No nacemento de María Casares

A tradición comezáraa o compostelán Santiago Casares Paz (1845-1920), concelleiro e logo alcalde da Coruña. O fillo, o coruñés Santiago Casares Quiroga (1884-1950), deveu político de sona como deputado e ministro na II República; xa baixo a presidencia de Manuel Azaña, tivo moita influencia ao ser presidente do Consello de Ministros e ministro da Guerra, cargo este do que dimitiu por non conseguir abafar a sublevación franquista, decisión que o convertería nunha controvertida figura. O contraste coa humilde rama materna rechamaba. A nai, a elegante modista coruñesa Gloria Pérez Corrales (1893-1946), era filla "natural" dunha obreira da Fábrica de Tabacos; de feito, o matrimonio fora motivo de escándalo por desigual. A familia completábase coa media irmá, Esther Casares Quiroga (1910-1969), nacida en Madrid dunha relación anterior do pai e que, tras padecer prisión e arresto domiciliario durante dezaseis anos, conseguiu exiliarse coa filla en México, onde morreu. Dada a importancia política do persoeiro, a familia resultou duramente represaliada tras a Guerra Civil e mesmo o fogar coruñés foi requisado e poxado polo franquismo; readquirido polo Concello, quedou convertido na Casa Museo Casares Quiroga. Vitola -consonte o apelativo familiar- moraba na casa natal da rúa Panadeiras; estudante no elitista Collège Français fronte á praia do Orzán, nunca fixo a primeira comuñón debido á nidia defensa paterna do laicismo. Ela sempre considerou a Galiza o paraíso perdido, en especial o idílico Montrove dos veráns, cando se desprazaba á mansión Vila Galicia en Oleiros, preto do mar. Cando en 1931 debeu trasladarse a Madrid polo novo cargo do pai, alí tivo que padecer o seu primeiro exilio -segundo propia confesión-, pois a forzosa partida implicou o final abrupto da infancia. Secasí, a morriña pola brusca perda e o consecuente desarraigamento produciu unha forte violencia emocional na meniña "emigrante", testemuñada nas súas memorias Residente privilexiada (1980 [2009]), onde quedou plasmado aquel pasado feliz e irrecuperable, nunha escena imaxinaria fortemente teatral: A infancia, a primeira, a verdadeira, a que é sempre nacemento e pródiga en privilexios e en prohibicións que nos acompañan durante toda unha vida, remataba. Deixábaa nas terras húmidas, verdes e sombrizas, agridoces de Galicia, (…) á volta dun berce que coida unha muller en canto estona castañas, vella coma o mundo, vestida de negro até os pés, un pano negro anoado sobre os cabelos invisíbeis arredor dunha faciana de gres labrada por misteriosos sucos (…). (Casares 2009: 27) En Madrid a familia habitou en dous edificios diferentes; primeiro, nun da rúa Alfonso XI, preto do Museo do Prado e logo, no nº 50 da actual rúa Alfonso XII, preto do Parque do Retiro. Na cidade comezaron as pequenas representacións teatrais, tanto en domicilios particulares (algunhas veces perante convidados tan especiais como Valle-Inclán e García Lorca) como no Instituto Escuela, unha institución progresista sen exames, uniformes nin separación de sexos e con numerosas saídas pedagóxicas. Neste centro representou unha obra de Jacinto Benavente, El príncipe que todo lo aprendió en los libros (1909), no papel dunha carismática anciá de bo corazón. Tamén en Madrid, durante un trimestre da guerra, traballou no Hospital Oftálmico como voluntaria xunto con súa nai para sandaren os feridos republicanos, labor que se viu obrigada a abandonar pola conmoción que lle provocaban as terribles feridas. Con trece anos partiu para o segundo exilio, o parisino. Estudante no instituto público Victor-Duruy e logo no Conservatoire national supérieur d´art dramatique, contou sempre co apoio da nai na súa incipiente carreira actoral. Durante máis de trinta anos viviu nun piso de aluguer en Montparnasse, no 6º do número 148 da rúa Vaugirard, nun fogar compartido con outros exiliados españois e sempre aberto para moita xente afín. Nos anos setenta decidiu afastarse do vello piso comunitario, mudándose ao baixo nº 6 da rúa Asseline, nun barrio habitado maioritariamente por inmigrantes. No que respecta á faceta artística na súa vida, tan importante foi que mesmo determinou a mudanza do nome; así, do oficial Victoria pasou a ser en Francia simplemente Maria, pois considerábase máis doado e universal para o público e, para que se pronunciasen as derradeiras consoantes do apelido consonte a fonética nativa, cumpriu acentualo. O nome co que se catapultou á fama resultaría o definitivo, asumíndoo ela mesma co paso do tempo. Esta entrega absoluta ao teatro determinou que desde ben noviña obtivese grandes éxitos, corroborados polos premios recibidos antes de facer os vinte anos; secasí, María puido colaborar coa Comédie-Française e, durante un longo período, tamén co Théâtre National Populaire (TNP), que posuía un forte contido social. Tamén participou na creación do Festival de Théâtre d´Avignon, onde actuaba cada verán e que se converteu no máis antigo de Francia e nun dos mellores de Europa. Na cidade permanece a lembranza dela nunha rúa e nun grande instituto de formación profesional, o Lycée des Métiers des Services aux Entreprises, de la Coiffure et de l´Esthétique Maria Casarès, ao igual que noutras localidades francesas. A súa extraordinaria traxectoria despegou en 1942 no Théâtre des Mathurins cunha traxedia sobre o malfado ambientada no pasado mítico irlandés, Deirdre des doleurs, de Synge. Nesa década converteuse na figura do teatro clásico con máis sona en Francia, escolleita como musa dos dramaturgos existencialistas relevantes, pois as décadas dos corenta e cincuenta supuxeron o cume da súa carreira; por outro lado, puido tratar o mellor da intelligentsia e dos artistas do país: Sartre, Beauvoir, Genet, Picasso etc. Na súa vida privada tivo coñecidos romances con actores moi populares como Gérard Philipe ou Jean Servais, pero a relación máis sólida e longa mantívoa durante case quince anos con Albert Camus, un dos referentes intelectuais tras a obtención do premio Nobel, tendo interpretado obras daquel coma O malentendido, que a consagrou. Sen dúbida, o pai e Camus foron os persoeiros que máis a influenciaron. Porén, nestas décadas quedou orfa, quedando os proxenitores soterrados nunha tumba común do cemiterio parisino de Montparnasse. Pero soubo sobrepoñerse á adversidade e pertenceu ao grupo de actrices francesas máis importantes da súa xeración e, por extensión, de Europa, permanecendo activa durante máis de medio século. A rica vida cultural de París permitiulle actuar en moitas das numerosas salas e, por extensión, nas doutras cidades de Europa e da América. Entre eles, os famosos Théâtre Hébertot, Théâtre National de Chaillot, Théâtre National de la Colline e Théâtre des Celestins en París, a Opéra National de Bruxelles ou o Teatro San Martín de Buenos Aires. Nesta cidade, nunha xira por Sudamérica no ano 1957, actuou con emoción, pois cen mil galegos emigrantes e exiliados a agardaban para a homenaxearen. Tendo representado importantes papeis coma o de Fedra, Medea, Xoana de Arco, Lady Macbeth, María Tudor, Elvira etc., tamén triunfou en Radio France coa interpretación de dramas radiofónicos e, cada 25 de xullo durante máis de medio século, recitaba alí poemas en galego de Rosalía, Curros ou Pondal. Igualmente, triunfou no cinema, pero relegouno por lle resultar pouco creativo debido ás constantes repeticións. Pódense salientar cinco filmes clásicos con cadanseu afamado director e tamén con célebres actores como Gérard Philipe, Jean Marais e Jean Vilar: Les Enfants du paradis (1945), dirixido por Marcel Carné; Les Dames du Bois de Boulogne (1945) por Robert Bresson; Orphée (1950) e Le Testament d´Orphée (1960) por Jean Cocteau; finalmente, La Lectrice (1988) por Michel Deville. Con Orphée alcanzou o éxito pola singularidade, pois nel representaba a Morte, toda vestida de negro e con tacóns altos, nunha revisión do mito órfico que condena o protagonista a unha antitética confrontación entre o amor e a morte. Regresou por primeira vez a España en 1976, para actuar en diversos lugares. A partir da década dos oitenta os premios fixéronse máis frecuentes obtendo, entre outros, o Prix du Syndicat de la Critique (1988), Molière (1989) e Grand Prix National du Théâtre (1990), así como os honoríficos da Légion d´honneur e da Ordre des Arts et des Lettres. En España recibiu a Medalla de Oro al Mérito en las Bellas Artes (1987) e na Galiza foi recoñecida como Filla Predilecta da Coruña (1984), ademais de ser galardoada coa Medalla Castelao (1988). Por último, a Asociación de Actores e Actrices da Galiza (AAAG) creou, tras o seu pasamento, os Premios de Teatro María Casares (1997), que alcanzaron xa o cuarto do século. Por outro lado, ela sempre desexara a compra dunha segunda residencia campestre, lonxe de París. A comezos dos sesenta María e o seu vello amigo André Schlesser (1914-1985), tamén actor e cantante, mercaron cadansúa parte dunha mansión e terras en La Vergne, no pequeno concello de Alloue, de apenas seiscentos habitantes. Ambos instaláronse alí de xeito progresivo, para o converteren nun lar temporal. No ano 1978 celebrouse en París a voda; un bienio despois ela decidiu adquirir a nacionalidade francesa que antes rexeitara, acto solidario coa xente do exilio que, tras o deceso do ditador, consideraba concluso. Fora María quen escollera tal espazo por estar situado preto dun río -o Charente-, en pleno Camiño de Santiago e a algo máis de cen km do océano Atlántico que tanto adoraba, xunto co feito de a Nova Aquitania ser unha rexión verde e húmida, onde puido reencontrar o tranquilo ambiente da vella Vila Galicia. Aquí redactou as súas memorias durante nove meses. Tras a morte de Schlesser, os fillos decidiron legar a parte del a María que, á súa vez, doou todo ao concello. Esta mansión, moi descoñecida para a xente da Galiza, paradoxalmente está inzada de lembranzas dela, onde María conservou con teimosía dous frascos rotulados en galego, con area da praia de Bastiagueiro e con terra de Montrove; un vello cartel da cidade da Coruña, as múltiples pezas da cerámica de Sargadelos xunto con algún Caderno do Laboratorio de Formas e outros libros de autores galegos, boa parte deles no exilio. A casa constitúe hoxe un lugar de encontro para a realización de conferencias e diversos actos culturais, así como unha residencia para actrices e actores de teatro, alén de sede da asociación La Maison du Comédien-Maria Casarès. En Francia pertence á serie denominada Casas dos Ilustres, quedando por iso catalogada como Monumento Histórico, o que implica ter unha protección estatal proveniente do Ministerio da Cultura e da Comunicación. Aínda gravemente enferma, María permaneceu en activo até o mesmísimo final; de feito, estaba a preparar a montaxe de El cerco de Stalingrado do dramaturgo Sanchis Sinisterra, cando un 22 de novembro de 1996 se produciu a súa morte por un cancro. No cemiterio local pódense atopar as tumbas do matrimonio xuntas, entre as que florecen as roseiras. Acolá lonxe, na memoria dos exilios.