mirar noutros lados, e aí é onde empeza a busca de discos protoplanetarios. Cando empezamos a descubrir sistemas planetarios noutras estrelas o primeiro que se atopou foron planetas máis grandes ca Xúpiter orbitando a súa estrela máis perto do que Mercurio está do Sol, os “Xúpiteres quentes”, e iso non é o que hai aquí. Agora que xa podemos detectar máis planetas comprobamos que os máis habituais son un pouco maiores ca a Terra, nun rango entre a Terra e a Neptuno, mais houbo un momento de dúbida nos anos 90 e principios dos 2000 e a maneira de entender aquilo foi buscar outros sistemas en formación e ver que pasa nesas fases.

A min gústame moito o tema da evolución da vida na Terra. Unha hipótese que nunca se probou mais que todo o mundo ten medio aceptada é a do transporte de materiais: a auga que hai na Terra chegou aquí traída por asteroides e cometas. Se iso pasou aquí, pasa tamén noutros sitios? Aí entran en xogo os exocometas, obxecto da miña tese, que son os corpos que poden apuntar se hai un transporte de materiais dunha zona a outra, que cantidade de material, que tipo de órbitas, que influencia poden ter nos exoplanetas... e logo iso pódelo extrapolar aquí.

—Nun Universo sempre en evolución, cousas que agora non existen puideron existir antes ou poden acontecer máis adiante. Podo imaxinar unha astrofísica noutro punto da galaxia a estudar un exoplaneta chamado Terra como era hai 4.000 millóns de anos e pensar, “non ten interese, é imposíbel que aí haxa vida”...
Sen saír da nosa galaxia coñecemos xa 7.000 exoplanetas e sabemos que é unha parte ínfima do total. É imposíbel analizar todos os que hai así que confiamos na estadística: se os planetas como a Terra son relativamente comúns, se observamos moitos daremos atopado algún. Mais realmente dá vertixe pensar que ao mellor hai centos de miles de Terras que poden estar fóra da galaxia, ou na nosa mais demasiado lonxe como para que as vexamos; talvez no outro lado do brazo espiral, e como temos o centro da galaxia polo medio é moi complicado velas.

Dáme un pouco de desasosego a cantidade de cousas que vou quedar sen saber, ese é o meu pesadelo, porque estamos aí, aí... mais non damos chegado. Do mesmo modo, penso que no meu campo o seguinte gran salto conceptual será atopar vida, mais eu non o vou a ver, desgraciadamente.

—A gran pregunta é que entendemos por "atopar vida", non é?
Claro, porque a primeira vez que se atope vida non o vai crer ninguén. Sairá nunha revista de moi alto nivel e despois haberá cincuenta artigos cuestionando a investigación. Será un proceso de proba e erro, de revisións e análises por grupos independentes, así que pasarán anos desde que alguén diga “atopamos vida” até que a comunidade científica o acepte, que foi exactamente o que pasou ao principio cos exoplanetas. É un salto conceptual tan grande, non só para astrofísica, senón para a humanidade, que deberemos estar moi seguras para afirmalo.

Ademais, cando se atope vida todas as probas que imos ter inicialmente serán indirectas. Non hai unha molécula ou un indicador único de vida no que todo o mundo estea de acordo. Fálase de atopar unha química que só se sustente con procesos metabólicos, que haxa varias moléculas cuxos niveis non parezan posíbeis de forma natural e se expliquen só como froito da actividade biolóxica. Mais é moi complicado medir distintas moléculas e ter a total certeza de que para a súa existencia non hai explicacións non biolóxicas. Non hai un único experimento a facer, son moitos traballos en paralelo, por iso a astrobioloxía é un campo tan amplo e con tantos profesionais, xente da química, a bioloxía, a física, a astrofísica... E non vai ser unha astrofísica quen decida o que temos que procurar, aí ten que haber biólogas que nolo digan.

As condicións que se dan na Terra son moi particulares: o tamaño do planeta permite manter unha atmosfera dunha certa densidade; a distancia ao Sol proporciona unha temperatura axeitada, e niso tamén axuda o efecto invernadoiro; a Lúa mantén o eixo da Terra estábel; o eixo da Terra está inclinado e fai posíbeis as estacións; Xúpiter protéxenos do impacto de corpos menores... Son moitas as condicións necesarias. Eu creo que se vai atopar antes vida no sistema solar que nun exoplaneta, e as misións que visitarán as lúas conxeladas dos planetas gasosos van ser chave.

—Trátase de procesos científicos moi longos. Calquera misión dese tipo require moitos anos e será unha parte da carreira que a vostede ao mellor non lle toca.
Por suposto. Estiven nun congreso sobre o Habitable Worlds Observatory, un proxecto proposto pola NASA para mediados deste século [dedicado ao estudo de exoplanetas con condicións de habitabilidade], e moita xente que está traballando aí vaise retirar antes de que estea construído. Nós traballamos moi a futuro con cousas que sabemos que non imos ver. Desde que se deseña unha idea para un instrumento até que empeza a funcionar poden pasar dez anos ou poden pasar cincuenta. Mais a ciencia é toda así. Quen traballamos en investigación debemos ter a perspectiva de que non facemos isto para o noso proveito persoal, facémolo para todas e para todos.

—É importante explicar que a curto prazo non adoita haber resultados e que a ciencia se fai tanto con fracasos como con éxitos.
Con todo, en efecto. No meu programa de observacións no primeiro ciclo do James Webb eu estaba buscando gas en cinco estrelas e atopámolo só en unha. As outras catro son inútiles? Non, é importante saber que non está. Case che diría que cando non atopas o que esperas é máis divertido, porque cando a realidade che di “non”, tes que volver pensar, darlle unha volta a todo para entendelo, e iso é o que che permite seguir avanzando.

Os cartos que se poñen en ciencia, por outra parte, son poucos; por grandes que parezan, mesmo nos Estados Unidos, non son nada comparados co gasto en Defensa ou noutras áreas. Creo que o que devolve a ciencia con respecto ao que custa é moito máis do que a xente pensa.

—En que está traballando agora?
Temos moitos datos do telescopio James Webb por sacar e estou nun programa moi grande que ten 200 horas de observación do James Webb para a busca de planetas con imaxe directa. Acontece que ao mirar no infravermello atopamos discos planetarios, así que tamén os investigamos, e aí é onde eu contribúo máis. Este ano dediquei moitas horas aos casos científicos do Habitable Worlds Observatory, porque estamos no momento de convencer a quen realmente vai deseñar o telescopio de para que o queremos usar.

Ademais, estou intentando xerar colaboracións novas para alén das que xa tiña en Baltimore e en Madrid, e temos que prepararnos para o seguinte lanzamento de datos de Gaia, porque con el teremos unha precisión nos movementos das estrelas que nos dirá se teñen compañeiros de masa subestelar, e iso vai achegar moita información sobre exoplanetas.

—Que pensa que debería suceder para que a comunidade astrofísica galega que agora existe, máis ou menos dispersa, se manteña e idealmente mellore?
Creo que debe haber unha remuda xeracional con xente que veña como a min me gustaría vir, con capacidade de montar un grupo e de manter unha liña de investigación de maneira relativamente estábel. Minia Manteiga na Coruña e Ana Ulla en Vigo levan moitos anos tirando do carro, ás veces con moi pouco apoio, e non se pode dar esa situación.

É fundamental que haxa unha estabilidade de persoal e de traballo. E, se somos capaces de xerar algo así, logo xa se verá se iso pode medrar ou non, mais agora mesmo a astrofísica na Galiza eu creo que vai a menos. As persoas que facemos astrofísica imos a máis... mais fóra, non aquí; ao final marchamos todas. Hai que pensar colectivamente e desde as universidades se é iso o que queremos.

A divulgación de contidos científicos e a importancia de termos referentes

Isabel Rebollido dá moito valor á divulgación e dedícalle todo o tempo que pode. “Ás veces nós, como investigadoras, temos unha certa idea do que cremos que son conceptos básicos, mais o público xeral ten pouco coñecemento da astronomía e as cousas realmente básicas están dous chanzos por debaixo”, explica, pondo o foco en que esa divulgación non debe ir dirixida unicamente á rapazada e á mocidade, senón tamén ás persoas de máis idade: “Gústanme moito as charlas como as que dei na A. C. Alexandre Bóveda da Coruña ou na Universidade de Maiores de Vigo para unha audiencia adulta que se achega con outro interese”.

A necesaria loita contra a fenda de xénero non supón que as científicas deban esforzarse só en fomentar a vocación nas nenas, di: “Os homes teñen que poder sentirse inspirados por mulleres e as mulleres por homes”. Aposta tamén por desmitificar a ciencia como un labor exclusivo de “persoas xeniais cunha mente espectacular”, senón de “xente normal que traballa moitísimo, que é 99% dos casos, eu incluída”.