A Galiza que parou oito proxectos de celulosas

A finais de 1974 tíñase coñecemento de que se promovía unha factoría de celulosa en Ponteceso. O proxecto impulsado por Celulosas Papel de Galicia (Cepagasa), un conglomerado empresarial participado polo Banco de Bilbao, o Banco Pastor e Papeleras Guipuzcoanas non tardou en ser rexeitado pola poboación, após unha campaña de explicación social impulsada por cadros da Unión do Povo Galego (UPG) e do Partido Socialista Galego (PSG). A mediados de 1975 o malestar entre a cidadanía manifestouse con claridade, aparecendo os primeiros pronunciamentos públicos das corporacións municipais e das confrarías de pescadores contra a instalación da factoría, e declarándose en folga contra o proxecto, no mes de maio, os mariñeiros de Laxe, Corme e Malpica. Os argumentos contra a celulosa foron de orde ambiental e económica. Así, por exemplo, a Asemblea Nacional-Popular Galega (ANPG) de Bergantiños, nunha folla voandeira distribuída en febreiro de 1976, sinalou que "os efectos contaminantes da fábrica de celulosa afectarían aos cultivos da zona de Cabana, Ponteceso e Coristanco, así como aos pobos mariñeiros de Caión (A Laracha), Malpica, Corme, Laxe, Camelle, Camariñas, Muxía e Fisterra" e denunciou que "a vida desas familias veríase gravemente afectada caso de que se chegue a instalar a planta de celulosa, pois os seus residuos estragan os cultivos e arrasan as riquezas do mar". Nas mesmas datas, os alcaldes de Cabanas, Coristanco, Laxe e Malpica e as confrarías de pescadores de Camelle, Malpica, Corme e Laxe pronunciáronse en termos semellantes e consideraron "sen sentido que nos chamen subversivos por opornos a unha industrialización nefasta". O 28 de febreiro de 1976 Ponteceso acolleu unha manifestación masiva. A marcha, autorizada polo gobernador civil da Coruña, partiu do campo da feira de Trabe, dirixiuse ao concello, onde se pronunciaron berros contra o alcalde da localidade por apoiar o proxecto, e rematou na praza da vila con diversas intervencións. O primeiro en tomar a palabra foi o especialista en temas pesqueiros Domingo Quiroga, falando a continuación un mariñeiro de Laxe e o alcalde de Cabana, Julián Tedín. O acto rematou co canto do himno galego polas persoas asistentes, que os organizadores cifraron en 10.000 e as forzas de seguridade en 6.000. Sexa como for, a mensaxe dos manifestantes sintetizada na consigna máis seguida "industrias si, celulosas non" chegou ao Goberno, que non tardou en retirar o apoio ao proxecto. Terra e Tempo denunciaba que "novamente Galiza é o territorio escollido para implantar un tipo de industria que, debido aos perigos da contaminación, de non empregar sistemas de depuración rigorosa, moitas outras partes de España refugan A celulosa de Dodro Cepagasa, que con anterioridade estudara instalar unha factoría de pasta de papel en Valdoviño ou Ortigueira, non foi o único grupo empresarial que promoveu celulosas naqueles tempos. Así, Proullasa, unha sociedade impulsada polos irmáns Fernández, propietarios de Pescanova e Zeltia e participada por Sodiga, lanzouse a comezos de 1974 a tentar erguer unha planta no concello de Dodro. A proposta recollía un investimento de 3.000 millóns de pesetas, prometía 500 postos de traballo e anunciaba a produción de 100.000 toneladas de pasta de papel, o que segundo El Pueblo Gallego "suporá un consumo de 500.000 toneladas de madeira, o que explica que sexa agardada por grande interese polos pequenos propietarios forestais". As protestas contra o proxecto non se fixeron agardar. A comezos de febreiro de 1974 a UPG organizaba os primeiros encontros clandestinos coa veciñanza e lanzaba unha folla voandeira, recollida no número 21 do seu voceiro Terra e Tempo, onde denunciaba que "novamente Galiza é o territorio escollido para implantar un tipo de industria que, debido aos perigos da contaminación, de non empregar sistemas de depuración rigorosa, moitas outras partes de España refugan". O malestar social non tardou en deixarse notar. As confrarías da área de Arousa fixeron chegar as súas reivindicacións ás propias estruturas do réxime franquista, até o punto de que os procuradores franquistas, Modesto Rivera, Baldomero Fernández e José María Comesaña solicitaron o seu rexeitamento nas Cortes en maio de 1974 polo impacto no complexo pesqueiro da Ría de Arousa. Finalmente Proullasa desistiu da súa factoría para Dodro, anunciando en 1976 un proxecto semellante no veciño concello de Rois, que non chegou a concretarse. A fábrica de Negreira Celulosas de Guipuzcoa foi a compañía que máis proxectos impulsou na Galiza. Propiedade de empresarios vascos, do Banco de Madrid e do Banco Catalán de Desarrollo, presidíaa o antigo presidente do Instituto Nacional de Industria, Claudio Boada e desembarcou na Galiza a mediados de 1974 anunciando a súa intención de pór en marcha un total de catro celulosas na Galiza. Así, entre as primeiras situouse o proxecto de Negreira, apoiado de forma decidida pola corporación local. O alcalde da localidade, José Domingo Vidal, non aforrou esforzos en defender a planta prevista para a localidade. Á volta de xaneiro de 1976, apostaba polo proxecto en El Pueblo Gallego sinalando que "desexamos que se instale aquí a celulosa. Hai zonas desérticas habitadas só por toxos. Empregaremos 2.540 persoas. Non haberá problemas de fumes porque estará nun sitio moi alto e nin as augas se contaminarán e tampouco as terras. E logo virán as empresas auxiliares que só contratarán veciños da zona". Os argumentos non convenceron a poboación da comarca, que comezou a mobilizarse a finais de 1974. A carón do traballo de información e axitación desenvolvo polos cadros do nacionalismo desprazados á zona e por asociación culturais como O Sacho, de Padrón, os propios actos organizados pola empresa e o concello para convencer a veciñanza contribuíron a desenmascarar un proxecto que posteriormente a empresa tentou trasladar en 1976 ao veciño concello de Brión. O proxecto de construción de celulosas en Ourense provocou un longo ciclo de protestas que tivo o seu punto culminante en xaneiro de 1976, cunha manifestación de arredor de 5.000 persoas As celulosas en Ourense O mesmo grupo empresarial anunciou dúas fabricas de pasta de papel nas comarcas ourensáns a mediados de 1974. A primeira delas prevíase no Barco de Valdeorras, que xa 15 anos atrás fora a instalación elixida para un proxecto análogo e contaba co apoio dos poderes locais da zona, destacándose na súa defensa o home de Gómez Franqueira e futuro presidente da Xunta pre autonómica, José Quiroga. A localización da segunda suxeríase nas proximidades da cidade de Ourense, barallándose primeiramente o concello de Toén e, máis tarde, o de Punxín. A comezos de 1975 a oposición aos proxectos xa era evidente. Se o 31 de xaneiro foi prohibida unha mesa redonda sobre o tema na asociación cultural Auriense coa presenza do economista Xosé Manuel Beiras, o enxeñeiro de montes Higuera de Marco e o químico Castro Pérez, dous días despois desenvolveuse un debate masivo no colexio dos Salesianos, organizado polo Ateneo, onde participou un enxeñeiro da empresa, que rematou cunha mobilización de centos de persoas pola rúa da cidade, sinalando La Región "é a primeira vez desde o 36 que se produce en Ourense unha manifestación". A mobilización do 2 de febreiro de 1975 abriu un longo ciclo de protestas que tivo o seu punto culminante en xaneiro de 1976, cunha manifestación de arredor de 5.000 persoas impulsada polas forzas da oposición democrática. Neste sentido, destacaron as protestas dos estudantes da cidade promovidas pola organización Estudantes Revolucionarios Galegos (ERGA) así como as concentracións en diversas localidades ourensás. Un punto quente en todo ese proceso foi O Barco de Valdeorras, que xa en maio de 1975 viviu unha mobilización que, segundo El Pueblo Gallego, "reuniu un crecido número de veciños que cruzando as principais rúas dirixíronse á casa do concello facendo manifestacións de protesta contra a instalación da celulosa na comarca". As protestas non tardaron en facerse presentes. A comezos de xaneiro, a AN-PG inicia unha campaña de axitación e denuncia nunha folla voandeira que a celulosa "supón un escaso número de postos de traballo", "non aproveita nin potencia a nosa riqueza natural senón ao revés, destrúe a agricultura" e "o mercado da madeira pasa a ser controlado polos grandes monopolios". O proxecto do Condado Unha vez fracasados os seus proxectos en Ourense, Celulosas de Guipúzcoa tentou erguer unha factoría no concello das Neves. A compañía desembarcou na comarca do Condado en decembro de 1975, da man da mancomunidade de municipios, presidida polo alcalde de Ponteareas, José Castro, que ofreceu terreos en diversos concellos da zona. A localización finalmente escollida pola empresa foi na parroquia de Liñares, no termo das Neves mais moi próxima a Salvaterra de Miño. As protestas non tardaron en facerse presentes. A comezos de xaneiro, a AN-PG inicia unha campaña de axitación e denuncia nunha folla voandeira que a celulosa "supón un escaso número de postos de traballo", "non aproveita nin potencia a nosa riqueza natural senón ao revés, destrúe a agricultura" e "o mercado da madeira pasa a ser controlado polos grandes monopolios". Os meses seguintes sucedéronse as mobilizacións en diversos concellos da comarca, significándose as tres manifestacións desenvolvidas en Ponteareas. O conflito vai vivir un punto e á parte após o 8 de abril de 1976. Nesa xornada, técnicos da empresa desprazáronse ao concello das Neves para explicar o proxecto, sendo os seus argumentos rexeitados pola veciñanza que ocupou o salón de actos do colexio e exixiu aos representantes da compañía que abandonaran a localidade. Malia a forte presenza da Garda Civil, que controlou o acceso ao recinto e tentou impedir a presenza de recoñecidos opositores ás celulosas, como o catedrático de Química Analítica da USC Francisco Bermejo, a opinión popular ficou clara, polo que as autoridades locais se botaron atrás nos seus obxectivos. As protestas non tardaron en facerse presentes. A comezos de xaneiro, a AN-PG inicia unha campaña de axitación e denuncia nunha folla voandeira que a celulosa "supón un escaso número de postos de traballo", "non aproveita nin potencia a nosa riqueza natural senón ao revés, destrúe a agricultura" e "o mercado da madeira pasa a ser controlado polos grandes monopolios". A batalla de Quiroga Celulosas de Guipúzcoa tamén pousou a vista en Quiroga. A comezos de febreiro de 1976 coñecéronse as intencións da compañía de instalarse na comarca, iniciándose ao tempo unha intensa campaña de oposición por parte das organizacións que conformaron naquel momento o denominado Movemento Nacional Popular Galego. Así, o 18 de abril a AN-PG e as Comisións Labregas (CCLL) organizaron unha manifestación na localidade, que malia a prohibición do gobernador civil de Lugo logrou xuntar arredor de 1.500 persoas. A protesta de Quiroga foi duramente reprimida polas forzas da orde. As protestas non tardaron en facerse presentes. A comezos de xaneiro, a AN-PG inicia unha campaña de axitación e denuncia nunha folla voandeira que a celulosa "supón un escaso número de postos de traballo", "non aproveita nin potencia a nosa riqueza natural senón ao revés, destrúe a agricultura" e "o mercado da madeira pasa a ser controlado polos grandes monopolios". A mobilización saldouse con importantes multas para militantes da AN-PG, das CCLL e da UPG. Así, o poeta Manuel María, o escritor Lois Diéguez, Saleta Goi e Marisa Canto foron sancionados a pagar 300.000 pesetas cada un e Xosé Manuel Díaz García, Ovidio González, Carlos Varela Veiga, Xosé Carlos Pérez, Xesús Blanco e Ramón González multados con 150.000 pesetas. A factoría de Foz O proxecto da fábrica de pasta de papel de Foz estivo promovida por Celulosas de Cantábrico, cuxo accionista de referencia foi o empresario madeireiro e lácteo, José Rodríguez López, propietario do grupo Larsa, e contou no seu capital coa Caixa de Aforros de Lugo. Apoiado polo Goberno local, non tardou en facerse gratuitamente, ao longo de 1975, cunha importante extensión de terreo na parroquia de Fazouro, a cambio de prometer traballo na futura planta aos familiares das persoas que cederon as propiedades. A comezos de 1976 mudou na localidade a opinión social sobre o proxecto. Ao cambio contribuíu de modo decidido o labor da asociación cultural O Britón, entidade dirixida por militantes da AN-PG mais da que tamén fixeron parte membros do Movemento Comunista da Galiza (MCG), da Liga Comunista Revolucionaria (LCR) e do Partido Comunista de Galicia (PCG). Foi este colectivo cultural quen organizou os primeiros actos informativos sobre as consecuencias da factoría, onde participaron, entre outros, Ramón López-Suevos ou Francisco Bermejo. As razóns de orde ambiental e económica estiveron detrás do rexeitamento dos focegos a esta industria. Así, nun documento elaborado desde O Britón sobre a celulosa sinalábase que "non se pode admitir ningunha planta de produción de pasta de papel que non vaia acompañada doutras industrias transformadoras como fábricas de papel, cartón e manipulados de papel", e remataba sinalando que "hai que oporse á celulosa, pois a única alternativa válida para o pobo galego, aínda que se solucionara en parte a contaminación, é unha industrialización planificada da madeira de piñeiro que incluíra todo o proceso de transformación". O precedente de Pontevedra A factoría de celulosa de Pontevedra botou a andar en 1963. Se a decisión en 1958 de instalar a factoría nunha praia de Lourizán (Pontevedra), que ademais era un importante banco de marisqueo, deu orixe a diversos recursos que non atenderon as autoridades, a súa entrada en funcionamento xerou unha contestación social descoñecida na Pontevedra da ditadura. As primeiras protestas vivíronse en 1959. Precisamente o 10 de febreiro dese ano producíronse importantes enfrontamentos entre as mariscadoras e unidades do Exército que remataron coa detención e encarceramento de 14 mulleres, entre as que se atoparon Concepción Freiría, Erundina Abreu, Dolores Rosales, Visitación Núñez, Jesusa Mora, Adolfina Moledo e Isaura Pazos. O comezo da actividade na fábrica de pasta de papel deu un novo xiro ás mobilizacións. Segundo escribiu Concepción González Crespo no caderno de A Nosa Terra "Galiza 1953-1975", en 1963 "as protestas tomaron o cariz dunha revolta e como tal foi aplastada", destacando que "a represión tomou dimensións e matices propios dos anos da guerra" e recollendo o testemuño dalgunha protagonista da loita, quen lembrou que "torturábannos, tíñannos no cárcere e logo deixábannos libres". Un triunfo da mobilización social Foi unha loita a prol dun proxecto de desenvolvemento sustentábel para Galiza que situou en primeiro plano a defensa do medio ambiente e da industrialización racional. A un tempo, amplas capas da sociedade galega caeron na conta da importancia de preservar os valores ecolóxicos e da necesidade dun modelo económico endóxeno, cunha industrialización ligada ás potencialidades do país, que fechara os seus ciclos produtivos. En definitiva, a loita concreta contras as celulosas foi no plano estratéxico unha impugnación aos deseños económicos fixados para Galiza como consecuencia do seu papel na división internacional do traballo. O alcance daquela vitoria está aínda por valorar. Malia ter transcorrido máis de 40 anos da paralización daqueles oitos proxectos de celulosas segue a botarse en falla unha análise que sitúe nos seus xustos termos aquel fito. Un fito que non sería posíbel sen a capacidade de mobilización social do pobo galego, sen a nova conxuntura aberta coa morte de Franco e sen o traballo de axitación e organización do nacionalismo, que levou o peso da resposta contra estes proxectos.