Os independentistas acarician a Gobernación de Porto Rico por primeira vez

Malia que o 5 de novembro o mundo estará observando principalmente os comicios nos Estados Unidos, ese mesmo día decorren tamén eleccións xerais e un plebiscito sobre o status político nunha colonia baixo o seu control, o arquipélago de Porto Rico, invadido en 1898 e no que instalaron até 12 bases militares, un territorio situado no mar Caribe ao norte de Venezuela e ao leste de Cuba, Haití e a República Dominicana. As persoas que viven no país, considerado formalmente por Washington un territorio non incorporado e un Estado libre asociado, como acontece coas Illas Marianas do Norte, non teñen dereito a participar nas votacións federais estadounidenses como a da Presidencia ou o Congreso, órganos nos que apenas contan cunha comisionada residente, elixida para formar parte da Cámara Baixa en Washington con voz pero sen voto. Por iso, os focos en Porto Rico, nunhas votacións que amais de para comisionada residente e o plebiscito -non vinculante, pois calquera decisión depende dos Estados Unidos- tamén escollerán a Cámara de Representantes e o Senado local e as 78 Alcaldías, están postos sobre todo na Gobernación, que, por primeira vez desde que Washington rebaixou o control directo do dominio colonial en 1952 coa creación do Estado libre asociado, podería ficar en mans dunha formación que non sexa o Partido Novo Progresista (PNP) ou o Partido Popular Democrático (PPD). Arredor destas dúas forzas pivotou o bipartidismo no país. O conservador PNP representa a defensa da anexión integral de Porto Rico por Washington, pasando a ser o Estado número 51, e o PPD, con faccións tanto progresistas como conservadoras, encarna o mantemento do actual status político, abrindo a porta a máis competencias pero sen independencia. A responsábel de cuestionar esta hexemonía é a Alianza de País, unha candidatura entre as progresistas Movemento Vitoria Cidadá (MVC), fundado en 2019 e que reclama a “descolonización” boricua, e o Partido Independentista Portorriqueño (PIP), a forza histórica do soberanismo, que data de 1946 e que padeceu a persecución da Oficina Federal de Investigación (FBI) estadounidense no marco do intento de frear o movemento pola soberanía. A entidade, que non puido estabelecer unha coalición a nivel formal posto que están prohibidas en Porto Rico, repartiuse as candidaturas, e a da Gobernación correspondeu ao secretario xeral do PIP e ex senador Juan Dalmau, que enfronta Jenniffer González, que lidera o gobernante PNP e é a actual comisionada residente, e Jesús Manuel Ortiz (PPD), membro da Cámara Baixa territorial. Novo referendo en Porto Rico sobre o status da illa: "Votaremos cantas veces sexa necesario votar para pór fin á colonia" A pesar da ampla vantaxe da que gozaba González nos últimos meses, a súa baixada en estimación de voto en paralelo á suba de Dalmau deixou a diferenza en dous puntos porcentuais na última semana de campaña. O traballo demoscópico efectuado por Gaither para o xornal El Vocero e as emisoras WAPA-TV e WKAQ Radio esta semana sitúa González con 31% das papeletas, seguida por Dalmau con 29% e Ortiz con 18%. A diferenza no liderado é inferior á marxe de erro da sondaxe, próxima a 3%. 12% do electorado estaría indeciso e o candidato soberanista faríase con case a metade dos votos de persoas non afiliadas a ningún partido e da mocidade. Pouco antes, Lit Data sostivera que a distancia xa diminuíra até 1,9%, aínda con González por diante nunhas votacións que precisan de maioría simple para unha vitoria e nas que a candidatura máis votada obterá a Gobernación sen segunda volta. Con todo, González é quen máis intención de voto está a perder, ao contrario que Dalmau. Cunha estimación de persoas indecisas de case 17% do electorado, o traballo advirte que delas 37% está a valorar non ir votar. O certo, revelou a compañía, é que menos de 13% da poboación confía na Gobernación ou no lexislativo e menos de 16% no Departamento de Xustiza boricua, nunha relación encabezada polas pemes (44%), as institucións relixiosas (38,5%), as persoas emprendedoras (37%) e os sindicatos locais (35%). Avance da independencia no plebiscito O auxe nacionalista supuxo hai catro anos que o MVC sumara 14,21% e o PIP 13,72% -no seu mellor resultado desde 1952- nas eleccións á Gobernación, gañadas por Pedro Pierluisi (PNP) con 33% dos sufraxios. En xullo, catro anos despois do último referendo, Pierluisi convocou sen o aval do lexislativo o sétimo plebiscito sobre o status político do arquipélago, no que a poboación optará pola anexión, soberanía en libre asociación, unha renovación do modelo de libre asociación, ou pola independencia. A consulta foi rexeitada polo PPD, o PIP -que pediron o voto en branco- e a MVC, que instou a anular a papeleta, e apenas recibiu o apoio do PNP, que busca reforzar a súa demanda de estatidade. En todo caso, a enquisa difundida polo diario El Nuevo Día coloca esta opción con 44%, con 25% para a libre asociación e 19% para a independencia. Aínda en terceira posición este resultado amosaría o avance do movemento, cuxo mellor resultado nun plebiscito semellante foi o 5,5% de 2012. Un posíbel cambio entre furacáns e protestas O ascenso do movemento soberanista progresista produciuse a lombos da deterioración nas últimas dúas décadas da situación do país, tras acabar Washington en 2006 cos privilexios a nivel impositivo que levaran a múltiples empresas estadounidenses. A fuga destas sociedades, o impacto dos sucesivos furacáns, as limitacións do autogoberno e a xestión local, combinada coa lexislación que dá prioridade ao pago da débeda aos fondos de investimento estadounidenses fronte aos salarios do funcionariado e as pensións, levou a unha crise económica no contexto da que os Estados Unidos crearon unha Xunta de Supervisión Fiscal que prevalece sobre as autoridades electas e está encargada de aplicar unha redución de gasto público que intensificou o daquela gobernador, Ricardo Rosselló (PNP). Mentres endebedaba o país rebaixou pensións ou privatizou servizos públicos. Xa en 2017 foi declarada a bancarrota. Dous anos despois, a revelación de conversacións privadas de Roselló, con indicios de corrupción e comentarios racistas e misóxinos, derivou nunha vaga de protestas que logrou a súa dimisión. 40% da poboación vive na pobreza e un terzo das 3,2 millóns de residentes viven na rúa ou en chabolas.