A Candeloria: a festividade que celebra o casamento dos paxariños

O inverno sempre parece unha eternidade e a primavera un suspiro. As poucas horas de luz, o frío, a falta de cor provocan que, a meirande parte do tempo, semelle que os meses de escuridade non teñen fin. Porén, cando chega febreiro, o piar dos paxaros vocea que a natureza está a espertar do seu longo sono e pregoa que o sol sairá pronto de novo. A Candeloria, tamén coñecida como Festa da Luz, Día das Candeas ou Candelaria, ten moita presenza nas manifestacións da cultura popular da Galiza, especialmente nos refráns do país. Quizais, un dos ditos máis extendidos e coñecidos relacionados con esta antiga festividade é o de: "Pola Candeloira casan os paxariños e maila galiñola". Este eco das sabias voces do noso pasado estabelece unha relación directa dos paxaros coa Candeloria. Unha conexión que non é azarosa nin fortuíta. Cando empeza febreiro, cada vez é maior a evidencia de que os días están a facerse máis longos, o aumento das horas de luz e o inicio das xornadas nas que o sol comeza a facerse notar provocan que a maiorías das aves comúns da Galiza retomen a súa actividade. "Cando vén o bo tempo, os paxaros xa pían como tolos, sobre todo nas primeiras horas da mañá, a banda sonora do amencer dos paxariños cantando, típica da primavera, xa comeza en febreiro", asevera Sergio París Gómez, secretario da Sociedade Galega de Ornitoloxía. Esta festividade está moi relacionada coa fertilidade. Anteriormente, dicíase que "a partir da Candeloria, ningunha ave voa soa", facendo referencia a que na primavera comezan os procesos de apareamento. Por iso, tamén se coñece esta celebración como o casamentos dos paxariños. Nesta mesma liña, na cultura celta, esta festa tamén celebraba a fertilidade da terra e a fin da inactividade no agro. A Candeloria rende homenaxe aos ciclos naturais e aos ritmos orgánicos da vida que, no pasado, eran tan protagonistas na Galiza, debido ao importante carácter agrario do país. Nos tempos actuais, os nosos estilos de vida, en xeral, están moito máis afastados da natureza por mor da urbanización e os progresos a nivel tecnolóxico. En consecuencia, este rexurdimento vexetal carece desa enorme repercusión que posuía nas sociedades anteriores á nosa. Aínda así, seguimos a asociar a festa da Candeloria coa luz, coa esperanza e co futuro; aspectos que proveñen, directamente, desa rexeneración do mundo natural. O canto do paporrubio "O paporrubio (Erithacus rubecula) é unha das especies que máis cedo comezan a cantar. Nos días de sol invernal xa pían. Por este motivo, vincúlase moito a Candeloria con este paxaro. "É unha ave moi simbólica deste período", asevera Sergio París. O rechouchío do tamén coñecido como paporroibo ou pisco é o preludio do espertar do resto da vida animal e vexetal na Galiza. O cantar da especie autóctona é temperán, porén non é o único que se escoita neste momento do ano: "o picafollas ibérico (Phylloscopus ibericus)chega ao país arredor de febreiro. É unha ave migratoria que se fai notar e se suma ao coro das aves comúns do noso territorio. Pía co paporrubio, cos merlos (Turdus merula), cos ferreiriños (Periparus ater)... É un dos paxariños que anuncian que falta pouco para que chegue a primavera", indica o secretario da Sociedade Galega de Ornitoloxía. Por outro lado, a Candeloria é o "disparo de saída" da época de cría dos paxaros, aínda que París afirma que normalmente "non se inicia até marzo", mais engade que é "un anuncio de que axiña comezará a tempada". Pola súa parte, Felipe-Senén, museólogo e arqueólogo, asevera que a volta dos paxariños é un "grande agoiro" e asegura que "onde hai aves, hai sementes e onde hai sementes, hai vida". No estendido refrán "Na Candeloria, casan os paxariños e malia galiñola", a galiñola fai referencia ás especies de aves migratorias que volven á Galiza despois dese longo período de ausencia. A maioría delas veñen de pasar o inverno no continente africano e chegan ao país entre o mes de febreiro e marzo. O punto medio entre o solsticio e o equinoccio No refraneiro galego, ademais dos ditos que fan referencia ao espertar do mundo animal na Candeloria, existe outro, coas súas distintas variacións, que trata o posicionamento desta celebración no calendario: "Pola Candeloria, chova ou non chova, metade do inverno vai fóra". Este refrán alude a que, independentemente do tempo climatolóxico, xa superamos a metade do período invernal. Sobre o anterior, Rafael Quintía, antropólogo, afirma: "a Candeloria utilízase como referente para saber que estamos comezando a rematar o inverno e que comeza a abrise paso a vida vexetal e animal. Ademais, tamén se dá un renacer na actividade social, pois finaliza esa etapa de reclusión nas casas. Esta festa marca o punto medio, aproximadamente, entre o solsticio de inverno e o equinoccio de primavera e por iso se fala de que a Candeloria indica o paso da metade da época invernal". Unha chama no inverno A Candeloria é un ritual ígneo, é dicir, é unha festividade na que o fogo xoga un papel relevante. Relacionado con isto, Quintía subliña: "a presenza do lume é un trazo característico das festas invernais. Na tradición galega, o fogo comeza a aparecer nos magostos e continúa despois co tizón de Nadal e as fogueiras de Ano Novo. Estas festas están vinculadas a estes momentos de mínima potencia solar e a eses ritos de rexeneración, que buscan favorecer que o sol renaza. A Candeloria tamén ten esta intrínseca conexión co lume, e así o representan as candeas". Na antigüidade, dicíase que as pequenas lapas das candeas da Candeloria tiñan o poder de calmar as treboadas, alumear o camiño dos defuntos ao alén, afastar os malos espíritos e axudar aqueles que padezan unha enfermidade. Na relixión católica, parte destas crenzas seguen a estar presentes e por iso na Candeloria moitas persoas acoden ás misas con candeas co desexo de que sexan bendicidas e adquiran estas propiedades de carácter protector. Unha festa pagá que foi cristianizada "Hai que ter en conta que as raiceiras culturais da Galiza residen no mundo céltico, romano e cristián. Estes substratos conflúen na Galiza, onde se conservaron moito mellor na sociedade rural, agraria e mariñeira, é dicir, na aldea. No mundo céltico-irlandés, nos primeiros días de febreiro celebraban o Imbolc. Despois, esas datas foron cristianizadas", explica o antropólogo. O Imbolc, unha festa do calendario celta, é un dos primeiros antecedentes da Candeloria. "Este ritual xa era importante na época precristiá. Estaba vinculada á fertilidade e foi cristianizándose até converterse en Santa Bríxida, moi relacionada co Día das Candeas. Na Galiza, conservamos certos aspectos do Imbolc, como por exemplo a tradición de facer lume de carácter sagrado, por mor da súa asimilación polo cristianismo con celebracións como a Candeloria ou o San Brais ", indica Quintía. Como festa católica, a Candeloria celebra a presentación de Xesús no templo e a purificación da virxe despois do parto. O historiador explica que, segundo a relixión cristiá, "Xesús naceu no Nadal, aínda que a personaxe histórica nacería en primavera. As festas do cristianismo están colocadas de maneira estratéxica ao longo do calendario, maioritariamente, para cristianizar datas que xa eran significativas nas culturas anteriores a esta relixión". Pola súa parte, Felipe-Senén reivindica: "O carácter céltico que ten a Galiza, con nomes latinos, romanos e cristiáns, hai que retomalo a través destas festas de carácter agrario, que teñen detrás o mundo da aldea, que foi tan asoballado e marxinado". Nas mesmas datas nas que os pobos célticos celebraban o Imbolc e nós a Candeloria, os romanos levaban a cabo unhas festas que chamaban as Lupercais. Nesta celebración, organizaban unha procesión nocturna na que levaban candeas. No transcurso do percorrido, os romanos ían entoando preces á Proserpina, a deusa que representaba a fertilidade e o crecemento das plantas e das flores. As Lupercais foron outros antecedentes do que sería a nosa festa da Candeloria, pois moitos dos aspectos que a conformaban como, por exemplo, a presenza das candeas, a comitiva relixiosa e a relación coa fertilidade chegaron até as nosas celebracións de hoxe en día. A alternativa ao comercial 14 de febreiro A globalización, os estilos de vida actuais e o dominante modelo social consumista provocaron que, na maior parte do mundo, se adoptara o San Valentín como día predilecto para a celebración do amor romántico. Pola contra, a Candeloria podería ser a data alternativa ao afamado e comercial 14 de febreiro, pois a festa, tan arraigada na nosa cultura, garda unha profunda vinculación coa tempada de cría dos paxaros, coa fertilidade da terra e a fermosa escenografía que nos agasalla a propia natureza. "A Candeloria ten unha connotación simbólica vinculada á fertilidade, ao renacemento da vida e á idea de que os paxariños casan. A idea pode extrapolarse ao amor, aínda que isto tampouco debería basearse nun intento para diferenciarse, xa que a Candeloria decorre en moitos outros lugares e todos estes sitios poderían adoptar esta festividade como substituto do día de San Valentín", asevera Quintía. A Candeloria, presente noutros lugares Esta festividade existe en moitos países do mundo, principalmente, pola ampla influencia do cristianismo e os numerosos procesos coloniais perpetrados pola humanidade. Por estes motivos, a Candeloria está moi presente en América do Sur e en América Central. A Festa das Candeas celébrase no Salvador, en Cuba, na Arxentina, en Bolivia, en Chile, en Panamá... mais onde ten maior relevancia, repercusión e impacto é no Perú. A Candeloria peruana, que decorre o día 2 de febreiro todos os anos en Puno, unha rexión situada á beira do Lago Titicaca, é unha das máis importantes do mundo. Foi declarada Patrimonio Cultural Inmaterial da Humanidade pola Unesco no ano 2014 e é recoñecida polas súas características máscaras, danzas, procesións e certames de baile. En Puno, a Virxe da Candeloria é obxecto dunha gran devoción e veneración, debido a que é a patroa da localidade. Ademais, no arquipélago canario, sobre todo en Tenerife, a Festa das Candeas goza tamén de especial popularidade. "A celebración da Candeloria nas Illas Canarias está moi vinculada a cultos e ritos aborixes. É a patroa principal do arquipélago enteiro, polo que a festividade conta cunha enorme importancia", exemplifica o antropólogo. O engrandecemento da tradición galega Defender a nosa cultura tradicional e os rituais nos que está baseada é indispensábel e para iso temos que coñecela, reivindican os especialistas en etnografía. O refraneiro galego cada vez está menos presente no día a día por mor do falecemento das xeracións máis veteranas e o abandono do rural, polo que moitos ditos, como os relacionados coa Candeloria, están caendo no esquecemento. Nesta liña, Felipe-Senén afirma: "Cando non se coñece a tradición, non se quere. Desta maneira, non é posíbel defendela e engrandecela". Porén, o museólogo e arqueólogo sinala que a cultura "é máis que un valor de consumo" e fai fincapé en que non debemos "supermercantilizar o panorama cultural da Galiza". A tradición galega non é un negocio e non é un produto onde uns poucos se lucran. As festas son parte do espírito popular. Son un elemento máis da nosa complexa identidade como pobo. En definitiva, a Candeloria é un pequeno anaco de todos aqueles que viñeron antes de nós. Está nas nosas mans que o seu legado non esmoreza. As Festas de San Brais Odía 3 de febreiro, varias localidades da Galiza levan a cabo romarías e ritos para conmemorar e honrar a San Brais. Esta festa, moi vinculada á Candeloria, alén de contar con características relixiosas, contén elementos de orixe pagá, que sobreviviron ao paso do tempo. Rafael Quintía, antropólogo, pon de manifesto que "máis alá da devoción ao propio santo, é moi interesante que se conserven ritos de comensalidade, banquetes, que facían as confrarías de mozos solteiros na noite de San Brais. Xuntos, ían coller cachopas ao monte, facían unha cea e despois unha fogueira. Hoxe en día, estes costumes seguen existindo e están presentes, iso si, xa non participan só rapaces sen parella". As festas de San Brais de Bembrive, parroquia de Vigo, son das máis populares da Galiza. De feito, foi declarada Festa de Interese Turístico. O festival lucense C ando chegue o mes de marzo, celebrarase na cidade de Lugo o Festival A Candeloira, un evento musical galego de referencia no período invernal que, neste 2024, sumará os 10 anos de vida. Este acontecemento, que reúne os amantes do rock, do punk, do hip-hop e do rap congregará nesta edición grupos como Zoo, Rebeliom do Inframundo, Pigs Parlament, Kamikazes e Ira. O festival non consiste só en concertos, senón que ofrece máis actividades como, por exemplo, cantos de taberna. Durante o día 2 de marzo, varias agrupacións percorrerán os estabelecementos lucenses para o desfrute das persoas asistentes. Por outro lado, o grupo musical Zoo, que leva vinculado ao festival desde as súas primeiras edicións, incorpora o evento á súa xira de despedida. A Candeloria será a última oportunidade de ver a banda sobre o escenario.