Saír da caverna

Na parede distínguese unha figura. Unha sombra cunha forma indescifrábel desprázase sobre a pedra. Non é doado coller a candea que alumea feble na escuridade e saír da caverna que illa do mundo exterior a todos os que residen dentro. Hai quen di que a sombra da desmemoria é un dos grandes males da nosa sociedade; que esquecer, ou non querer recordar, fainos perder a nosa identidade como persoas e como pobo. “Só a lembranza de onde veño me axuda a saber cara a onde vou”, afirmaba Rosalía de Castro. E se non sabemos de onde vimos? Onde acabaremos? Quizais non consigamos saír nunca da cova. Un exemplo de partida: A desmemoria do Prestige O pasado mes de xuño, nas probas de Lingua Galega e Literatura das ABAU, apareceu un texto sobre a traxedia do Prestige, O Prestige, unha conversa entre adultos, que evidenciou o escaso coñecemento que ten a xente nova sobre o suceso. O autor do texto, profesor de secundaria e escritor Ismael Ramos comenta que a raíz da obra da compañía de teatro Chévere estreada en outubro de 2021, NEVERMORE, comezou a reflexionar sobre o que a súa xeración lembraba do Prestige e decatouse de que todo o movemento social xerado a raíz do afundimento quedara esquecido. “Quería darlle un novo enfoque á catástrofe e á desmemoria existente arredor dela”, explica Ramos. Noelia Fernández, alumna dun instituto de Rianxo que realizou o comentario crítico sobre o texto nas ABAU comenta que para a súa xeración o Prestige foi un suceso histórico como outro calquera pois, aínda que ela nacera só tres anos despois da catástrofe, resúltalle un feito moi afastado no tempo. “Recordo unha vez na escola que atoparamos unha pegata de Nunca Máis e cando a profesora nos preguntou se coñeciamos o desastre dese barco algún contestou: Si, o Titanic, unha traxedia”, conta con retranca. En xeral, as novas xeracións non conciben a historia recente do país como algo próximo. “Sinto que son cousas do pasado que en min non van ter ningún efecto”, indica Fernández, quen engade que “ao nacermos no boom da era tecnolóxica vivimos na modernidade e todo o que hai antes diso é po”. Este novembro, conmemoraranse 20 anos da traxedia. Aínda que continúa viva na memoria dunha gran parte da sociedade galega, foise xerando unha certa desconexión co suceso, e máis na mocidade. “Vivimos nunha sociedade que non acaba de construír un imaxinario colectivo que reteña estes feitos tan fundamentais na súa historia”, argumenta Xoan Carlos Garrido, filósofo, director do IES Chano Piñeiro e fundador da revista Terra e Tempo. No caso do Prestige, apenas existen elementos conmemorativos da traxedia que axuden a lembrala. Mariló Candedo, pedagoga e directora da Nova Escola Galega considera que “dunha catástrofe pásase a outra e o foco vai mudando; ese coñecemento efémero contribúe a banalizar e minimizar realidades ou acontecementos de indiscutíbel gravidade”. As causas da desmemoria Se ben os erros na transmisión da memoria ás novas xeracións non resultan unha problemática exclusiva da Galiza, no país existe unha arquitectura ideolóxica concreta á que non lle interesa esa transmisión, pois a destrución da memoria é clave para aqueles que queren manter os seus privilexios e a súa situación de poder. Por este motivo interesa practicar un tipo de política que conduza á desmemoria; xa que logo, a desmemoria na Galiza non é unha consecuencia da desidia individual senón que é provocada de maneira consciente. Garrido indica que “interesa esconder a memoria porque hai certos poderes aos que non lles beneficia que se saiban certas cousas. O Prestige, por exemplo, deixou en evidencia a incapacidade do propio país para a toma de decisións, a manipulación dos medios que impediron que se contara o que estaba a ocorrer e o completo abandono das persoas afectadas fronte a un sistema despreocupado que prioriza os seus propios beneficios”. É obvio que esquecendo a traxedia, esquécese tamén a incompetencia das persoas gobernantes. “Ignórase o pasado e fínxese que está todo ben para sementar calma e conformismo e así o pobo non se altere; pan e circo”, explica Fernández. Existen axentes económicos e ideolóxicos aos que non lles interesa que a súa situación mude nin que se coñeza a orixe ilícita do seu poder, como é o caso da Igrexa Católica, cuxo status actual se vería deslexitimado se existise un coñecemento xeneralizado do seu comportamento ao longo da historia. Porén, como expón Garrido, as persoas que queren unha sociedade máis xusta e igualitaria, aquelas que deciden recordar, deben tomar conciencia sobre a recuperación da memoria sen axuda. Candedo engade que “no noso país a escasa iniciativa institucional súplese co esforzo de moitas entidades de memoria histórica que con medios cativos botan luz sobre o período máis opaco da nosa historia”. O papel do ensino contra a desmemoria No que respecta ao ensino, aínda que debería constituír unha das armas máis poderosas para loitar contra a desmemoria, non sempre cumpre esa función, sobre todo porque non ten en conta como debera a historia recente do país nos contidos educativos. “Non existe un medio nin un espazo que lles axude [ás novas xeracións] a ter un interese por coñecer a súa historia e moito menos no que se fomente ese interese; como van querer aprender sobre algo que non saben que existe?” pregúntase Garrido. Cómpre lembrar que facer pedagoxía da memoria non significa impor o deber de recordar ás novas xeracións o que non viviron. O ensino debería ser unha luz que guiase a mocidade fóra do mundo das sombras, fóra da caverna. “O ensino público ten que estar á disposición non só da información senón tamén da análise de todos os coñecementos” indica Darío Doval, profesor de historia no IES Félix Muriel. Unha opinión semellante mantén Candedo, quen engade que “educar implica ofrecer a oportunidade de coñecer a realidade na que se vive de xeito crítico para podela transformar”. Un dos obstáculos cos que se atopa o profesorado á hora de expor a historia recente do país é a cantidade de contidos educativos incluídos nas programacións. “Sempre nos centramos moito nos contidos e iso provoca a existencia dunha liña cronolóxica no pasado que dificulta a chegada ao presente, ao mundo actual” explica Doval, quen engade que a materia de historia conta con dous erros: un no enfoque da materia e outro na metodoloxía de ensino, cuxo tratamento non debería de ser secuencial senón que tería que explicar a historia desde a actualidade. Cómpre aplicar novas formas de transmitir o coñecemento evitando a tendencia tradicional da memorización cronolóxica de feitos. Candedo indica que “o currículo escolar, sobrecargado e fragmentado en exceso, non se achega de xeito suficiente á realidade galega en xeral” polo que é preciso “cambiar as prioridades e as metodoloxías de achegamento á realidade, porque xa non ten sentido pretender encher as cabezas do alumnado con contidos enciclopédicos”. O temario de historia do segundo curso de bacharelato comeza na época neolítica, o que provoca que, habitualmente, o apartado da materia relativo aos séculos XX e XXI quede fóra do contido traballado nas aulas e pase a ser unha tarefa autodidacta do alumnado o seu estudo para as probas ABAU. A propia Noelia Fernández recoñece non ter estudado nunca o franquismo durante o seu paso polo instituto, unha das maiores eivas de coñecemento entre a mocidade. “Que as novas xeracións descoñezan o sucedido despois do golpe de Estado e na represión posterior desenvolvida na longa noite de pedra do franquismo é unha falta de responsabilidade por parte do sistema educativo” argumenta Candedo, pois considérase un feito do pasado cando as súas consecuencias continúan activas no presente. Non entender a historia recente do país significa non entender o réxime actual no que vivimos nin o porqué da súa orixe; todo é produto dun proceso histórico que se ignora. Como explica Garrido, “non se lle está a explicar o franquismo á xente nova como se debería, simplemente se chega a el, se se chega, como se fose unha etapa máis do pasado e non como algo que aínda non conseguimos superar”. O antropólogo francés Marc Augé consideraba que as persoas que deberían estar suxeitas ao deber da lembranza son aquelas que non viviron ou testemuñaron os acontecementos. É dicir, o mantemento da memoria é deber dos descendentes, e dito mantemento debe realizarse a través de dous aspectos: o do recordo en si e o da vixilancia como exercicio de actualización do pasado. Tan importante resulta a recuperación da memoria pasada como a súa utilización na actualidade. Ese debería ser o labor do ensino: explicar o pasado como punto de acción para o presente. Os medios de comunicación e a desmemoria Outro dos axentes que xoga un gran papel no mantemento, ou confrontación, da desmemoria son os medios de comunicación. Garrido apunta que os medios e as industrias culturais teñen un gran poder á hora de fomentar o consumo dun tipo de información e de coñecementos concretos que lles resultan beneficiosos. É por iso polo que ás veces parece que coñecemos mellor aspectos da historia dos países poderosos que producen eses bens culturais, como os EUA, que a nosa propia. Moitas veces, os medios de comunicación limítanse a reproducir o discurso institucional sen xerar un discurso propio. Porén, o mantemento dun posicionamento de seu é imprescindíbel para combater a desmemoria. Hoxe as redes sociais xa son consideradas un medio de comunicación na esfera mediática das sociedades contemporáneas. Este novo escenario informativo cambiou por completo a forma na que unha gran parte da poboación adquire información. De maneira paradoxal, o acceso a unha cantidade masiva de coñecementos está a xerar unha gran desinformación na sociedade pois o bombardeo informativo dificulta a análise crítica do contido que recibimos. A información non é só acumular datos, senón saber interpretalos, e para poder interpretalos cómpre ter as claves que permitan relacionar os contidos de diferentes canles. “Interesa que non se pense, porque pensar é relacionar e contextualizar, é analizar historicamente o que está a suceder hoxe. A información fragmentada, illada e desconectada impide esa interpretación”, explica Garrido. Ante esta problemática, Candedo indica que “un dos principais labores do sistema educativo sería procurar esa alfabetización informacional que lles permitise distinguir as mellores fontes para procurar información e coñecemento veraz e contrastado”. As consecuencias da desmemoria A listaxe de consecuencias do borrado da memoria é moi longa e xa comezan a facerse patentes, por exemplo, na revitalización dos movementos fascistas. Adóitase dicir que o pobo que non coñece a súa historia está condenado a repetila. Este problema magnifícase na mocidade, cuxos referentes históricos son cada vez menores. “Se para nós [as novas xeracións] todo o pasado é un espectro, unha pantasma, vai volver acontecer”, asegura Fernández. É habitual concibir a mocidade como o motor do futuro e o grupo social no que debe recaer a acción do cambio. Porén, nunca antes as novas xeracións foron tan susceptíbeis ao engano, principalmente polo descoñecemento da súa historia. Por isto é tan importante o papel do ensino pois, como indica Candedo, “de non existir este exercicio de pedagoxía social estariamos condenados á reprodución constante de problemas e situacións que poden e deben ser evitadas”. A memoria crea a identidade dun pobo e dos individuos que o forman; e a identidade é, á vez, escudo e arma para actuar contra o esquecemento. Por iso hai a quen lle interesa destruír a memoria, para evitar unha referencia identitaria colectiva e a articulación dunha acción conxunta. A memoria “permítelle á cidadanía sentirse orgullosa dos seus logros e comprometida coa superación das súas limitacións”, indica Candedo. É fundamental que as novas xeracións teñan unha conciencia crítica que lles permita actuar fronte a situacións que non viviron, formando parte desa memoria común. É, pois, labor da sociedade alumear a súa saída da caverna.