O accidente de avión do Morgan: da lenda á historia viva da Segunda Guerra Mundial

Era unha zona especialmente deprimida de Galiza polo seu illamento. Estaba xusto na fronteira con Portugal, nunha contorna natural distinta, e na que a cultura oral fora pasando dun xeito ancestralmente antigo. Eran 19 irmás na casa do tío Adelino. Del dicían na aldea, con moita retranca, que tiña unha "granxa de nenos". Había tantos cativos, que asomaban entre os barrotes do corredor. Eran pobres. Pero ela tiña unha especial querenza pola cultura. Estudou e andou emigrada polo Estado español para sacar adiante a familia. Gustáballe ler e chegou a ser a mestra, pero tamén era costureira. Aurora Mañá naceu en 1914 e criou os netos a base de contos. Ás veces evocábaos de memoria e outras, tiraba do seu caixón de xastre para imprimir veracidade ao relato. Máis de tres décadas despois, Iago García aínda evoca con claridade un botón. Un entre un millón dos que a avoa Aurora gardaba naquel caixón. Era metálico, e ela dicía que saíra "do avión do Morgan". Fora unha noite de inverno. A aldea enteira espertara sobresaltada por un golpe fondo que fixo retumbar a montaña. Sucedéronse os estalidos. Viñan da fronteira. As explosións comezaron a repicar no cumio. A noite era extremadamente fría e pensaron "que os estaban invadindo os portugueses". Pero todos eran coñecedores daquela terra, dos seus recunchos fronteirizos e as súas calamidades. Co primeiro raio de sol, comezaron a subir cara á montaña, con dous metros de neve, nun dos invernos máis duros que se lembran xamais. Cando chegaron ao alto de Cabeza de Monteagudo, na serra da Pena, o primeiro que viron foron os restos dun avión. Iso, e varios cadáveres, entre queimados e conxelados. A nave estivera ardendo durante unhas oito horas toda a noite, estourando sen parar. Era un avión militar e levaba munición a bordo. Á sucesión de acontecementos que se desencadearan aquela noite, non obstante, aínda tardarían décadas en darlles resposta. Dous accidentes xemelgos entre Portugal e Galiza Nas vésperas, foran trece os avións que saíran da base en Xibraltar. Formaban parte do Escuadrón 48 da Royal Air Force (RAF) inglesa, que se equipara con naves Lockheed Hudson para facer fronte á Segunda Guerra Mundial. Naquel voo, todos eles eran idénticos, a maioría, anti-submarinos na zona do estreito, que patrullaban o Atlántico. O día 15 de febreiro de 1944 reciben unha comunicación do alto mando da RAF para repregarse ao aeródromo de Londres, e recollen as súas pertenzas para saír. O 22 de febreiro, o comandante despega, e tamén o Escuadrón 48, con trece Lockheed Hudson. Un deles era o avión "do Morgan". Outro, un xemelgo idéntico, o EW906. Ningún deles chegou ao seu destino. O EW906 sufría un accidente na serra da Estrela (Portugal), a mesma noite e na mesma viaxe na que, pouco despois, á altura de Cabeza de Monteagudo, atoparía o seu destino final o EW916, o "avión do Morgan". "Ao parecer, o EW916 tivera un problema no motor esquerdo en Xibraltar. Despegaron, e hai catro causas combinadas que explican o accidente. Por unha parte, a trepidación do motor esquerdo. Pola outra, que non había condicións favorábeis para o voo instrumental (IFR), porque as radiobalizas que utilizaban para orientarse marcaban mal, a causa dunha inmensa tormenta que había aquela noite. Ían máis ao oeste do que crían", explica Iago García quen, xunto ao seu pai, o escritor Luís Manuel García Mañá, puido documentar posteriormente esta historia. Tampouco había condicións visuais suficientes. "Falan dun teito de nubes de 200 metros e dunha visibilidade frontal de 40 metros, aproximadamente. Cuns 40 metros de visibilidade non ves nin o morro. E unha tormenta lateral duns 120 km/hora. Todo ía en contra. Ademais, todos eran moi novos". Explica Iago García que na Segunda Guerra Mundial a necesidade de tripulación aérea era imperiosa. "A formación que lles daban non era o suficientemente ampla nin práctica. Ao parecer, recibían un curso e explicábaselles como se navegaba. Aos navegantes lanzábanos a voar sen experiencia ningunha. Isto supoñía que, cando había un erro coas radiobalizas, non souberan corrixilo". Nunca chegaron a completar a misión. O escuadrón repregouse por completo e, dos trece avións que emprenderon o voo aquel febreiro, só regresaron 11. A presenza dos anti-submarinos perto da montaña do sur galego ten moito que ver coa nova formulación da estratexia bélica. Cando se comeza a visualizar unha nova formulación da guerra, que desembocaría no Desembarco de Normandía, serían necesarias todas as naves posíbeis para facilitar a Operación Overlord. Nos meses previos estiveran bombardeando toda a costa de Europa para despistar o desembarco e isto requiría unha cantidade inxente de recursos. Ao Escuadrón 48 asignóuselle o que chamaban "unha misión de ferry". Isto quería dicir que debían recoller o avión e todo o material e munición posíbeis para cargalo e repregarse nunha base perto de Londres. Naquel momento subían en dirección norte. Debían ir pegados á costa por Lisboa, pero desviáronse. Os fallos do avión, a pouca experiencia dos tripulantes, de moi curta idade, e unha probábel sobrecarga no avión, propiciaron a cadea de desastres que chegaría a continuación. Primeiro rozaron no último penedo de Portugal e perderon o motor esquerdo, que viña fallando desde Xibraltar. Non puideron manobrar nin levantar voo e foron pegar xusto contra o marco fronteirizo da raia Hispano-Lusa, o número 125, tal e como está documentado. Logo do golpe, arrastráronse ladeira abaixo uns 800 metros. Concretamente, pola ladeira norte, da Galiza. O accidente iniciouse en Portugal, pero os restos e os cadáveres quedaron na Galiza. O accidente que vestiu a todo un pobo Nas aldeas de Calvos de Randín, hoxe despoboadas, nun municipio duns 650 habitantes, eran daquela tan pobres que a desgraza foi case como un agasallo caído do ceo, aínda que non a calquera prezo. Durante os meses seguintes, Aurora Mañá cosería sen descanso. "Aproveitaran absolutamente todo do avión. Á miña avoa levábanlle á casa os paracaídas e ela contaba que a partir dos paracaídas fixo camisas para todo o pobo", lembra Iago García. Cando remataron coas teas, pouco a pouco foi minguando o esqueleto do avión. Debeu ser como desmembrar unha gran balea metálica. Até que non quedou practicamente nada. As chapas, as pezas da fuselaxe e a parte mecánica foron dar nos máis diversos usos que só a máis fonda humildade que agudiza o enxeño pode instigar. O avión non só vestiu a xente da vila, formou parte dela. Hoxe algúns dos seus vestixios aínda se poden atopar integrados nalgunha vella cancela. As chapas "do Morgan" formaron portas e repararon casas. Taparon o frío do inverno que entraba polas fendas das chabolas e quen sabe se por algún que outro tellado. A súa aliaxe de aluminio sobreviviu nas portas dalgunhas das casas de Calvos de Randín moitos anos máis que todas as persoas que as colocaran alí. As armas tamén foron parar ás casas dos habitantes da aldea. Pero de portas para dentro, e de alí nunca sairían baixo unha especie de pacto de silencio en zona fronteiriza. E esfumáronse no tempo. Na localidade veciña de Paradela, antes dos anos 70, as dínamos dos motores do avión forneceron de electricidade a aldea durante moitos anos. Celso Ferreira, veciño de Calvos de Randín e que camiña cara aos 90 anos de idade, aínda lembra un bombo feito coas chapas do avión, que amenizou as festas da aldea até que se perdeu. Na súa xuventude, os vestixios do accidente aínda continuaban aparecendo polo monte. "Foramos debastar. Faciamos moreas de leña e despois queimabámola. Foi aí cando apareceu", lembra. Refírese a un artefacto de balas "moi grande", e que foi acabar no medio da fogueira. "Parecía a guerra. Menos mal que nos puidemos esconder", lembra. Hoxe, a fonte da aldea recuperou, grazas ao labor de Xosé, que é o sobriño de Celso Ferreira, a súa billa orixinal: unha peza da fuselaxe do avión, que había décadas fora substituída por unha de plástico, até que el a atopou, tirada a escasos metros, como se por ela non pasaran os anos e decidiu devolvela ao seu lugar orixinal. "Sempre estivo aquí, desde que eu lembro. Cando era pequeno viñamos buscar auga, e aquí estaba. Nos anos 70 o Concello reformou isto e puxéronlle un tubo de plástico. Isto non tiña importancia porque tampouco sabían de onde viña. Hai dous anos atopeino aí tirado", conta. Pasaron 30 anos por riba da peza que agora recuperou o seu lugar orixinal. "Ao ver a inscrición, dinme conta", asegura Xosé. Entre o mito e o feito Pasaran moitos anos desde que a avoa Aurora contara por primeira vez a historia do avión do Morgan. Iago García fíxose policía e investigador e a necesidade de darlle respostas a aqueles recordos da nenez supuxo que se interesara polos arquivos da Segunda Guerra Mundial, entre Reino Unido e o Estado español. E así, a historia máis abraiante da avoa Aurora pasou do mito á realidade. O avión do Morgan era un Lockheed Hudson Mk VI. É dicir, un bombardeiro lixeiro da Segunda Guerra Mundial. "Foi un shock descubrir que un dos tripulantes do avión se chamaba J.D. Morgan. En certo modo, ao descubrilo, estraguei a lenda, porque a convertín en realidade. O que para min estaba a cabalo entre a realidade e a ficción, volveuse real. Morgan era un rapaz que tiña 21 anos, de Ontario, que se foi matar nun penedo en Monteagudo, aquí en Randín". Iago cóntao ao pé da vella casa que habitara a súa avoa, Aurora Mañá, a mesma pola que, desde a ventá, percibira naquela madrugada de 1944 un ceo iluminado de laranxa en plena noite, ao resplandor das lapas. Iago e o seu pai, Luís Manuel García, devolvéronlle esta historia ao pobo. Fixeron traballo de campo. Contrastaron números de serie e cotexaron algúns trebellos que puideron conservar. "Un dos obxectos que tiñamos era unha navalla. Contrastámolas coas fotos das navallas reais da Royal Air Force e así confirmamos que saíron daquel escenario", di. Inevitabelmente, tivo que escribilo. Iago fixo un relato, construíron unha maqueta do avión e acabou saíndo unha novela: Por que as sombras non teñen ollos, escrita por Luís Manuel García Mañá. E a historia daquel voo accidentado no ano 44 en Calvos de Randín estendeuse pola Galiza. Quen eran os tripulantes do Morgan Hai historias que comezan polo final. A dos tripulantes do Morgan remata no adro dunha igrexa de Calvos de Randín, o mesmo lugar onde nace tamén a lenda. Aquela madrugada, os veciños de Calvos de Randín atoparon os cadáveres de seis homes na neve. Un era o de Morgan, quen lle puxo nome á lenda. "A miña avoa sabía que se chamaba así porque toda a tea do avión pasou polas súas mans para facer roupa para a xente da aldea. Ela falaba do avión do Morgan, porque no único uniforme que chegou ás súas mans e no que se podía ler algo, poñía Morgan", explica Iago. A partir de 1972 a Commonwealth comezou a desclasificar arquivos. Pero non había rastro da crash card, a chamada tarxeta do accidente do avión. Máis tarde, non obstante, púidose artellar a sucesión dos feitos. Alfred Ian Gregg, de 26 anos; George Benjamin Partt, de 22 anos; Alexander Stalker, de 21 anos; Ivor John Williams, de 33 anos; John William Simpson, de 31 anos; e James Douglas Morgan, de 21 anos, foron carrexados pola veciñanza en 1944 para ser soterrados no adro da igrexa, en caixas rudimentarias que construíron no mesmo lugar para facilitar a operación. Moitos anos despois, unha comisión da Commonwealth acudiu á aldea para recuperar os cadáveres, que atoparon o seu descanso definitivo na parte inglesa do cemiterio de Sondika (Biscaia). Xunto á igrexa de Calvos de Randín queda, desde 2021, en agradecemento á heroicidade veciñal, unha placa asinada pola Asociación de Amigos do Couto Mixto: "En memoria dos veciños e veciñas desta parroquia que acolleron con xenerosidade e mantiveron na cultura oral e escrita desta bisbarra ás vítimas do avión da RAF". A lenda xa é eterna. A secuencia do impacto O avión rozou no último pico da montaña que fai fronteira entre Portugal e Calvos de Randín. Alí desprendeuse un dos motores. Logo, colidiu xusto contra o marco que separa a fronteira e deslizouse ladeira abaixo, xa en territorio galego, deixando un regueiro de chamas que alumearon o ceo en plena noite, no medio dunha nebulosidade excepcional. Desde as aldeas da contorna só alcanzaron a escoitar os estalidos e o resplandor daquela inmensa catástrofe. Cando se fixo de día, acudiron as autoridades desde Portugal, e tamén veciñas e veciños das aldeas de Vilar, Vilariño e Randín, que eran as que estaban máis perto da zona na parte galega. O avión estivo ardendo durante oito horas. Cando puideron acceder a el, comezaron a despezalo no medio de dous metros de neve. O primeiro que fixeron foi baixar os cadáveres á vila para enterralos. O segundo, repartir o contido daquel Hudson EW916 caído do ceo.