O xogo: Unha ferramenta poderosa de aprendizaxe e socialización

S e algo positivo tivo a pandemia da Covid-19 foi a obriga de combater a inacción e o aburrimento. O fechamento nos fogares e a inactividade que provocou o impedimento de desprazarse aos postos de traballo promoveu a posta en marcha de iniciativas que axudasen a facer máis levadeiro o tempo de confinamento. Unha delas foi a creación do blog aulasgalegas.org, no que o profesorado de toda a Galiza ofrecía material didáctico e actividades para que as familias puidesen realizar coas súas crianzas. A cara lúdica da pandemia Ante o éxito desta iniciativa, diversas asociacións fóronse sumando á idea para propor xogos co obxecto de entreterse nos fogares. Unha das organizacións que solicitou participar foi o Observatorio do Patrimonio Lúdico Galego, conformado por diversas entidades de tipo variado e que se centra en diferentes aspectos da recuperación dos xogos tradicionais do país. Así naceu a páxina web xogostradicionais.gal como ferramenta de almacenamento de diversas propostas lúdicas adaptadas ás limitacións das casas. Durante o confinamento, as entidades que formaban parte desta iniciativa foron publicando na web, de forma diaria, un xogo tradicional para espazos reducidos, así como explicacións para a creación de figuras de papiroflexia ou de xoguetes de cortiza de botellas. Paco Veiga, presidente da Asociación Galega do Xogo Popular e Tradicional (AGXPT), integrada no Observatorio, explica que recibían “o material de todas partes da Galiza e subiámolo á rede” pois, daquela, “había moita necesidade de recursos”. A popularidade que alcanzou a proposta e a cantidade de contidos e medios almacenados na páxina web permitiron a creación do libro Xogos tradicionais galegos para tempos de recollida. Xogos para a casa e espazos reducidos, editado pola área de Vicepresidencia da Deputación de Lugo. “Unha experiencia tan bonita e colaborativa non podía quedar en algo tan efémero como unha web”, sostén. O material recompilado tamén demostrou que a ferramenta creada supuña un chanzo máis na investigación do patrimonio lúdico galego que, segundo apunta Veiga, “é un dos máis ricos da Península ibérica”. ‘Xogos tradicionais para tempos de recollida’ A elaboración do libro resultou un proceso longo, xa que os contidos subidos á web non estaban estruturados e as imaxes que acompañaban as explicacións dos xogos eran fotos non profesionais, realizadas polas propias persoas que os publicaban. A Deputación viu preciso o deseño de ilustracións que ofrecesen unha unidade á obra así como un prólogo explicativo sobre a importancia do xogo na actividade humana. As encargadas do preámbulo foron a investigadora Manuela Vázquez e a educadora Noelia Darriba, esta última, tamén membro da Asociación de Xogos Tradicionais de Muimenta (Xotramu) –integrada no Observatorio–. Nel defenden que xogar é un acto universal e inherente ao ser humano e que este libro non está dirixido unicamente ás crianzas. “Parece que, cando chegas a certa idade, o feito de xogar relaciónase con non facer nada” polo que “intentamos darlle a volta a esa idea”, explica Darriba. As ilustracións son da autoría de Iván Mouronte, a quen lle chegou o proxecto, como el mesmo indica, “nunha fase avanzada”. Así, pon de manifesto que o proceso de deseño das ilustracións partiu da documentación recadada na web, é dicir, as descricións dos xogos e as fotografías desta serviron de referencia para os debuxos do libro. O obxectivo era intentar que a esencia do xogo se comprendese unicamente observando a ilustración, polo que os debuxos son un dos elemento máis relevantes desta obrada recentemente editada. A necesidade do xogo Como educadora, Darriba mantén que todo se aprende a través do xogo e que o desenvolvemento humano non sería posíbel sen el. O feito de xogar permite a aprendizaxe de valores, o desenvolvemento da psicomotricidade, a experimentación de emocións gratificantes e, por suposto, a diversión. “Nunha sociedade estresante, conectar co benestar e co pracer é primordial”, explica Darriba, quen engade que o xogo permite “situarnos no aquí e no agora”. É común pensar nas actividades lúdicas como actos colectivos e de colaboración entre persoas e, nunha sociedade cada vez máis individualista, potenciar o contacto social resulta fundamental e en ningún caso unha perda de tempo. Se ben na infancia o xogo resulta primordial, pois permite o traballo coas emocións, fomenta o respecto, a horizontalidade entre as persoas xogadoras, a aprendizaxe de normas e o movemento físico, desde as distintas organizacións sosteñen que este tamén ofrece moitas potencialidades ao longo da vida das persoas. “Somos Homo Ludens –facendo referencia ao termo acuñado polo historiador holandés, Johan Huizinga, en 1938–, temos a capacidade infinita de xogar”, sentencia Darriba. Desde a AGXPT sosteñen que o xogo permite aprender a instalarse no mundo, a etnoculturizarse, polo que coñecer o patrimonio lúdico representa un chanzo necesario para entender a cultura galega no seu conxunto. Mais xogar en galego non ten vinculación só coa lingua, explica Veiga, senón tamén co medio no que se xoga. “Non é necesario xogar exclusivamente con xoguetes comprados, os xogos encóntranse en calquera lugar grazas aos elementos que o medio nos ofrece; e son eses xogos naturais os que nos achegan á esencia do noso ser como pobo”. A domesticación dos parques Veiga engade que o xogo é cultura, é socialización, é interrelación co medio e coas persoas, e que “o xogo é vida”. Porén, na actualidade é unha vida adormecida nunha sociedade ancorada no sedentarismo e na individualismo; tamén entre as crianzas. Entendendo que cada persoa é produto dun contexto e dunhas circunstancias particulares, desde a AGXPT falan da idea das “crianzas mascotas”, que parecen ir sempre atadas por unha corda. Se ben noutrora calquera situación servía para iniciar un xogo, Veiga opina que, hoxe en día, “hai que ofrecerlles ás crianzas os medios para que poidan xogar aos xogos de sempre”; pois os espazos de xogo están domesticados. “Os parques infantís non están deseñados desde a óptica do patrimonio lúdico tradicional”, sostén. Os chans acolchados, por exemplo, non permiten pintar mariolas nin tirar a buxaina e, aínda que estes elementos velan pola integridade física das crianzas, é posíbel deseñar parques seguros que tamén permitan practicar os xogos tradicionais. A deportivización dos xogos Paco Veiga mantén que, aínda que a poboación galega non deixou nunca de xogar, a partir dos anos 60, e coa migración masiva que se deu naquela altura, certos xogos, como os birlos perderon popularidade. Con todo, curiosamente son eses os xogos que hoxe se están a recuperar grazas, en parte, á súa deportivización a través da conformación de ligas e federacións. Se ben a priori a estandarización dun xogo resulta positiva para a súa conservación e protección, este proceso de unificación tamén é, en certa medida, un factor aculturizador. O caso do fútbol resulta paradigmático xa que, como indica Veiga, un grupo de crianzas en Singapur xoga ao fútbol igual que un grupo de crianzas de Venezuela ou da Galiza. As normas “obrigan a practicar un xogo como alguén decide noutro lugar” sen ter en conta as particularidades propias de cada zona. No caso dos birlos, por exemplo, en cada parte do país xógase dunha forma diferente, con elementos diferentes que incluso poden presentar denominacións diferentes. Porén, para conformar unha liga, cómpre unificar esas diverxencias e crear unhas normas comúns. Veiga relata que nalgúns lugares seguiuse un proceso modélico pero, cando alguén se despraza a xogar a unha vila concreta, debe seguir as normas dese sitio. Desta forma, todas as persoas xogadoras coñecen as regras estándares pero tamén as particulares de cada zona. O proceso de deportivización tamén explica as diferenzas entre os xogos tradicionais e os populares. Mentres que os tradicionais son os que conforman a historia lúdica dun pobo, os populares son aqueles que foron difundidos a través da súa estandarización, sexan tradicionais ou non. Nesta liña, Veiga expón que en Europa o proceso de recuperación dos xogos tradicionais comezou naqueles dirixidos maioritariamente a persoas adultas a través da súa deportivización e espectacularización. Así, na Galiza, poderíanse citar como xogos máis representativos a billarda, os birlos e a chave, xa que os tres contan cunha liga. No caso da billarda, mesmo está integrada na Federación dos Deportes Autóctonos da Galiza. As particularidades dos xogos O xogo é universal e unha condición básica do ser humano. Porén, cada pobo adapta os xogos ao seu propio medio. No caso da billarda, esta non proveu de ningún lugar, senón que nalgún momento unha persoa decidiu bater un pau con outro, ao igual que pasou nalgún outro sitio na outra punta do mundo. Aínda que a esencia dos xogos sexa a mesma, “nós xogamos cos nosos materiais e nos nosos espazos” sostén Veiga, quen engade que “xogar á billarda implica saber construír [os seus elementos], coñecer a madeira precisa e manexar as ferramentas”. Os xogos están asociados ao contexto que se vivía no momento no que foron creados; así, moitos deles desenvólvense con materiais de refugallo, como dous paus. Ao igual que mudan os materiais e as regras, tamén o fan as denominacións. O libro publicado pola Deputación de Lugo recolle os diferentes nomes que designan os xogos, o que supón un valor engadido ao conservar as variacións léxicas empregadas no país. As variedades nas denominacións tamén demostran como os xogos se adaptan aos diferentes medios nos que se desenvolven. “Estamos nun momento favorábel en canto á recuperación da memoria histórica, non só do patrimonio material, senón tamén do inmaterial”, na que se inclúen as variantes da fala, explica Darriba, quen engade que “moitas veces non somos conscientes da riqueza que temos”. Falta de apoio institucional A pesar do éxito evidenciado que obteñen iniciativas como a páxina web xogostradicionais.gal ou a publicación dos seus contidos, Darriba sostén que desde as institucións públicas non se lle está a dar a importancia que merece á recuperación do patrimonio lúdico. “Vímolo co libro, moitas entidades non lle prestaron atención; só a Deputación de Lugo porque xa tiña unha relación previa con Xotramu”. Ademais, opina que os xogos non son algo polo que as institucións vaian apostar, nin publicando materiais nin ofrecendo subvencións. Algunhas das entidades máis relevantes no contexto do patrimonio lúdico galego, como O Recuncho das Argalladas, en Vilanova de Lourenzá, traballan sen ningún tipo de apoio institucional.