Syra Alonso e Francisco Miguel: arte, martirio e memoria

Como ao cantor chileno Víctor Jara, tamén ao pintor Francisco Miguel os asasinos lle amputaron as mans, as mesmas que amaran e retrataran en repetidas ocasións a súa muller Syra Alonso, que aínda atravesada pola dor foi quen de compoñer en dúas etapas, na Galiza e no definitivo exilio de México, uns Diarios que reflicten con minuciosidade e gran pulso literario aquel tempo terríbel. Francisco Miguel e Syra Alonso marcharan para México despois de casar en 1920, nun periplo que os levara por París, con regreso temporal a Cambre, e despois Cuba e México, onde se instalaron xa cos seus tres fillos até o regreso á Galiza no ronsel esperanzado do período republicano en 1935. Unha volta que resultaría fatal. No ano 2000 fíxose unha exposición que organizou o Círculo de Bellas Artes e amosou parte da obra de Francisco Miguel. Primeiro en Madrid e despois na Coruña emerxía con forza unha obra apenas coñecida polo público español e galego. O crítico Fernando Ferro resumía daquela: "A inquietude vital do artista fíxoo conectar a idade temperá cun núcleo criadores de grande fuste que gravitaban arredor da revista Alfar, orientada polo poeta Xulio Casal e o pintor Rafael Barradas. Tamén o fixo viaxar a París ou México, lugar no que estabeleceu relación cos grandes pintores Rivera e Siqueiros, aos que serviron de modelo el mesmo e a súa muller (…) O quefacer plástico de Francisco Miguel inscríbese con nitidez nas correntes de vangarda de principio de século, que buscaban un distanciamento do academicismo oco, un retorno á obra de autor e o compromiso co social". E resume Ferro, "os seus sinais de identidade hai que referilos a un simbolismo atlántico que fixo do océano esa utopía imposíbel de situar en terra firme. As súas naturezas mortas de cunchas mariñas constitúen un dos máis belos poemarios saídos do pincel dun artista galego". Gravado para unha capa da revista 'Alfar', cun debuxo de Francisco Miguel no que se recoñece as faccións de Syra Alonso. (Foto: Fundación A Nosa Terra) Cando a exposición se abriu en xaneiro de 2000 no Quiosco Alfonso da Coruña, puido volver á Galiza por primeira vez o fillo de Syra e Francisco Miguel, Xosé Ramón Fernández, que en conversa coa xornalista Carme Vidal debullaba lembranzas, "nos primeiros anos en México convivían con Siqueiros e a súa compañeira, a poeta Blanca Luz Brum, nunha casa na que todo se compartía. Cando vendían un cadro o importe ía para unha caixa común. De súpeto descubrían que non había cartos e tiñan que agardar a unha nova venda. Hai uns anos faláronme dun cadro que se vendía en Los Ángeles que estaba colocado mediante bisagras sobre a parede porque nun lado pintara Francisco Miguel e no outro Siqueiros. Diante da escaseza de material aproveitaran as dúas partes". A volta á Galiza, a decote aciaga, tiña diversos motivos persoais que se explican no prólogo de Carme Vidal nas edicións dos Diarios de Syra Alonso, e tamén políticos: "Francisco Miguel era de esquerdas, como todos os intelectuais mexicanos daquela. Creo que debeu sentir a necesidade de volver pola efervescencia de entón. Tiña un grande amor por Galiza. Pechaba a ventá e pintaba o mar co faro da Coruña ao fondo. Ai está o cadro co acio de uvas en lugar de froitas tropicais. Pinta dous cadros iguais, un feito en Taxco e outro na Coruña", lembraba o fillo. Cronoloxía do espanto O xornalista Raimundo García Domínguez Borobó, fixo unha cronoloxía do espanto que atrapou a vida naquel tempo aciago iniciado por un golpe militar o 18 de xullo de 1936 e na Galiza ao instante nunha durísima represión. 2 de agosto. Ante as ameazas que sufría, marcha o pintor da súa 'Casa da Felicidade', [así lle chamaban Syra e o seu home] en Santa Cruz, de Oleiros. 3 de agosto: É detido na Coruña Francisco Miguel. 15 de agosto: É liberado e volve a Santa Cruz. 16 de agosto: Recrudécese a persecución e retorna á Coruña, coa súa muller, que regresa esa mesma noite a Santa Cruz. Finais de Agosto: Nunha noite, no lugar de Rábade, preto de Lugo, foi paseada a esposa do gobernador Pérez Carballo. Á mañá seguinte marcha Syra Alonso, cos seus tres fillos á Coruña. Cando chega á pensión da rúa de Mariño onde para seu esposo, este lle anuncia, moi conmovido, que pasearan ao seu gran amigo e colega Luís Huici, xastre e pintor, nuns piñeirais de Bens. 30 de agosto: á mañanciña foron fusilados o alcalde da Coruña Suárez Ferrín, Martín Martínez, Francisco Prego, o deputado Guzmán, Maseda e Mazanegro. Comeza setembro e o día 19 cinco axentes da Policía levan o pintor a Comisaría e despois á Comandancia Militar. Syra só pode falar con el unhas horas o 27 de setembro, o mesmo día que se levanta o cerco do Alcázar de Toledo, que como lembraba Borobó "foi acontecemento que as autoridades franquistas celebran cunha manchea de execucións, entre elas o día 28 a de Francisco Miguel no Campo de Morgada, en Bertoa, informada como moerte por colapso cardíaco, patético sinónimo que se fixera dramaticamente proverbial dos paseos". Syra Alonso tivo que fuxir cos fillos a México en 1938, despois de ser golpeada por falanxistas. Canda ela, os Diarios manuscritos en tres copias. Alí viviu até que nun cancro de ósos levouna en 1970. Actos en doce concellos O ciclo de conferencias que organiza en setembro e outubro a Deputación da Coruña divídese en dúas partes. A primeira “Francisco Miguel, a vangarda arrebatada”, céntrase na figura do pintor e a segunda, “Syra Alonso e Francisco Miguel: crónica de amor e ausencia”, na da escritora e servirá para presentar os seus Diarios. Os actos comezaron esta segunda feira coa intervención no concello de Sada do profesor de arte Jorge Calle, e seguirán esta terza feira no Ateneo Ferrolán coa intervención de Miguel Anxo Fernán Vello co título “Francisco Miguel, vida, arte e crime”. Nos días seguintes haberá actos en Santiago, Ribeira, Pontedeume, A Coruña, Boiro, Oleiros, Carballo, Malpica, Carral ou Cambre. O departamento que dirixe a deputada de Dereitos Civís, Sol Agra, deseñará tamén tres rutas polas localidades da Coruña, Oleiros e Carballo sobre as figuras de Francisco Miguel e Syra Alonso; rutas que sinalarán o lugar onde naceron, onde viviron os seus mellores anos na casa da felicidade e onde foi asasinado o pintor. O programa inclúe tamén unha presentación, dixital e impresa, sobre a vida e obra de Francisco Miguel, para a difusión e distribución en centros educativos e entidades sen ánimo de lucro, centros socio culturais públicos e outras asociacións. Os Diarios de Syra Alonso No ano 2000, a colección Mulleres de Edicións A Nosa Terra, recuperaba os Diarios de Syra Alonso, de mans do seu fillo Xosé Ramón Fernández, que poucos meses antes de falecer en México puido agarimar nas mans a edición do libro da súa nai. Agora volve publicarse, da man de Alvarellos e a Deputación da Coruña, nunha edición que amplía o estudo que a xornalista Carme Vidal elaborou cando o primeiro rescate, o texto traducido ao galego por Anxos Sumai, e un estudo do investigador mexicano Conrado J. Arranz Mínguez sobre a faceta literaria de Syra Alonso acompañado do relato inédito Tres homiños, ambientado por Syra Alonso nos terríbeis días vividos após o asasinato do seu home. A Francisco Miguel, pintor coruñés asasinado polos fascistas en 1936 Estamos unidos a ti por unha forza que non ten nome: a luz intacta da terra que viron os teus ollos, un remuíño no sangue cando o mar do Orzán quebra de repente o silencio, o vento que é raíz incesante dos días. Ti sabías que a luz era unha patria de horizontes abertos, mediche as cores do mundo cunha inmensa tenrura, en ti vibraron como un alento amado as paisaxes mariñas e coñeciche os longos camiños da nostalxia. Contra o silencio pétreo que dictou a barbarie, contra os arames negros que atravesan o tempo, contra a infamia presente e os seus muros de esquezo ti regresas, ti regresas e traes o corazón mancado de amar tanto, duro amor como un pálpito que nos une a ti –o vento como un ronsel sen fondo na praia de Riazor, o pano iluminado da brisa nas mariñas de Oleiros, o perfil dos teus fillos que é a túa propia alma, a túa muller perfecta como un ser infinito-; ti regresas agora e de súbito somos unha maré que ferve, as palabras acesas, o pobo a recibirte, toda a memoria viva, o triunfo da verdade. Porque é de ben sabermos que o asasino azul, o máis cruel e covarde, o pérfido e brutal, o nocturno verdugo, o máis sádico ser, acabou coa túa vida de tres disparos, tres; e os falanxistas bébedos do seu propio terror fendéronche a cabeza e amputáronche as mans, a ti, pintor da vida, que regresas agota como memoria plena de nós mesmos. Porque estamos unidos a ti por unha forza que non ten nome: a semente acendida da túa dignidade, a túa arte que persegue sen cesar a beleza, o teu amor á terra, á xustiza, alto soño final de luz e liberdade Miguel Anxo Fernán Vello. Poema lido 17 de agosto de 2000 diante do monumento a Bóveda en Oleiros.