Andrés Piqueras: "Xa non hai volta atrás ao século XX cando os Estados Unidos eran o hexemón"

En pouco máis de tres meses, o presidente dos Estados Unidos Donald Trump acabou con oito décadas de políticas financeiras e comerciais, nunha situación que Nós Diario abordou con Andrés Piqueras, doutor en Socioloxía, profesor sénior da Universitat Jaume I de Castelló (País Valencià) e membro do Observatorio Internacional da Crise. —Son irreversíbeis as medidas de carácter proteccionista de Trump? Morreu Bretton Woods? O primeiro que hai que dicir é que estas non son medidas improvisadas nin erráticas, senón que responden a un proceso sistémico de decadencia da que ten sido a primeira economía e o hexemón político-militar do mundo. Entón, cando empeza a decaer, porque todas as institucións e toda a orde internacional que construíra precisamente á súa imaxe e semellanza para o seu propio interese comezan tamén a non resultarlle xa tan útiles, o que está a facer é desmontar o marco da orde internacional que construíra despois da Segunda Guerra Mundial, precisamente a través de Bretton Woods, e del quedará o que sexa aínda útil para a potencia en decadencia. Por exemplo, o Banco Mundial e o Fondo Monetario Internacional diría que son os seus últimos instrumentos de poder realmente directos e explícitos a escala planetaria. A Organización das Nacións Unidas (ONU) vaina reestruturar. Sexa como for, o que está claro é que xa non hai volta atrás ao mundo do século XX no que el era o hexemón. A decadencia dos Estados Unidos vén da propia decadencia do seu PIB [produto interior bruto]. Entre 1945 e 1950 representaban a metade do PIB mundial, practicamente tiñan 50% das reservas de ouro do mundo, hoxe é unha cuarta parte do PIB mundial, 25%. Está nunha franca decadencia. E logo se ollas os seus indicadores internos que se pode dicir? O déficit comercial alcanzou o ano pasado case o billón [de dólares estadounidenses, cada dólar equivalía onte a 0,9 euros], foron 918.000 millóns, que é case tanto como toda a riqueza de España, só en déficit comercial. A débeda pública chegou aos 30 billóns e medio e a débeda total dos fogares está nos 18 e pico millóns. A débeda total dos Estados Unidos entre a pública e a privada é case como todo o PIB mundial, toda a riqueza do mundo, ten que refinanciar máis de 30 billóns de débeda en catro anos, a dous billóns anuais só nas taxas de xuro, iso é insostíbel, non pode por moitas medidas que tome. A estrutura que os Estados Unidos están a desmantelar, á parte da orde institucional global, é fundamentalmente o que algúns autores chamaron o sistema de reciclaxe global, en que consiste iso? Os Estados Unidos, como posuidores da moeda para cambio e acaparamento a nivel mundial, tiñan a obriga digamos, como hexemón, para que o mundo capitalista puidese avanzar despois da Segunda Guerra Mundial e nas décadas seguintes aínda máis, de comprar aos demais, favorecer que os demais puideran exportar minimamente, e con este fin endebedarse continuamente. E todo isto a cambio de que? De que o superávit das relacións comerciais cos Estados Unidos por parte das outras formacións centrais do sistema capitalista mundial volvera outra vez aos Estados Unidos en forma de investimentos de capital, de investimentos especulativos en Wall Street ou simplemente de aforros. Todo esta estrutura é o que está rompendo. En todo caso, a libre competencia e o marco de, digamos, liberdade de mercados e demais, as grandes potencias nunca o aplicaron se non gañaban con el. No momento en que ti perdes co libre mercado acabouse o libre mercado e comezas a facer políticas proteccionistas, como fixeron sempre. As grandes potencias sempre o fixeron mentres esixían aos demais que tiveran as súas economías abertas sen protección, precisamente para beneficiarse desas economías. —Por que precisamente agora a situación se converteu en insostíbel para eles? Polo tamaño das débedas e porque, coas dinámicas da libre competencia, chamémoslle así, que teñen agora mesmo os Estados Unidos non poden facer fronte a ese endebedamento continuo ao haber unha potencia que o domina economicamente, que é a China, que ten unha rendibilidade e unha produción que os Estados Unidos non teñen. O PIB industrial da China está en pouco máis de 30%. Nin sequera chegan a iso entre os Estados Unidos, Alemaña e o Xapón xuntos. A China ten economía produtiva e os Estados Unidos destruíron a súa. Entón, a forza de especulación, débedas e diñeiro ficticio non se pode competir. O diñeiro ficticio é, se lle debes a un banco 1.000 euros, o banco anota que ten un haber de 1.000, e con iso e con outros 1.000 doutro, con 10.000 doutro e con 100.000 doutro ten un paquete de non sei cantos millóns e con iso pode mercar accións de bancos, empresas ou mesmo riqueza social, riqueza pública, que é o que están facendo. E todo iso é diñeiro ficticio, son débedas. Non é real. Por iso, cando a xente deixar de pagar, como aconteceu coas hipotecas subprime a principios deste século, pois todo o castelo de cartas cae, esfarélase. Por iso non o poden manter. Os Estados Unidos non poden competir con iso. Entón teñen que romper o sistema da reciclaxe global e as institucións que o amparaban até o de agora. O que pretenden fundamentalmente é substituír as cadeas globais de valor por bloques nos que el siga a ser o hexemón dominante do bloque, chamémoslle, occidental. Por ese motivo está tan preocupado por controlar os fluxos e as vías de comunicación e tránsito por todo ese hemisferio e a atención está posta de forma constante en Panamá, na punta sur de América, no Canadá, no Ártico ou en Groenlandia, porque precisa controlar todos os pasos, recursos e fluxos que lle poidan dar a oportunidade de dicir podedes estar pero isto é meu, todo este bloque do mundo é meu, e entón romper esas cadeas globais de valor, é dicir, a globalización tal e como a coñecíamos, de cara a unha dinámica de bloques en disputa. Nese sentido, o que está a dicir coas ameazas de aranceis é que cada quen debe resituarse dentro desas cadeas de valor. Vas estar con eles? A China basicamente, ou vas estar comigo? E se non vas estar comigo voute golpear todo o que poida, o que é unha ameaza directa para que esteas comigo. —Até que punto as políticas de Trump derivarán nunha loita entre as elites do país? Fáltanos certa información que só manexan algunhas entidades ou servizos privados secretos, pero en principio eu diría que, do mesmo xeito que as relacións de poder e as relacións internacionais en xeral se están a reestruturar a escala global, a propia clase dominante a escala das potencias centrais do capitalismo, e moi en concreto dos Estados Unidos, se está a reestruturar. Cal é o problema para as novas elites que están a emerxer hoxe como Elon Musk? Que a diferenza dos Rockefeller, os Rothschild, os Du Pont, os Morgan..., que teñen os seus homes sempre nos primeiros postos políticos e controlan a Reserva Federal, non teñen esa tradución política da súa fortaleza económica. E iso implica que aínda non son realmente poderosos. Unha das cuestións que poden estar intentando tamén é un choque económico a escala global que poida sacudir a economía de tal forma que desvalorice a moeda dos Estados Unidos, o que absorbería boa parte da súa débeda, no caos construtivo co que normalmente saíu o capitalismo, que o fixo a través da guerra, a destrución de grandes masas de capital. A guerra destrúeo todo e o ciclo debe comezar de novo. Mais como hoxe as guerras son nucleares, son con armas atómicas, entón non teñen moitas saídas en forma dunha guerra real, forte, polo que o que están a facer son guerras controladas, especialmente contra países que na práctica non se poden defender, ou o que é o mesmo, que non teñen armas de destrución masiva. Se as tiveran nunca terían atacado o Iraq, Libia ou outros países. Entón, o caos construtivo é unha das opcións sobre a mesa, dependendo de como vaia o curso dos acontecementos nesta finta de guerra arancelaria. Pero como digo, vexo non moitas posibilidades dunha recuperación capitalista a escala planetaria, nin sequera a escala da potencia hexemónica. E unha cuestión que sempre está pendente e que non podemos esquecer é a da guerra total no medio da desesperación por evitar ser relevado como todas as potencias ao longo da historia. Pero a diferenza doutras potencias agora temos capacidade de destrución planetaria, polo que é algo que sempre está aí e que se pode ir das mans en calquera momento. Trump asegura que "só acabamos de comezar, aínda non viron nada" Diante de 2.000 partidarios en Michigan, no nordés dos Estados Unidos, o presidente Donald Trump celebrou na madrugada da cuarta feira os primeiros 100 días do seu segundo paso pola Casa Branca, avisando que “só acabamos de comezar, aínda non viron nada” das medidas que ten pensado implementar no “cambio máis profundo en Washington en perto de 100 anos”. Máis alá do incremento do autoritarismo no país neste período, a nivel internacional estivo marcado pola guerra comercial que Trump declarou ao resto do mundo, con aranceis mínimos de 10% para os estados que cumpran coas súas exixencias, entre elas reducir o comercio coa China, único país que se lle enfrontou de maneira decidida por medio de represalias ás taxas. Xa en 2018, durante a súa primeira etapa na Presidencia, Trump desatou unha guerra comercial co país asiático que se estende até a actualidade, e que escalou até o punto de que ameaza con facer inviábel o comercio entre ambos os dous, algo que se prevé afecte con maior énfase Washington pola súa dependencia dos bens producidos por Beijing.