Rimas alén da raia: o ascenso do hip hop portugués

Desde a pista de baile, entre penumbras, albíscanse as ringleiras de palcos que soben polas paredes do auditorio e se perden na escuridade. As luminarias permanecen apagadas. Baleira, a sala parece aínda máis grande. Entón chega o primeiro golpe de grave. Un beat escapa dos monitores e percorre o teatro case deserto. Rebota nas paredes e sobe cara ao anfiteatro antes de esvaecerse. Na penumbra, os técnicos repiten os xestos de sempre: subir un fader, probar un micrófono, comprobar os retornos. É só unha proba de son. Estamos no Coliseu do Porto. Fóra, na rúa de Passos Manuel, a xente comeza a concentrarse arredor do edificio. A cola baixa polas escaleiras e esténdese pola beirarrúa. Hai grupos que se recoñecen a distancia, xente que conversa mentres a fila avanza. Hai trinta anos, cando Dealema empezaba a rapear no Porto, unha escena así sería difícil de imaxinar. A rapidez coa que desapareceron as entradas mide a distancia percorrida por unha música que durante anos apenas existiu fóra dos seus propios círculos. Hoxe, ese mesmo son enche teatros. Quen non garda nun caixón entradas de concertos ou aquela primeira maqueta escoitada até gastar a cinta? Durante anos, o hip hop portugués existiu como unha memoria doméstica: cintas, recortes de prensa, fotografías soltas. Para reconstruír aquela historia non abondaba con acudir aos arquivos oficiais; había que seguir ese rastro fragmentado, peza a peza. Ricardo Farinha leva boa parte da súa vida facendo precisamente iso: escoitar gravacións caseiras, localizar MCs esquecidos e pór data a momentos que ninguén se molestara en rexistrar. Como di el mesmo, trátase de "escrever sobre as peças do puzzle". Criado en Queluz, un suburbio de Lisboa cunha forte comunidade afrodescendente, medrou nun ambiente onde o rap formaba parte da paisaxe sonora cotiá. Non era algo excepcional, senón unha presenza constante. "Era uma coisa que estava presente à minha volta", lembra. "Na minha geração e no sítio onde cresci o hip hop já fazia parte do quotidiano." Anos despois, comezaría a colaborar con H2Tuga, unha revista dixital que acabaría converténdose nun dos principais puntos de encontro da escena. Máis tarde, desde o programa de radio Raptilário, continuaría documentando unha cultura que raramente atopaba espazo nos medios. Foi nese proceso cando tomou forma a idea do libro: reunir aqueles fragmentos dispersos e convertelos nun relato común. O resultado é Hip Hop Tuga — Quatro Décadas de Rap em Portugal, un volume de máis de catrocentas páxinas que reconstrúe a historia do xénero e fíxaa nunha memoria compartida. O libro recompón ese mapa a partir dos barrios, das primeiras maquetas e das escenas locais que deron forma ao rap portugués. É aí onde esta historia comeza a encaixar. Haberá máis xente? "A grande dúvida durante muitos anos era sempre a mesma: haverá mais gente?". A frase aparece no documental Não Consegues Criar o Mundo Duas Vezes, de Catarina David e Francisco Noronha, que reconstrúe a xénese da escena portuense. Quen fala é o Monhé, un dos pioneiros do hip hop desta cidade lusa. Pero a pregunta vai máis alá do Porto: resume toda unha época. Chelas, Amadora, Cova da Moura, Queluz. Máis ao norte, Vila Nova de Gaia. Non eran só topónimos. Eran barrios onde se mesturaban linguas, migracións e tensións sociais; espazos onde o hip hop portugués comezou a medrar case sen infraestrutura e fóra do radar da industria. Como explica Ricardo Farinha, o movemento "começou praticamente do zero e cresceu sobretudo nos bairros periféricos, muitas vezes à margem do sistema e da indústria". Durante anos, aquela realidade funcionou como un arquipélago de pequenas escenas apenas conectadas entre si. Cada cidade —ás veces mesmo cada barrio— desenvolvía os seus propios códigos, referencias e maneiras de soar. Co tempo, porén, dentro desa fragmentación empezaron a percibirse diferenzas entre cidades. "Lisboa tinha uma forte presença afrodescendente e um rap mais político", explica Farinha. "No Porto desenvolveram-se estilos mais abstratos, mais poéticos, mais fantasiosos". Nos barrios da capital, boa parte do rap naceu ligada á experiencia das comunidades afrodescendentes. Moitas letras falaban de racismo, precariedade e discriminación. No Porto, mentres tanto, grupos como Dealema abriron espazo para unha escrita máis introspectiva e cargada de imaxes. "Viajo no expresso do submundo entre sonhos e pesadelos", rapearían en Expresso do Submundo, nun verso que condensa ese ton máis onírico. Para os propios Dealema, esa relación co lugar é inseparábel da música. "Existe um brio especial no portuense", explican. "O sotaque é forte, o calão é rico, a atitude é rude e o espírito é nobre." Non falan só dunha cidade. As músicas tamén nacen dos lugares. Das palabras que se escoitan na rúa, do ritmo das conversas, do carácter da xente. Por iso o hip hop portugués non medrou como unha única escena, senón como un mapa de escenas locais, cada unha coa súa voz, os seus referentes e o seu propio acento. Rapública No centro da sala hai dous bidóns metálicos cubertos de graffiti. Sobre eles, unha táboa de madeira fai de mesa improvisada. Encima descansan dous pratos de DJ, coma se alguén os acabase de deixar alí antes de comezar a sesión. Na parede do fondo, unha ringleira de ghettoblasters antigos observa a escena en silencio. A primeira vista podería parecer un pequeno escenario montado á présa nunha nave industrial. Falta só o público, o ruído, a vibración grave dun beat. Pero non hai música. Estamos nunha exposición. Nos últimos anos comezaron a xurdir en Portugal varios proxectos que tentan reconstruír a historia do hip hop do país. O libro de Ricardo Farinha forma parte dese impulso, pero non é o único. O documental de Catarina David e Francisco Noronha recompón a escena portuense a partir de gravacións domésticas, cintas esquecidas e testemuños dos seus protagonistas. Algo semellante ocorre con Filhos do Meio, documental e exposición producidos polo Museo de Almada sobre o papel da Margem Sul no desenvolvemento do rap portugués. É o sinal de que, cando unha escena aguanta o tempo suficiente, acaba entrando tamén nos museos. Convértese en historia. Pero ese interese pola memoria non nace só nas institucións. Como explican os Dealema, hai hoxe un público novo que mira cara atrás para entender de onde vén unha música que medrou nas marxes. "Precisamos de saber de onde vimos para percebermos para onde vamos." Ese exercicio de memoria coincide cun momento simbólico. Mentres o hip hop celebra medio século de historia e a escena portuguesa rolda xa as catro décadas, cúmprense tamén trinta anos de Rapública, a compilación publicada en 1994 que reuniu por primeira vez nun mesmo disco varias voces do rap do país. Máis que un álbum, Rapública funcionou como un punto de encontro. Ata entón, o hip hop portugués existía como unha rede dispersa de barrios, festas —como as do Trópico en Santos— e unha xeración de rapaces con ganas de activar a escena. O disco fixo visíbel algo que até entón só se intuía: aquilo xa era un movemento. O público respondeu: Rapública vendeu miles de copias. Hoxe todo iso aparece reconstruído en libros, exposicións e documentais. Pero cando aquela escena empezou a tomar forma, ninguén pensaba en arquivos nin en museos. Nin sequera en historia. Pensaban noutra cousa moito máis simple: facer música. Abrir camiño "Vem-nos sempre à cabeça a forma como gravámos Expresso do Submundo no 2º Piso", recordan os Dealema. "Um gravador de quatro pistas Fostex pousado sobre a mesa, dois microfones baratos e um gira-discos emprestado. Gravámos tudo numa noite". O estudo era pouco máis ca un cuarto improvisado: cables polo chan, vinilos amoreados contra a parede, un par de amigos sentados no sofá escoitando as tomas mentres corría a gravación. Cada canción rexistrábase coa sensación de que aquel momento non se ía repetir. Cando remataron, as primeiras copias empezaron a circular de man en man: primeiro entre amigos, logo entre barrios, até acabar soando en radios locais e concertos pequenos. A escena medraba devagar, case de maneira artesanal. "Tivemos que construir a estrada para percorrermos o caminho", lembran. Durante anos organizaron os seus propios concertos, crearon unha editora independente e apostaron por investir na súa propia música. "Sempre a acreditar no nosso talento." Ese esforzo non só definiu o seu percorrido. Co tempo, axudou a estruturar unha escena. Outros artistas puideron avanzar a partir dese traballo previo, atopando condicións máis favorábeis para desenvolver as súas carreiras. "Permitiram que outras gerações chegassem a outros patamares com mais facilidade e rapidez". A partir de aí, o movemento deixou de estar limitado ao ámbito local. As conexións tecidas entre barrios e cidades comezaron a proxectarse cara ao exterior, ampliando o alcance da escena. O disco, a primeira vista, non ten nada de extraordinario. Na portada, tres rapaces miran á cámara cun xesto serio. Sem Cerimónias, o álbum cru e pioneiro dos Mind Da Gap, un dos primeiros grandes discos do rap do norte do país. Na contraportada, porén, hai un detalle que cambia a lectura: a edición está asinada por Boa Records, un selo español. En 1998, aquilo era pouco habitual. Sem Cerimónias empezaba a circular tamén ao outro lado da fronteira. Durante anos, o hip hop portugués e o español creceron case sen tocarse. Houbo excepcións —proxectos como Colisão Ibérica, impulsado polo DJ Bomberjack—, pero na práctica ambas escenas desenvolveron camiños paralelos. Até que esa distancia, nun punto concreto do mapa, empezou a reducirse. Entre Vigo e Porto hai pouco máis de cento cincuenta quilómetros. Sobre o papel é unha distancia mínima; na práctica acabou converténdose nun corredor inesperado para o rap desta península atlántica. A finais dos noventa e nos primeiros anos dos dous mil, os cruces comezaron a multiplicarse. Colectivos galegos como La Familia ou artistas como Puto Coke compartían escenarios con músicos portugueses. A música viaxaba coa mesma facilidade que as amizades, atravesando a fronteira sen mediadores. Para os propios Dealema, aquela relación tiña algo natural. "A ligação entre Dealema, Mind da Gap e La Família era especial. Na Coalizão Ibérica estávamos muito alinhados sonoramente e também na forma de pensar." "Existe uma ligação muito forte entre o Norte de Portugal e a Galiza, ou entre o Porto e Vigo. Somos irmãos, falamos a mesma língua, temos temperamentos similares". Sen institucións nin programas culturais, aquelas conexións fixeron algo pouco habitual: que dous movementos nacidos en periferias distintas comezaran a recoñecerse como parte dunha mesma historia. Fóra dese corredor atlántico, porén, todo aquilo seguía sendo practicamente invisíbel. A capitulación da industria Durante moito tempo, o hip hop portugués medrou á marxe da industria. Sen o apoio dos grandes selos nin o interese dos medios xeneralistas, a música atopou o seu propio osíxeno en radios locais, concertos pequenos e circuítos paralelos. Nese baleiro, plataformas como a revista dixital H2Tuga convertéronse nun punto de encontro. Máis ca unha web, eran un lugar onde a escena podía verse a si mesma: entrevistas, críticas, discusións. Como lembra Ricardo Farinha, foron "essenciais para que houvesse divulgação, crítica e análise destas práticas culturais". Pero o cambio chegou polo mesmo camiño polo que agromaran os primeiros medios online. Nunha palabra: a internet. Coa expansión das plataformas dixitais, os antigos gardiáns perderon peso. Gravar e facer circular a música deixou de depender dos selos. A relación co público pasou a ser directa. "A partir do momento em que passou a ser acessível gravar música e videoclips", explica Farinha, "dezenas de artistas tornaram-se enormes de forma orgânica, com milhões de visualizações no YouTube". Durante décadas foran os músicos quen chamaban ás portas das discográficas. Agora eran os selos os que buscaban artistas que xa acumulaban millóns de reproducións. Para entón, a escena xa era "grande demais para ser ignorada". O regreso ao Coliseu O público que agarda na rúa de Passos Manuel quizais non o perciba, pero o cartel de esgotado no Coliseu non é froito do azar. É o resultado de décadas nas que a escena foi abrindo os seus propios camiños, case sempre fóra do foco. Cando as luces se apagan, a reacción é inmediata. O primeiro beat cae pesado e atravesa a sala como unha onda recoñecíbel, case física. Na platea, distintas xeracións comparten os mesmos versos. Algúns lévanos escoitando desde hai décadas; outros chegaron a eles hai pouco, nunha playlist. Durante dúas horas, o rap —feito no Porto— ocupa con naturalidade o escenario dun dos teatros máis emblemáticos do país. Para Ricardo Farinha, ese momento condensa todo o percorrido. Como escribe en Hip Hop Tuga: "Não é porque a indústria decidiu abrir as portas, é porque o rap se tornou tão grande que essas portas simplesmente não aguentaram a pressão". Para pioneiros como os Dealema, o concerto non é só un éxito de billeteira, senón tamén unha forma de recoñecemento. "Foi uma celebração muito bonita", lembran. "Temos a sorte de ter vivido todo esse processo, todas as fases de crescimento, sem saltar nenhuma." Entre aquel cuarto pequeno e o teatro cheo de xente pasaron máis de trinta anos. Tempo suficiente para que unha música nacida nas marxes aprendera, pouco a pouco, a ocupar o centro.