Manolo Escobar e os gaiteiros antisistema

Desde finais do século XIX e durante practicamente todo o XX, a música tradicional viviu a cabalo de dúas realidades. Por unha banda, a música de gaita e o canto popular serviron como un elemento de cohesión social para a comunidade que organizaba o seu ocio e o seu traballo arredor da música; ben fose nos cantos de labor, en cerimonias asociadas ó ciclo anual (cantos de reis, folións de entroido…) ou nos seráns autoxestionados nos que a mocidade se divertía. Paralelamente, a música tradicional (especialmente a música de gaita) foi empregada desde as institucións políticas e académicas como reforzo dun discurso ora rexionalista e nacionalista galego (desde a diferenza), ora españolista e fascista (desde a homoxeneización cos demais folclores peninsulares). Coa desaparición das estruturas sociais que permitían o mantemento autosuficiente da música tradicional, esta queda progresivamente relegada ó papel de mantemento das institucións, as cales promoven unha versión única e blindada do que é e non é o folclore. Alleos a este proceso, e nun alarde de capacidade de adaptación e supervivencia, as intérpretes tradicionais comezan a incorporar ó seu repertorio melodías que soan na radio na voz de Manolo Escobar ou Antonio Aguilar. Non deixa de ser curioso que moitas veces se caia no erro de facer de menos este repertorio, pasando por alto o valor intrínseco que hai nos procesos musicais de adaptación do mesmo. Non é acaso unha fonte valiosísima de información entender os mecanismos que fan posible transformar un pasodobre cañí nunha melodía que o público do momento asimilou como propia? Unha realidade dual Hoxe en día, a dualidade de realidades da música tradicional segue presente; porén, a institución que sae reforzada non é tanto o pensamento nacional (dun lado ou doutro) como o capitalismo: ao desaparecer a sociedade que a transmitía oralmente, os procesos de ensino e aprendizaxe da música e o baile implican unha transacción económica; de igual forma, o consumo de música tradicional e folk a través de grandes plataformas apuntala organismos depredadores nos que a música tradicional sae sempre perdendo en beneficio do mainstream. Fronte a isto, a outra cara da moeda: xente que aprende a bailar a base de botar horas en seráns e festivais, que organiza festas nas que o beneficio redunda na organización doutros eventos, que queda para tocar polo mero pracer de facer música en comunidade… Non vai a cousa de condenar ningunha das opcións: a inclusión da música e o baile en institucións de corte capitalista fai que haxa unha maior especialización nos profesionais do sector e un abano máis amplo de produtos vencellados á música tradicional; e tamén democratiza o acceso á mesma ao acabar cos impedimentos xeográficos á hora de usar a internet como fonte de acceso á información. Agora ben, non é gracioso que un Marentes tocando un pasodobre de Manolo Escobar para consumo gratuíto da xente que asistía á foliada sexa unha das manifestacións máis punkis da música tradicional?