Os Carunchos: Trinta anos de música, alegría e reivindicación

Conversar con Luís Correa (para todos Luís Caruncho, tanta é a forza da marca no desempeño do grupo que cofundou) é deixarse levar por unha fervenza de coñecemento, historia, paixón e música. Falamos con el despois dunha fin de semana intensa, "estivemos en dous días na Casa de Manuel María, en Callobre, na Estrada (Tabeirós-Terra de Montes), no Festival de Folk de Raíz e marchamos despois ao Festival de Ortigueira (Ortegal)", e sempre facendo bailar e cantar á xente, porque se o que transmiten os discos é entusiasmo e alegría os recitais son o lugar natural da participación e o baile. Para ver como o evolucionar do grupo é unha constante a través dos anos, evocamos unha conversa de 1999, cando chamaban ao público para gravar en directo o segundo disco. Fíxolla a xornalista Paula Bergantiños en A Nosa Terra, "gustábanos tocar xuntos e un día ocorréusenos montar un grupo. Non tiñamos ningunha pretensión, nin sequera actuar e moito menos, por suposto, gravar", pero o camiño seguiu ano tras ano e hoxe son unha das formacións veteranas da música tradicional, na que recuperaron a importancia do repertorio popular que xa recollían os vellos coros galegos. A denominación Os Carunchos escollérona porque lles pareceu un nome cariñoso e atractivo, "meu carunchiño, miña carunchiña, soaba ben. Nin pensamos daquela no caruncho do centeo". Luís Correa forma parte do grupo desde o principio. Por máis que non se dea importancia a súa presenza é unha constante nunha formación que tivo moitos compoñentes, homes e mulleres, e no que "sempre somos 4, 5 ou 6 en escena, pero entran e saen músicos moitas veces dependendo de ter tempo para manter o ritmo das actuacións. Porque non somos un grupo profesional que poida vivir só da súa actividade musical", aínda que no caso de Correa o seu universo si xira por completo arredor da música, ben sexa dando clases todo o ano, en escolas ou asociacións diversas ou formando parte doutros grupos e mesmo dirixindo un coro en Vincios, en Gondomar (comarca de Vigo), desde 2010, Cantares de Brión. "A fórmula con que empezamos tivo bastante éxito, era orixinal porque combinabamos gaiteiros solistas e pandereteiras Desta maneira, con percusión variada, interpretamos pezas vocais e instrumentais. A nosa inspiración foron os coros centenarios Toxos e Froles, Cántigas da Terra, Cantigas e Agarimos, Coral de Ruada.. que son matrices no labor de manter o canto popular". Pregúntolle se encaixarían no que supuxeron no seu momento formacións como A Roda ou a Charanga do Cuco de Velle, "poderíamos achegarnos a algo parecido en parte do noso repertorio, pero nós estamos máis vinculados ao mundo gaiteiro e eles pertencían á modalidade do canto de taberna que hoxe ten un circuíto moi potente en festivais específicos que nós tamén usamos. Nós bebemos das dúas fontes e polo demais o noso, sendo un concerto arriscado polos cambios de tímbricas, é moi atractivo para a xente. Dinnos 'Estades mudando de instrumentos seguido, e iso é moi divertido', pero ten as súas dificultades sobre todo tocando ao aire libre. Pensa que as gaitas son fráxiles polas afinacións, e o clima noso é bo pero singular e cando as tes paradas até ben entrado o concerto, entran frías e coa axente bailando ti tes que parar a afinar". Zanfona en acción, voz e gaita, enchendo o peito Outro instrumento propio do abano da música tradicional é a zanfona, e Correa reivindícaa por fóra de quen pensan nela como instrumento pouco axeitado para a proposta dos Carunchos, "aquí creouse a idea de que é un instrumento de contemplación, pero nós usámola como instrumento tamén bailábel. A zanfona en Francia, onde está a súa catedral, úsase nas danzas. Co primeiro zanfonista francés que veu aquí no ano 1994, Laurent Tixier, e eu daquela aínda non a tocaba, alucinei. Porque sempre tiña visto que moitos músicos galegos a tocaban sentados e parecíame inalcanzábel. De repente vin un home facendo unha roda, coa zanfona no peito que é como se toca en toda Europa, e guiando el a danza. Foi un descubrimento impresionante e nós usámola así. Pensa ademais que por algo estamos no país que máis zanfonas constrúe e exporta. César Loureiro e Xaime Rebollo son uns luthieres impresionantes que venden zanfonas para toda Europa e Xaneco Tubío fai a zanfona máis ibérica, máis galega, e tamén ten unha demanda enorme". Ademais desa reivindicación, e que ten dado clases de zanfona, para o fundador dos Carunchos non hai dúbida, "a gaita é o meu instrumento e a gaita é quen manda nos nosos concertos. Se é un risco usala con voz? O importante é acompañarse e a gaita sempre se usou para cantar. Nós empezamos e seguíronos e moitos gaiteiros facémolo hoxe, pero de antigo sabemos que tamén simultaneaba gaita e voz o gaiteiro de Trabada ou Ferreira de San Antolín de Ibias. Eu mirei como facía e quedei pampo. Até que o ves podes dubidar que podas tocar e cantar. Pero a gaita está feita para usala e cantar e boa proba é que os coros históricos levan todos gaita". Público participando O aniversario Os Carunchos estano celebrando... con música. "Temos concertos para todas as idades, con dous modelos, un para o ar libre e outro para ámbitos máis fechados, pero sempre coa idea de pasalo ben e dirixirnos a todas as idades, porque realmente damos moita caña". Ademais nesta xeira especial de 2024 incorporan un concerto exclusivo coa musicación dos poemas de Manuel María que inclúen no seu último libro-disco, "ademais de letras nosas, sempre foi unha constante pórlle música a poemas doutra xente, desde Manolo 'Pipas' Correa (irmán de Luís) a versos de Celso Emilio Ferreiro, Rosalía, Darío Xohán Cabana, Blanco Amor ou Manuel María, e en concerto explicamos moito o que e por que o cantamos. Son concertos bailábeis sempre buscando a participación do público, que acaba cantando os retrousos". Acreditan nesa intervención dos asistentes, non só bailando, tamén acompañando as súas voces, "cremos moito no retrouso que está latente en toda a música tradicional. Ás veces máis reivindicativos [lembra o seu popular tema dos 90 sobre a insubmisión], ás veces máis románticos. Poden coñecer ou non as letras pero explícasllas, mantés un diálogo. Onte fixemos cantar no Teatro da Beneficencia en Ortigueira cousas que nunca cantaran, cousas sinxelas, pero o retrouso é unha maneira marabillosa de comunicarse. A quen non lle gusta estar de festa e cantar?". Dicíao Maica Infante, unha das compoñentes da primeira formación, "tes que intentar meterte na xente, que se contaxie do que fas. Se che gusta o que estás tocando, iso transmítese. Sempre ten que existir unha complicidade entre o músico e o que está abaixo escoitando e bailando". A nova paixón pola música tradicional Maniféstase preocupado, como non, pola saúde do idioma, e relativiza en parte a coherencia entre a recuperación intensa de públicos para a música tradicional e a restauración do uso da lingua, con moitas contradicións mesmo entre os seus seguidores e practicantes, "pode ser que nós puxéramos un grao de area, iso é positivo e oxalá acompañase unha boa saúde do idioma, porque o traballo de recuperación da lingua segue sendo moi necesario. Eu ando polas escolas todo o ano dando clases e vexo que a saúde do galego non é a mesma que a da música tradicional. Hai cousas magníficas como escoitar a todo un colexio nunha festa de fin de curso cantando en galego ás Tanxugueiras, pero tamén responde a unha moda. Que iso rescata unhas ducias de falantes? Benvido sexa". Na conversa insiste en reivindicar o repertorio que foron deixando os coros tradicionais, "nós non fomos nunca un grupo de recollidas pero aproveitamos ese tesouro que nos deixaron desde hai cen anos e mantiveron vivo do repertorio popular, aínda pasando varias guerras. Para min é un tesouro de galeguidade. Para topar neses arquivos seus unha copla en castelán telo moi difícil. Son intensivo escoitador de coros e só coñezo un uso do castelán e fano pola rima, senón non estaría. Moitas creacións que naceron despois fixérono influídos polas prohibicións da Ditadura ao galego. Hoxe recóllense moitas músicas e letras, pero debemos ter presente que estaban obrigados pola situación. Cos coros non pasa, non hai esa mistura lingüística. En todo caso nós tomamos moito dese cancioneiro popular no que hai pezas que atravesan as épocas e nunca deixarán de ser populares: 'A Carolina', 'Ondiñas veñen', 'O Sacristán de Coimbra'… e nestes anos outras que se incorporaron, como moitas que tocan os Treixadura e hoxe xan son clásicas. Letras que tamén son popularizadas polos grupos novos pero que veñen de moito atrás. Por exemplo as Fillas de Casandra fano con 'Miña vasoira'". Sobre a posta en escena na conversa de 1999 reflexionaban "en determinadas actuacións aínda levamos o traxe tradicional pero por comodidade hai tempo que prescindimos del e nas romarías utilizamos vestimentas elaboradas con liño e la por nós mesmos". Hoxe en día, explica Correa, "facemos anualmente un concerto vestidos co traxe tradicional, que é cando a homenaxe a Enrique Otero ou tamén en actuacións relacionadas con vodas e procesións, pero nos demais vestimos de rúa. Sempre nos gustou a estética actual e cada quen vai como considera, non hai unha conversa do grupo de como ir, iso non o tocamos en asemblea. Así como hai grupos que escollen unha camisa ou un chaleco común para a formación, ou unha cor, nós non. Os primeiros anos quizais si pero é unha dificultade engadida cando andas nos escenarios, buscar vestiarios, etc. Ir nun par de xornadas, con viaxes, a Outeiro de Rei (A Terra Chá), Callobre e Ortigueira "uniformados" sería pouco operativo e no contido dos nosos concertos habituais non pegan". "Mentres haxa ganas" Xaneco Tubío, bo amigo de vello do grupo lembra que "a música tradicional dun pobo é, xunto co idioma propio, unha das maiores obras colectivas que unha comunidade mantén viva co obxectivo fundamental de seguir existindo como nación. Aínda sendo unha obra colectiva, iría esmorecendo até desaparecer sen a xenialidade creativa de homes e mulleres que foron e son capaces de crear unha copla, unha melodía, un xeito de tocar ou bailar, un instrumento musical que despois todo un pobo fai propio e xa deixa de ser creación individual para formar parte do repertorio tradicional. A nosa música e baile levan instalados na resistencia desde hai séculos, mais a cada paso agroman con máis forza. O que hoxe vemos na música e no baile galegos non sería posíbel sen o que pasou con anterioridade, e Os Carunchos son bo exemplo disto". E resume o papel do grupo nestas tres décadas, "desde o primeiro disco Alá, que vai! deixáronnos músicas e letras festeiras e outras moitas de reivindicación, coas coplas de Manolo Pipas que nos falaban do movemento da insubmisión á mili, dos concursos de gaita, da festa do boi... cousas que en certo modo eran algo novo na música tradicional e despois foron constantes nos seguintes traballos. Viñeron seis discos e seguiron a cantar aos problemas da sociedade galega, ao uso do idioma, o desastre do Prestige ou a calquera conflito ou inxustiza social da actualidade [...]. Cando penso nos Carunchos venme á cabeza aquela certeira frase que nos deixou Castelao, 'porque a verdadeira tradición non emana do pasado, nin está no presente, nin se albisca no porvir; non é serva do tempo. A tradición é a alma eterna da Galiza, que vive no instinto popular e nas entrañas graníticas do noso chan. A tradición non é a historia. A tradición é a eternidade!". Remata a reivindicación dos Carunchos Xurxo Souto: "Os Carunchos, mestres da música popular, fan levedar os versos de Manuel María. Dúas décadas despois do pasamento do propio autor, culminan e levan á plenitude o seu proxecto poético. Alegría pangalaica. Marabilla da música e da literatura". Até cando seguirán en activo? Correa sentenza: "mentres teña ganas, e levo 30 anos, e queiran acompañarme, Os Carunchos seguirán facendo música. E pronto volverán tamén as voces femininas. Os Carunchos seguirán mentres a xente queira".