Por fortuna, ás veces non sabemos que nos estamos a despedir: derradeira tarde con Luísa Villalta

Tiña dous poemarios inéditos Luísa Villalta cando nos coñecimos en Viveiro. Era a primavera de 1989. Convocáranos a Agrupación Cultural Sementeira para formarmos parte da celebración Abril no Pastor Díaz co obxectivo de lanzar unha campaña para conseguir que o teatro homónimo fose proclamado patrimonio público. Un ano antes, Francisco Pillado Mayor visitara a vila para impartir unha conferencia sobre a escena galega e coñecera aquel edificio emblemático. Con afervoamento, e asemade recriminándolle o desleixo, emprazou a Sementeira para que non se demorase nunha reivindicación que encabezou el mesmo. O acto consistiu nun recital de poesía e un concerto. Do primeiro fixemos parte, ademais de Luísa Villalta, Lino Braxe, Xavier Seoane, Miguel Sande, Pilar Pallarés, Miguel Anxo Fernán-Vello, Lois Diéguez, Manuel María, Uxío Novoneyra e quen isto escribe. Paulino Pereiro (frauta traveseira), Luísa Villalta (violín) e Maximino Iglesias (frauta), foron os intérpretes de dous composicións do propio Paulino Pereiro, A rosa de seda (sobre a fábula homónima de Fernando Pessoa) e Sonata para dúas frautas. Así é que coñecín ao mesmo tempo a poeta e a música. Como se editou un opúsculo co programa do acto e un poema da cada autor ou autora, podo asegurar que un dos textos lidos por Luísa é o que no libro Música reservada, publicado en 1991, dedica a Francisco Pillado Rivadulla, pai de Pancho Pillado, falecido en 1987. Trinta e cinco anos despois, sen o concurso do antedito programa, non podería recordar máis que a sensación de estar a coñecer unha poeta de cerna, coa que querería contar e coñecer mellor no futuro. Así foi. Mesmo antes de dispoñer do amentado libro, de Ediciós do Castro, volvemos participar xuntas nunha nova celebración de Abril no Pastor Díaz, esta vez no anunciado como “Recital de poesía galega feminina”. Malia figurarmos no programa Xela Arias, Marica Campo, Pilar Pallarés e Luísa Villalta, a primeira non puido asistir por razóns que agora non lembro. Presentou o acto Francisco Pillado e outra vez houbo un concerto con pezas de Paulino Pereiro, exclusivamente compostas para frauta: Maxia vermella e a Sonata para dúas frautas, a última xa coñecida do ano anterior. Despois disto e até o derradeiro encontro, vímonos e conversamos infinidade de veces en asembleas e congresos da AELG, así como en algún Galeusca. Nos recesos entre palestras e mesas redondas, adoitábamos atoparnos sempre no mesmo lugar, o que era motivo de rexouba por ambas partes e comezo de conversas máis serias. Porque Luísa era alegre, simpática e empática, posuidora dun gran sentido do humor, fonda e intelixente nas súas análises, dona de si como só se pode ser desde unha auténtica liberdade de espírito. A memoria, ese pouso de palabras, imaxes e sensacións, mestura, elabora e reelabora; mais non mente. Por iso se di que as cousas foron como as recordamos. Foron como as recordamos e foron moito máis, xa que o tempo, esa trituradora inexorábel, só indulta instantes, escenas, fotogramas da película irrepetíbel das nosas vidas. A película leva unha música de fondo case imperceptíbel, a soar en sordina, que perdura alén das lembranzas que esvaecen, que tal vez é o fío, non por sutil menos forte, que une os elos do colar imposíbel. E quen isto escrebe, a visitar os fotogramas en que ve a Luísa, saborea unha tristura doce e evoca o compositor Modest Músorgski a quen os cadros da exposición do seu amigo, o pintor Viktor Hartmann, lle inspiraron a súa famosa suite. Porén, as miñas palabras endexamais terán a forza expresiva daquela música nin retratarán o valor da obra e a persoa de Villalta. Mais ela segue aí, ancorada no tempo, no porto da nosa lingua, serena e tenra, firme e segura, a loitar contra a gran vaga do esquecemento que teima en engulir o noso pobo e a nosa historia. A cidade da Coruña, tan ben cantada e contada pola poeta, foi escenario de numerosos momentos felices: presentacións de libros e outros eventos que, consonte a nosa tradición, decote remataban en ágapes, previstos ou non, máis sempre animados. As ceas con amizades comúns das que recordo especialmente unha na súa casa da Falperra. A vida, en fin, que endexamais barruntáramos tan cruel como para nos privar da súa presenza tan pronto. A derradeira tarde con Luísa foi solidaria por partida dobre. Acudíramos a Compostela a unha reunión de “Cultura Solidaria”, un grupo integrado por persoas das artes (escrita, teatro, música, pintura, etc.) dentro da ONG Acción Contra el Hambre. A tal ONG tiña daquela sucursal en Galiza, con sede nun local de cerca do hotel Peregrino. Eran os últimos días de febreiro de 2004 e tiñamos previsto realizar o Camiño de Santiago desde o Cebreiro e, cadaquén desde a súa óptica e xeito de expresión, reflectir a experiencia nun libro que venderíamos a beneficio da antedita ONG. Aproveitaríamos a xa próxima ponte de San Xosé para realizar a andaina. Ultimamos o proxecto con Pepe Esteller, infatigábel adaíl da causa, e outros homes e mulleres non menos entregues á xenerosidade cuxos nomes, se sumamos os que non puideran acudir mais farían o Camiño, comporían unha ladaíña interminábel. Despois acudimos ao Hotel Araguaney onde a fundación do mesmo nome nos organizara a presentación do libro Intifada. Ofrenda dos poetas galegos a Palestina. Era a segunda edición do publicado poucos anos antes, mais coa presenza doutros e outras poetas que non estabamos presentes na primeira, entre eles Luísa Villalta. Sen dúbida, aquela foi a derradeira vez que recitou en público. Por desgraza, vinte anos despois, o poema ten, se isto for posíbel, máis vixencia que nunca. É un dos poemas que se deberían escoitar en todos os centros de ensino e recitais de homenaxe á dedicataria das Letras Galegas. Non só recolle o eco da voz de quen o compuxo, senón que é unha chamada ás conciencias de quen miran para outro lado. Velaí: DEBILIDADE Porque non son soldado nen suicida, confeso que son débil e que na miña debilidade vin os ollos da morte, e tiñan o teu nome, Xerusalén, un nome amurallado pola destrución. Confeso que son débil e que vivo ofuscada polo vicio da razón que me fai ensoñar un mundo poderoso de xustiza empezando pola miña propria rúa e que teño o delirio imperialista de querer chegar a dominar os que dominan e denunciar como se esconden por detrás do muro onde non lamentan nada porque a dor non lles pertence. O meu pracer é insultar os seus disparos virtuosos e maldicer a súa epopea triunfal consistente en non deixar medrar os nenos que condenaron a vagar xa para sempre entre os entullos mesturados cos cadáveres. Ante a miña blasfemia, como en eco, ouvín queixarse os deuses, afeitos a eses templos suntuosos, torcidos de dor nas cabezas como a miña embotadas polo afán de liberdade pedindo non ser tan cruelmente ameazados pola paz que se avista cabalgando na razón e na esperanza cada día en que se clama pola paz, cada vez que o día estoupa. Hai aínda tantos nenos esperando turno para non nacer que se agolpan entre as pedras mentres a voz dun deus escravo envía lexións de anxos coas botas da milicia enfurecida repartindo os naipes do seu proprio temor. E eu confeso que son débil, que son moito máis débil que o odio máis débil que a pobreza ante a riqueza inegociábel máis estraña que o hábito vencido da represión Por iso pido a paz pido a paz e un estado popular para o pobo pobre débil coma min en Palestina. Sei que regresamos xuntas á Coruña no meu auto. Non consigo recordar con quen foi ela a Santiago. Posibelmente con alguén de “Cultura Solidaria” que non acudiu despois ao Araguaney. Tampouco lembro arredor de que temas xirou a nosa conversa naquel traxecto. Secasí, non esquecerei xamais a derradeira media hora que a prolongou, ben pasada a media noite, nunha encrucillada da Ronda de Nelle. Sei, si, que a provocou o poema anterior, o seu “confeso que son débil”, o que nos levou a confidencias mutuas que endexamais nos fixeramos. Non presentíamos nada, non tiñamos conciencia de nos estar a despedir; mais, de sabelo, seguramente falaríamos das mesmas cousas. Despedímonos até o primeiro sábado de marzo en que nos habiamos ver en San Domingos de Bonaval, nunha asemblea da AELG. Non acudiu á cita porque a morte colleu por un atallo e chegou antes. Non podo asegurar que, apenas dúas semanas despois, non formara parte da peregrinación solidaria á que se comprometera. Sentiámola en nós e con nós, ía nas nosas pegadas sobre os pegadas de cantos e cantas, ao longo dos séculos, fixeron o Camiño. Alenta nas páxinas e nas imaxes do libro que fixemos sen ela, mais con ela. E eu, que tamén son débil, pido do mesmo xeito un Estado popular en Palestina. E, nesta celebración da gran escritora e amiga, a liberdade para a súa obra. Unha obra concibida por ela desde a solidariedade, lonxe de mercantilismos que paralicen o seu espallamento. Pido que, rematado o día, non remate a romaría. Quen seguir os seus pasos, os da obra, coñecerá e recoñecerá por quen e onde se cumpriu o mandato de Blanco Amor, o de non permitir que morran os nosos mortos. Luísa non ten máis dono que o amor a Galiza e á Humanidade que a impulsou. Sabemos con Hegel, en cita que recollemos dela propia, que “o belo é a esencia realizada”. Agora ela é esencia, beleza en estado puro, verdade. Que non nos falte, que non lle faltemos.