Lixó, Lousada, Loxo, Lúa, Maía e Maside

Unicamente en Ribeira se comproba a existencia do topónimo Lixó, concretamente nun par de lugares, un de San Martiño de Oleiros e outro de San Pedro de Palmeira. Desta denominación xorde o antropónimo do mesmo nome, malia que na actualidade unhas 1.225 persoas o usan na forma Lijó. A Pobra do Caramiñal, Ribeira, O Grove, Porto do Son, Rianxo, Catoira, Fisterra e 15 concellos máis contan con algúns membros da súa veciñanza así apelidados. Unha das persoas que o emprega, pero xa restaurado, é o historiador ribeirán Carlos Lixó Gómez, Premio Nacional de Poesía Xosemaría Pérez Parallé por Murallas de pedra sen cemento que duran para sempre. Ademais, é un gran divulgador da restauración dos apelidos á forma galega. Entre os protocolos notariais da vila de Noia tamén se contempla esta forma, precisamente na obriga de “Juan da Baqueriça, vezino de Santa María d’Asados, e Domyngo de Lixó, vezino de Santa María d’Isorna (...) a Juan Núnez de Paz, vezino e regidor desta villa de Noya”. O texto leva data do 13 de setembro de 1562. De nos guiarmos por Gonzalo Navaza, Lixó procedería do termo latino lagenŏlas, diminutivo de laxe. Un significado semellante teno Lousada, pois a súa etimoloxía habería que buscala na voz prelatina lausa, que deriva en lausata, lugar no que abundan as lousas (rocha metamórfica). Uns 20 topónimos levan o termo Lousada e seis son as parroquias así tamén denominadas: Santiago e San Mamede de Lousada (ambas en Carballedo), Santa Baia de Lousada (Guntín), San Vicenzo de Lousada (Pedrafita do Cebreiro), San Martiño de Lousada (Samos) e Santo André de Lousada (Xermade). Non chegan a 9.750 as persoas que o empregan como apelido, se ben a forma castelanizada Losada é a que máis abunda e distribúese por 174 concellos, entre os que están os de San Xoán de Río, Ribas de Sil, Vilariño de Conso, Quiroga, Guitiriz etc. A forma restaurada Lousada só se percibe en Culleredo, Ourense e A Coruña, usada por só 21 persoas. Un importante persoeiro das nosas letras, impulsor do galeguismo e membro do Seminario de Estudos Galegos, foi Antón Losada Diéguez (1884-1929). Tamén queremos traer até estes parágrafos o xornalista Antón Losada Trabada. No ámbito histórico non sobra recordar a venda que “Pero Peres de Lousada” estabelece co mosteiro de Monfero o 7 de xullo de 1281. Gonzalo Navaza sinala que Lixó debe proceder do termo latino 'lagenolas', diminutivo de Laxe Loxo preséntase na nosa selección de onomástica galega. En relación con isto, custódiase no ARG un pergameo no que “don Lopo Osorio de Moscoso, conde de Altamira”, lles concede en contrato eufitéutico a “Gregorio de Menage, vecino de San Miguel de Vilar” e a “Leonor Mosquera”, a súa dona, o “lugar e paço de Loxo (...) por el canone e pensión de las dichas dos fanegas de pan e par de capones çebados”. Este documento leva data do 12 de novembro de 1536, mais existe outro do 28 de xaneiro de 1545 que versa así: “En la çiudad de Santiago, a veinte e ocho días del mes de henero de mil e quientos e quarenta e çinco anos, ante el muy Illustrísimo Señor don Lope Hosorio de Moscoso, Conde d’Altamira, mi senor, y en presençia de mí, notario e los testigos a yuso escriptos, paresçió presente Alonso Brabo, criado e maiordomo de su señoría. E luego se presentó el dicho Alonso Brabo ante su señoría con una escriptura de nominación e traspasaçión a él fecha del Paaço et lugar de Loxo, sicto en la felegresía de Santa María de Loxo por Gregorio de Meinije que lo tenía en fuero (...)”. Compróbase así, logo, que o pazo, lugar e parroquia de Santa María Loxo se localizaron nas terras de Touro, mais a toponimia maior homónima tamén se repite en Boiro. Nesta última vila reside por 1526 “Pero de Lojo” e dez anos máis tarde un “Jácome de Loxo, vezino de la felegresía de Santa Vaya de Boyro”. Achegamos estas dúas últimas referencias para comprobar a vacilación existente, por ese tempo, entre o “x” e o “j”; así e todo, na actualidade só se rexistran coa forma Lojo case 2.400 persoas localizadas en 35 concellos, entre os que cómpre citar os de Boiro, A Pobra do Caramiñal, A Illa de Arousa, Lousame, Noia e Porto do Son. Compositor galego foi o rianxeiro Anxo Romero Loxo (1905-1967) que musicou “A Rianxeira”, peza de base tradicional composta por Xesús Freiro Dourado e que estrea en Buenos Aires o Coro Castelao en 1948. Do latín luna procede o topónimo e o apelido Lúa. Son ben escasos os lugares con esta denominación, tan soamente se testemuña na parroquia homónima de San Martiño de Lúa (Pol). Un texto conservado no AHN procedente de Lugo indica que Ares Pelaez (tesoureiro desa catedral) e Fernán Domínguez (“prellado da quarta desa iglesia de Valonga”) lles afora varias leiras en Pedreira de Negraes a “Fernan Domingues de Sant Martino de Lua et a vosa muller Moor Rodrigues” o 3 de febreiro de 1340. Como apelido, témolo nun texto moderno, concretamente do 9 de decembro de 1583, polo cal Pedro de Montes (de Santa María de Leira) e Catarina Vallo, arrendan por nove anos unha vivenda que teñen na rúa do Vilar. O beneficiario do contrato é “Francisco da Lúa, sastre de çibdad de Santiago”. Hogano ningunha ou case ningunha persoa usa por desgraza o apelido en galego, e, pola contra a forma Luna recóllese en 25 concellos (entre os que están os de Ribeira de Piquín, Caldas de Reis, Ponte Caldelas, Meira, Pol e Cuntis). Xosé Ramón López Boullón sinala que A Maía contén a raíz hidronímica indoeuropea “am-”, que significa auga Úsana pouco máis de 600 persoas. Así e todo, si é bastante habitual na Galiza como nome feminino; incluso en tempos antigos xa se constata. Véxase, por exemplo, un pergameo de 1301, conservado no ARG, polo que Joham Eans, ourives, fillo de Tareyia Domingues "frayra de Santa Clara" e a súa irmá Lúa Eans adquiren "en senllas meadades" o "casal de Layas" en Santa Baia de Laias (Cenlle). Xosé Ramón López Boullón sinala que A Maía é un corónimo ou nome dun territorio documentado xa no ano 569. Segundo o autor, “procede dunha raíz hidronímica indoeuropea am-” que significa auga, canle ou río. A partir do século XIII comeza a se rexistrar “a deglutinación do A- inicial de Amaea e Amaýa” de modo que han convivir as formas Amaía e Maía. Se bebemos da documentación moderna dos protocolos notariais de Noia, constátase a presenza dunha “Taresa da Maýa, vecina de la felegresía de San Martino de Noya” por 1562. Como adoitaba acontecer, os proxenitores apelidaban a súa proxenie segundo lle interesase. Testemúñase tal afirmación, entre moitos exemplos, nas últimas vontades de “María de Bieiro, donzella soltera, hija legítima (...) de Pedro da Mayya e María das Seixas, su muger”, pronunciadas en 1567. O topónimo A Maía rexístrase ademais na freguesía de San Pedro de Cambás (Aranga) e o apelido, na forma Mahía, que é a maioritaria, en 23 concellos (entre eles os de Curtis, Aranga, Vilasantar, Coirós, Ares e Oza dos Ríos). A forma minoritaria, Maía, so se percibe en catro municipios (Verín, Ourense, Compostela e Vigo), que suman ambas 825 ocorrencias. Ademais do concello de Maside, con este nome existe un par de lugares homónimos e dúas freguesías igualmente. Estas últimas denomínanse San Tomé de Maside (Maside) e San Pedro de Maside (Sarria). É ben posíbel que tal termo proceda do antropónimo Masidius, rexistrado nalgunha ocasión na epigrafía romana. Por exemplo, mercé aos datos que nos facilita Juan Manuel Abascal Palazón, profesor da Universitat d’Alacant, existe unha inscrición na que figura unha Masidia (na Galia), outra Masidia Crecentina (en Cuenca) e un Masidiano (en Roma). O topónimo Maside é empregado tamén na onomástica, de aí que na actualidade poidamos bater con esta forma en 13 concellos galegos, entre os que están os de Baños de Molgas, Láncara, Baralla, Paderne de Allariz e Sarria. Así mesmo, a forma non restaurada Masid contabiliza 9 concellos (encabezados por Toén, Nogueira de Ramuín, O Pereiro de Aguiar, Barbadás e Ourense). En total, medio milleiro de persoas apelídanse deste xeito. Entre os pergameos lugueses conservados no AHN existe un, do 8 de febreiro de 1365, polo que a abadesa de San Fiz de Cangas (Pantón) lle vende ao bispo de Lugo certas herdades. Entre os asinantes está un Affonso Garçia de Maside. Do abrente da Época Moderna é outro texto do 2 de xaneiro de 1556 polo que se lle mercara a Miguel Texero, cereiro de Compostela, a elaboración da cera que se mercara “a Gregorio de Maside, vezino de Santa Vaya de Çerreda, que es en el obispado de Orense”. Concretamente tratábase dun “quintal de çera que hizieron çien libras”. Un dos grandes artistas plásticos galegos do século XX é Carlos Maside (1897-1958), nado en Pontecesures, depurado polo franquismo e separado do mundo da docencia. Lembremos que, cando isto acontece, este membro da Xeración dos Novos –como lembra o historiador Carlos López Bernárdez– imparte clases en Vigo. Entrevista a Carlos Lixó Gómez: "Restaurei o meu apelido por compromiso coa lingua e tamén por reconexión co pasado, coas orixes" -Vostede é protagonista dalgún vídeo que circula polas redes sociais no que anima a cidadanía a que restaure os seus apelidos ás formas lexítimas galegas. Que o levou a realizalo? A verdade é que foi idea de Olaxonmario, que me convidou a falar con el na súa canle de Youtube. Tratamos temas varios, preguntoume pola cuestión dos apelidos, e a partir de aí consideramos que o tema era interesante como para se resaltar á parte e facer un vídeo específico para quen teña interese. -Vostede incluso xa predicara co exemplo, pois tempo atrás decidira mudar o seu primeiro apelido para a forma que na actualidade usa. A que foi debido? A profesora María Xesús Froxán sinalou que para ela non só fora un cuestión de identidade –que o era– senón tamén de sonoridade. Foi este tamén o seu caso? No meu caso non ten a ver coa sonoridade; de feito, agora teño un problema novo cando len o nome sen acento [riso]. Mais non me importa, fago miña a brincadeira. Eu fíxeno por compromiso coa lingua e tamén por reconexión co pasado, coas orixes. De feito, aínda que pensara en facelo antes, para min o impulso que me decidiu foi descubrir que no meu concello aínda segue viva a forma galega Lixó como alcume familiar. -Resultoulle complicada a solicitude e a súa tramitación? En que ano aconteceu? Complicada non, resultoume traballosa porque no xulgado pedíronme máis trámites dos que realmente son necesarios, como o certificado de nacemento ou de empadroamento. Aínda así, coa orientación da Mesa pola Normalización Lingüística fíxeno sen problema, xa no ano 2013. Tamén me solicitaron un informe da RAG onde xustificase que Lixó era a forma correcta, que me enviaron solicitándollo por correo electrónico. Logo a partir de aí hai que ir mudando as tarxetas, mais para iso non hai présa, porque todos os documentos coa forma anterior do apelido son igual de válidos e nunca tiven problema. -Co gallo daquela campaña que emprendeu, conseguiu que alguén do seu contorno se animase a restaurar os seus antropónimos? Eu non penso que fixese unha campaña, máis ben realicei unha acción individual e tempo despois conteina por se alguén se identificaba ou lle axudaba ouvir sobre iso. Houbo algunhas persoas que me escribiron, comentando que ían restaurar outros apelidos da zona como Axeitos, Teixeiro... E tamén está en trámites unha nova Lixó, Diana Lixó, que até onde eu sei é a segunda! Mesmo así, hai menos implicación social coa restauración dos apelidos que con outras cuestións lingüísticas. Moitas persoas aínda consideran que, ao seren herdados das familias, mudar algo neles é como renunciar a un legado. E en realidade é ben ao contrario! Nalgún momento do pasado a algún familiar noso forzárono a deturpar o seu apelido orixinal e adaptalo ao español, e entón restauralo é tamén unha homenaxe a eles. -Coido que non discrepariamos se afirmo que a onomástica, xunto cos xentilicios, son parte da identidade dun país. Por conseguinte, considera que as administracións e institucións galegas lle están a transmitir á sociedade este valor? Que cre que deberían facer? Eu penso que como estratexia é interesante facer un símil cos topónimos, xa que na sociedade galega está ben interiorizada a idea de que os nomes de lugar deben ser en galego, mesmo por parte de persoas que falan castelán. Se botamos as mans á cabeza por Sanjenjo por que non nos irrita de igual maneira Lijó? Xa desde as institucións, o ideal sería crear campañas activas de información e motivación na sociedade. Mentres iso non se fai, algunhas medidas pequenas poden ser útiles, polo menos para a xente que xa está decidida a facelo: estabelecer un protocolo para que se poidan restaurar os apelidos de maneira inmediata sen depender das esixencias de cada xulgado ou facer público un documento coa forma galega dos apelidos para que a RAG non lle teña que facer un informe personalizado a cada persoa.