GZ-distópica: futuros que falan do presente

Era difícil acertar que a imaxe da nosa distopía podía ser o illamento, confinadas na distancia social, coas relacións reducidas ao mínimo contacto, virtual, e o medo ao contaxio medrando cada día. De territorios devastados polo colapso ecolóxico a sociedades cunha tecnoloxía hiperdesenvolvida —empregada, as máis das veces, para controlar a poboación—, as posibilidades para formular a distopía van tan lonxe como a imaxinación. A construción do universo vólvese un aspecto chave que adoita agochar reflexións sobre o devir das sociedades presentes, coa conseguinte crítica implícita, a maior ou menor profundidade. A lectura política —nunca allea— torna case unha esixencia neste tipo de construcións. Tal como o concepto de utopía se sitúa, por definición, no non-lugar dun ideal inalcanzábel —esa sociedade perfecta fóra da historia, que diría Engels—, esta construción faise en base a certos esquemas que rastrexan a súa orixe na actualidade, reproducindo normalmente os seus valores. Do mesmo xeito, a propia distopía remite, como prospección, a como entendemos o devir futuro da comunidade ou do planeta, incorrendo case de maneira inevitábel nunha crítica aos aspectos negativos que rematan dexenerando na antítese do universo perfecto. "A Ficción científica non é preditiva, senón descritiva", seica dixo Ursula K. Le Guin, unha das autoras que revolucionou o xénero coa introdución dunha perspectiva feminista nos anos 70. "A intención das distopías como estratexia narrativa sempre é falar do presente a partir da creación dun contexto ficcional futuro —social, económico, humano— que deforma os 'defectos' da situación actual até levalos ao extremo", entende Santiago Cortegoso, que estreou en 2020 con Ibuprofeno Teatro Se a forza das distopías é "facer reaccionar", se cadra "deben formularse doutra maneira para que se tomen máis en serio", reflexiona Andrés Goteira O mel non caduca, un dos contados espectáculos desta sorte de universos que atopamos nas artes escénicas galegas. O dramaturgo entende que "sempre hai unha vontade crítica e un impulso por tratar de cambiar o presente, alertando do que pode pasar se se continúa cunhas inercias que se consideran negativas ou daniñas". A crítica social está á orde do día cando falamos de distopía. "Penso que é unha das mellores formas de presentarllo a un público. Adiantarse a posibles fatalidades apoiándote nun mundo distópico", coincide Andrés Goteira, director de Dhogs, se cadra o único exemplo a considerar no eido cinematográfico. Os inicios O xénero, con todo, si gozou dun cultivo máis amplo na literatura. Aínda que existiron achegas previas e puntuais —Lois Diéguez, Nacho Taibo ou Xosé Fernández Ferreiro—, foron os Soños eléctricos (1992) de Ramón Caride os que marcaron un antes e un despois ao facerse co premio Blanco Amor de novela Co recoñecemento agroma a "posibilidade dunha ficción científica orientada ao público adulto", asevera Mario Regueira na Historia da Literatura Galega, pois até o momento a perspectiva editorial adoitaba vincular o xénero á Literatura Infantil e Xuvenil, etiqueta coa que aínda se asocia con frecuencia. En parte por iso, o xénero tardou máis ca outros en se normalizar dentro do sistema galego. Soños eléctricos presenta unha historia de corte social que se insire na chamada ciencia ficción "branda", cunha reflexión sobre a estratificación e os fenómenos de masas. Caride constitúese nunha das principais referencias dun xénero que seguiu cultivando en distintas obras, quer para público infantil —caso das historias de Said e Sheila— quer para adulto —por exemplo, coa continuación da triloxía iniciada en Soños eléctricos, que completan Sarou (1997) e O sangue nos camiños (2014). "Durante a década dos noventa e comezos deste século fixo unha fortuna especial o xénero da distopía", afirma Regueira. Eses universos abafantes e opresivos, controlados sempre polo poder, representan unha veta narrativa que "non pode deixar de relacionarse coa situación política da Galiza", recolle Regueira, o que remite á profunda pegada do presente no concepto. Desde o futuro do Estado galego-portugués postapocalíptico que constrúe Darío Xohán Cabana en O cervo na torre (1994) até a república galega dominada por un poder totalitario que elabora Antón Lopo en Obediencia (2010), pasando polo escenario de crise ambiental da Costa Norte/ZFK (2008) de Xurxo Borrazás ou a ollada irónica en Galiza Mutante, Poder Nuclear! (2013), de Tomás González Ahola, exemplos non faltan até hoxe. Asemade, hai que considerar tamén a importancia na consolidación da ciencia ficción —distópica ou non— que tivo a tradución. Neste senso, cómpre destacar a creación da editorial especializada Urco en 2007. Así mesmo, alienta o labor de Kalandraka, dando saída quer clásicos do xénero, como Soñan os androides con ovellas eléctricas? —do que se adaptou Blade Runner— quer de novidades loubadas por crítica e público, como A estrada, de Cormac McCarthy. Imaxes do colapso Unha das achegas recentes máis recoñecidas pola crítica veu da man de Iolanda Zúñiga, que asinaba en Natura (2019) unha "intensa e contundente" abordaxe da "distopía apocalíptica" que lle valeu o Premio do Libro Galego. O seu universo describe un planeta no que a vida se extingue, coa promesa desa terra prometida, Natura, onde unha civilización loita por preservar a vida. A emigración é, porén, desculpando o spoiler, en balde, pois o que atopan a nai e a filla protagonistas é a opresión estrutural dun sistema patriarcal e androcéntrico no que os homes estabelecen o dominio. Zúñiga chega á ciencia ficción desde a experimentación, cunha concepción da escrita como evasión. Por iso, após abordar temas íntimos, sociais ou satíricos, "desta volta quixen imaxinar as ascuas dunha sociedade logo dunha catástrofe", conta. A autora, aínda que admite a imposibilidade do imparcial, non busca "ser abandeirada do didactismo. É un papel que opino non corresponde aos creadores. Outra cousa é que o texto se achegue a esa crítica de forma tanxencial". E parece que así é, pois resulta difícil ler a novela sen tomar unha visión de denuncia. "Máis que facer unha crítica deliberada, talvez buscaba purgar traumas", concede. Así, a relixión, o poder patriarcal, a destrución da natureza ou a simboloxía das ditaduras agroman desde o persoal, desde a eterna pregunta pola existencia que a percorre. Como sempre, a interpretación está aberta. É posíbel facer unha lectura en chave social da explotación do home sobre a natureza, mais tamén sobre a muller. Iso remite case automaticamente á obra de Ursula K. Le Guin, que, con todo, é descoñecida para Zúñiga. Entre outros referentes, Natura é un libro que nace, "homenaxe á novela A Estrada", nun "exercicio de estilo" que procura os seus opostos. Na súa concepción do colapso ecolóxico, abrolla a realidade, a distopía como vaticinio: "Creo firmemente que sucederá. Talvez esta sexa a miña fe máis consolidada. Non hai nada inalterábel. Ou iso nos aprendeu a historia". Natura fala, á súa maneira, do presente. Nos últimos meses saíu tamén do prelo Rueiro da cidade escura, unha novela de Patricia Alonso Janeiro ambientada nunha Compostela con toques postapocalípticos, após unha apagada xeral que deixa a cidade deserta —paisaxe que temos ultimamente ben presente. Teatro distópico Tamén do colapso ecolóxico trata a xa mencionada O mel non caduca. "A nosa intención de denunciar a profunda crise na que está sumido o sector da apicultura", explica Cortegoso, aludindo de forma "máis ou menos metafórica a preocupación polo cambio climático, que é o tema de fondo". Así, configúrase un mundo no que as abellas xa desapareceron, levando consigo os ciclos biolóxicos. Nunha das tramas argumentais desta peza caleidoscópica, dous apicultores-científicos tratan de xerar sinteticamente unha abella a partir do último tarro de mel que se conserva. Asemade, a relación co presente é "obvia", pois outra das liñas argumentais segue o retorno, na actualidade, de dúas irmás á casa familiar após a morte da nai, lidando coas colmeas que acaban de herdar. A parte distópica, concibida con moito humor, "cunha linguaxe absurda, preto do universo do clown ou de Beckett", non por iso deixa de propor unha situación que, "aínda que sexa límite, é cara á que nos diriximos se non se cambian políticas, condutas, estratexias económicas… É un aviso, unha alarma. Detrás das distopías sempre hai algo disto", advirte o dramaturgo. O propio Cortegoso admite que a distopía non se traballa moito no teatro, pois, se cadra "o formato non se presta tanto para situarnos no futuro", reflexiona, talvez a causa duns medios técnicos sempre escasos. Con todo, o autor xa se achegou ao concepto en Logos, e estaba a piques de presentar O premio, de La Quintana Teatro, un texto seu que dirixe Marián Bañobre, de estrea prevista para o pasado 12 de marzo, adiada por motivos evidentes. A obra xira arredor dun reality show localizado en 2050, no que se ofrecen cinco millóns de euros a cambio de morrer en directo da maneira máis espectacular. "Obviamente, é unha crítica á deshumanización que hai detrás da espectacularidade das miserias humanas que se ‘vende’ no universo audiovisual", explica Cortegoso, mantendo o pouso corrosivo ben presente. O efectismo do cinema O cinema e a distopía fixeron en xeral boas migas, quer no blockbuster hollywoodiense para público adolescente —nas sagas de Diverxente ou Os xogos da fame— ou adulto — Metrópole a Soylent Green, pasando por Blade Runner—, quer no cinema de autor, por exemplo, na adaptación da novela Farenheit 451, de Fraçois Truffaut, ou Langosta, de Yorgos Lanthimos. A nivel galego, por desgraza, non é un xénero especialmente cultivado, se cadra polos grandes orzamentos que moitos deses filmes adoitan requirir. O propio Goteira confesa non imaxinar Dhogs no futuro "xa para empezar, polo custe de produción". Para alén dalgunhas incursións no distópico en curtametraxes de baixo orzamento como Galicia 2098, o de Gaita Films sería practicamente o único título que podemos atopar. Con todo, como se deduce da anterior afirmación do director, non se trata dun filme ambientado nun universo futurista. Cando menos, non a priori. "No guión non foi formulado en ningún tempo", explica Goteira. Nunha cidade calquera, hoxe ou mañá, constrúese un mundo que se achega moito ao noso, mais con elementos que o sitúan no "distópico-imposíbel". A través da manipulación da pantalla e o metacinematográfico, o filme propón "un xogo sobre o control, sobre unha sociedade pasiva ante as crueldades da actualidade". Comparece, polo tanto, esa vontade crítica sobre a nosa forma de vida que se verte nun futuro que, por próximo, mete medo. Porén, malia considerar a distopía unha estratexia acertada para espir as entrañas do sistema, "tantas veces é tan efectista, que non sei que profundidade alcanza nas sensibilidades do espectador", reflexiona Goteira. Unha idea especialmente acertada nos universos cinematográficos actuais. Se a forza das distopías é "facer reaccionar", se cadra "deben formularse doutra maneira para que se tomen máis en serio", coloca. "Son as menos, pero as distopías no presente poden ser máis poderosas", considera. A coiraza do presente O cineasta cita Shin Gozilla, filme coreano no que Gozilla exerce de secundario mentres os problemas políticos e as malas decisións ocupan o primeiro plano, nun "mix curioso" que coloca a propósito da COVID-19. "Sería mellor o coronavirus no lugar de Gozilla, pero tería pouco tirón o minibichiño nas pantallas", brinca. Con todo, o microorganismo converteuse no inimigo dun discurso en chave de batalla, cuxa linguaxe remite a universos como os analizados. Como recorda Zúñiga, "as pandemias asolan países desde sempre", mesmo nas últimas décadas, mais "talvez non as etiquetamos como distópicas porque non azoutaron o primeiro mundo". Neste senso, asústana máis as "ferramentas do medo, da represión e da desinformación" como aliadas do poder. E que acontece cando o presente se transforma en distopía?