Tempo de feirear: das feiras tradicionais á Semana Verde

Quen non estivo algunha vez nunha feira das moitas que se organizan cada semana no país? Forman parte do calendario vilego como unha cita case obrigada de socialización e intercambio comercial. Medraron ou remataron no esquecemento seguindo o ritmo propio de cada territorio e cada época. Algunhas caeron feridas de morte tras a sangría da emigración e recupéranse cada verán coa presenza das persoas que marcharon. Falouse moito delas, cadaquén segundo lle foi. Porén, faltaba un estudo rigoroso feito polo miúdo sobre como evolucionaron nos últimos anos do século XX, ese momento en que tamén estaba a mudar o agro galego coa chegada de novas ferramentas e tecnoloxías que facilitaron o seu desenvolvemento. Ese oco encheuno este ano José Ramón Castro Frade, un silledense que, entre o universo universitario e o rural, coñeceu de maneira directa esta transición e foi partícipe do elemento que marcou a modernización dos mercados públicos: a Semana Verde de Silleda. O seu libro Feirear (Galaxia, 2023) traza un relato vivido, froito da experiencia e da investigación que comeza coa propia orixe das feiras. En conversa con Nós Diario, explica que estas xuntanzas "tiñan un sentido moi elemental e moi práctico que era superar o illamento para poder vender o que se producía", desde gando até "cebolas, tecidos ou queixos", como unha "maneira de subsistir". Esa estampa quedou para a memoria en fotografías varias que o propio autor consultou no Arquivo Provincial de Pontevedra, e no de Lugo, que serviron como pano de fondo da presentación da súa obra. Non todas as feiras eran iguais, mais coincidían en determinados aspectos. Un dos máis característicos, que aínda hoxe manteñen, é que contaban cunha periodicidade que, na maior parte dos casos, podía ser quincenal ou mensual. Entre as diferenzas, unha rechamante era a de diferenciarse segundo se realizaran en vilas históricas, cun recoñecemento mesmo real, ou non. Da súa importancia na vida comercial fala, tamén, a diversidade de negocios que ese día se trataban, moitos ben afastados do que se agardaría nunha contorna rural. "Aínda hoxe, cando coincide que é feira nun lugar, abren todos os comercios e mesmo os despachos que xestionan asuntos económicos ou legais, como poden ser as notarías ou as xestorías", apunta o de Silleda. En realidade abrían todos os negocios por ter asegurada a clientela ese día. Outro dos aspectos que salienta o investigador, se cadra o segundo en importancia, é a faceta de socialización, "rachar co illamento diario nas aldeas atopándose coas amizades que casaran lonxe, por exemplo", relata. A importancia do gando Nas feiras comerciábase con todo, mais había un elemento que non podía faltar: os animais. O gando era fundamental para a subsistencia e unha das fontes de ingresos que tiñan as familias labregas. Unha das feiras de máis renome do país, a de Santos, en Monterroso, precisamente contaba cunha importante presenza de animais, "sobre todo de gando maior que estaba constituído polas vacas e polos cabalos", asegura Castro Frade. Se ese municipio da Ulloa era coñecido pola abundancia de gando, non eran menos famosas neste aspecto as feiras de San Lucas de Mondoñedo, na Mariña, ou a do "martes de mulas na Estrada", na Terra de Montes. O comercio co gando non sempre remataba na primeira transacción, e entraba en xogo o tamaño das propias feiras. "As grandes podían ser unha segunda opción de vender o gando que se mercaba nas pequenas", indica Castro Frade, que pon tamén outros exemplos como son a de Pontevedra, Tui (Baixo Miño) ou a da zona de Ferrol (Ferrolterra). O animal vivo era o "elemento definitorio" destas xuntanzas e o atractivo "que enchía os ollos do público" que asistía ás feiras. Iso explica tamén que pasara despois para a Semana Verde, un elemento organizativo físico ao que asistiron, e aínda hoxe asisten, "persoas que naceran e se criaran en casas onde o gando cohabitaba con elas". Antes de chegar a Silleda, con todo, as facilidades de espazo que tiñan as feiras resolvía con soltura a mostra dos animais. "Non había que pagar o chan e podía facerse case en calquera lugar, mesmo nunha carballeira ou á beira dunha fonte", relata Castro Frade, "e se volvías para a casa co gando sen vender, non pasaba nada, perdías a mañá, mais non había outras consecuencias", engade. Esta circunstancia explica tamén que as feiras fosen próximas e contaran con percorridos pequenos para acceder a elas. "Co tempo iso variou e apareceron as viaxes en autobuses mixtos nas que se transportaba tamén animais", expón o estudoso. A Semana Verde de Silleda A feira galega tiña "ese elemento distintivo" máis social e os cambios que chegaron tamén mudaron, en parte, a súa estrutura. Porén, o máis grande e definitivo chegou coa chegada da Semana Verde de Silleda. Nada foi igual desde o seu nacemento en 1978. Para Castro Frade supuxo "un tránsito total e absoluto, xa non ten que ver coas feiras tradicionais". A súa creación está relacionada cos condicionantes sanitarios para mover os animais, que impiden a celebración en calquera outro sitio. O control impide que teñan lugar en recintos "non adaptados". Era unha loita contra a transmisión das enfermidades do gando que mesmo chegou a Silleda, como lembra o investigador, cando era director do recinto. "En 1998 suspendeuse a concentración de porcino, quedou só nun encontro profesional, e os animais ficaron nas granxas diante da posibilidade de posíbeis contaxios", relata. Castro Frade rexeita a idea de que a Semana Verde provocara "a ruptura do sistema feiral tradicional". Pola contra, cre que "había que anovar na comercialización por non ter a posibilidade de concentrar a produción das granxas". Ademais, co recinto naceu a idea básica de crear unha lonxa de oferta na que concorresen os posíbeis compradores e marcar un prezo orientábel. O sistema precisaba de difusión para que funcionase e a organización sabíao. "Tiñamos un teléfono cun contestador automático que estaba permanentemente funcionando e nel anunciábase o prezo que se acordara, desta maneira quen quixese vender polo menos sabía que prezo había", salienta. Para completar o sistema, daquela tamén iniciaron a publicación dun boletín no que se informaba dos prezos en todo tipo de gando, así como en produtos como ovos. No caso do gando maior o sistema empregado era o da poxa, despois de que os tratantes indicaran a súa oferta. Remataba a venda cando se localizaba o prezo maior dos presentados. Xunto á venda de gando, tamén se habilitaron grandes espazos para a exposición e a comercialización de todo tipo de ferramentas e utensilios que se precisaban nas explotacións gandeiras e agrícolas. Por esa porta entraron as novidades do sector que facilitaban a mellora no rendemento da produción. A creación de concursos Coa primeira edición da Semana Verde naceu tamén unha actividade que deu moi bo resultado na potenciación do gando por excelencia, a vaca, aumentando o seu prestixio profesional: os concursos. Convertéronse nos piares da feira e reforzaron a presenza da raza autóctona. Así, na segunda edición, como recolle Castro Frade no seu libro, a Asociación de Gandeiros de Raza Rubia Galega organizou unha exposición de gando selecto "que fixo recuperar o tren ás aptitudes cárnicas e mais o sentido de pertenza ao que parecía querer renunciar por unha presenza dominante do gando frisón". A variedade de certames aumentou co paso dos anos, nacendo o de Xoves Manexadores "Memorial Louzao", Morfolóxicos, Rexionais, Nacionais e Internacionais da Semana Verde. Con eles viaxábase a territorios como Asturias e Cantabria mais tamén a Canadá, Alemaña, Inglaterra ou Francia. A nivel nacional, para o investigador silledense, os concursos convertéronse "nunha metáfora das vellas feiras, estendéndose por toda a xeografía gandeira galega (Santa Comba, Mazaricos, Chantada, Lalín, A Estrada,...) e colleron forza, xerando unha tradición propia". Na expansión territorial desta fórmula tamén foi importante a achega da Asociación de Criadores de Rubia Galega (Acruga) que compatibiliza o concurso morfolóxico e as poxas da Semana Verde e viaxa anualmente a localidades como Becerreá e A Fonsagrada (abril), O Valadouro e Cervantes (maio), Castro Caldelas (setembro) ou Pedrafita do Cebreiro e A Veiga (outubro). Internacionalización e cooperativismo Era lóxico que, coa mesma traxectoria das actividades en Silleda, o camiño levase cara á internacionalización. Se a segunda edición, realizada en 1979, contou coa visita do vicepresidente da Comunidade Económica Europea (CEE), Lorenzo Natali, en 1988 xa conseguía a condición oficial de "feira internacional". A internacionalización tamén puxo en evidencia que, ademais de renovarse en maquinaria, as explotacións tiñan que renovarse en xenética. Os primeiros anos da Semana Verde coincidiron co auxe das explotacións leiteiras "por resultar máis rendíbeis" que as de carne. Tamén mudou o seu tamaño imitando modelos foráneos, pasando de granxas con quince ou vinte vacas até hoxe, que pasan das cincuenta cabezas. O último dos factores que introduciu cambios substanciais no modelo das feiras, e que se evidenciou de maneira efectiva no desenvolvemento da Semana Verde, foi a proliferación eses anos das cooperativas agrarias. "Todo foi parello", recoñece Castro Frade, "todos sabemos que un, na súa individualidade, ten unhas limitacións moi grandes, mais se actúas conxuntamente, as cousas cambian", engade. Para este investigador as cooperativas achegaron varios elementos importantes. En primeiro lugar, "aforro no traballo e a posibilidade de actuar en grupo nas compras de minerais, sementes ou ferramentas que eran para todos". En segundo lugar, "agora tamén pasan a proporcionar servizos moi necesarios como o veterinario ou outros de carácter técnico". "O cooperativismo e a procura da calidade son, para min, o presente e o futuro do agro galego", conclúe Castro Frade. A figura do tratante Unha das figuras máis singulares das feiras tradicionais, e que aínda se mantén nas actuais, é a do tratante. Malia que o concepto leva consigo a idea dunha persoa que trata ou comercia con algunha mercadoría, en particular a máis coñecida é a que trata con gando. José Ramón Castro Frade recoñece que non lles acompañaba unha boa fama, "se cadra por ter unha forma de actuar que non era moi axeitada", mais confirma que na actualidade "a mediación segue existindo". Igual non é a mesma que antes, máis individual, e agora os tratos son doutro tamaño. "Ao mellor saen de aquí camións de xatos e ao chegar a Salamanca ou a Valladolid, revéndese doutra maneira", pon como exemplo o investigador de Silleda. O que mudou agora é a posibilidade de saber un prezo de referencia "que calquera pode consultar a través de internet e así evitar o engano".