Xabier Díaz: "Penso que hai que ter coidado cos placebos, coa morfina das subvencións

No disco hai un ollar á infancia. Por que? Por necesidade de regresar para repasar. Para detectar que cousas cambiaron no neno que fun, para ben e para mal. Para volver tamén a cousas que esquecera, polas que estiven sangrando posteriormente, para poder curalas. A xente non está preparada para perder e nin sequera para non ter likes cando sobe un post. Iso crea sentimentos de soidade, de frustración, de fracaso… O primeiro single, Levantarse e caer, fala da importancia de aprender a aceptar con naturalidade que a vida é gañar e perder… Vostede non é unha persoa que perdese profesionalmente. Eu sempre me tiven por unha persoa de perfil medio ou baixo. Como músico nunca tiven o éxito como algo moi presente, probabelmente tamén polo medo que me acompañou desde cativo. Xa era consciente da presión que supuña que che dixesen que se querías gañar diñeiro tiñas que ser o primeiro en todo: o primeiro da túa promoción na carreira, o primeiro xogando ao fútbol na escola… Tamén é un xeito de socializar, sobre todo, os homes: ser os campións, os que teñen que vencer, gañar… O paradigma do éxito tamén é unha moda neoliberal que nos veu, probabelmente dos Estados Unidos. Se estás mal, é culpa túa, que non te esforzas, que non saes da túa "zona de confort", etc. Si, eu penso que as redes agudizaron ademais ese problema, que ten moitas consecuencias a nivel de saúde mental. A xente non está preparada para perder e nin sequera para non ter likes cando sobe un post. Iso crea sentimentos de soidade, de frustración, de fracaso… Canto á televisión, xa case non hai programas nos que se mostre de modo natural o que fan os artistas noveis. O que hai son realities nos que hai que competir, ser o mellor, e ademais facendo covers… Empezando polo son, este é un disco diferente… É un disco acústico, con guitarra española, que predetermina unha atmosfera concreta. E non é raro porque teño a Josete Ordóñez nas guitarras e na produción. Apetecíame saír da sonoridade máis apegada ao terruño. Facer outra cousa. É "levantarse e caer" e non "caer e levantarse". Por que? Porque é levantarse e caer, e volver caer, e volver caer. E non ten por que estar agardando a vitoria ao final. Se o dicimos como é habitual, non lle estariamos a mudar o sentido. Na presentación do disco fálase dunha ollada sandadora pero non nostálxica á infancia. Mais si se pode apreciar certa nostalxia. Iso é malo? O que acontece é que, a consecuencia da reconversión industrial en Astano, tiven que deixar o meu barrio para ir vivir á Coruña, para buscarnos a vida. A min pilloume iso nun momento moi delicado. Sentín unha tristeza profunda por deixar o que era o meu mundo, o barrio que me protexía, no que me sentía forte. Iso provocoume tamén un problema de adaptación ao chegar á Coruña: nos estudos, nas relacións sociais, etc. Eu agora son un lector cando menos implicado. Pero de mozo era mal estudante e iso facíame sentirme fracasado. Si había materias que me gustaban, como as literaturas e a historia da arte, pero o que me dicían era que eran menores, que non me ían valer para nada. Acabei meténdome nunha carreira de ciencias na que fracasei mais, afortunadamente, naquel momento decidín facerme músico. E ao meu barrio volvín moitas veces pasear. Até idades que non quero nin confesar. Na voz e nos coros acompáñao Antía Muíño. Quen é? Antía está agora gravando o seu primeiro disco. É unha moza moi nova da terra de Soneira, de Baio. Vin algún vídeo dela na rede e quedei moi sorprendido. Decidín ir a un concerto seu e gustoume moito. Falei con ela para propoñerlle que participase no meu disco. As letras e as músicas son súas, agás tres. Unha delas é "Luchín". "Luchín" é unha canción de Víctor Jara. Unha canción optimista porque fala dun neno que se cría nunha favela e do que se imaxina que terá a oportunidade de converterse nun adulto de proveito. "Luchín" é unha das dúas versións do disco. A outra é "Regalitos", de Juan Quintero. Teño unha querenza pola música de Juan Quintero e, en xeral, pola música popular arxentina, sobre todo pola contemporánea. Meu pai era unha persoa implicada no sindicalismo. Eramos unha familia proletaria e a militancia era o que eu vía na casa. Cando había conflitos, os traballadores organizábanse. Agora é como se nos tornásemos inmunes a todo, como se nada conseguise sacudirnos. "Infancia querida" leva moito acordeón e fala de non abandonar a militancia da xustiza. Ten que ver co que vostede dicía antes. Esta canción lévame á miña época do instituto. Eu participaba de todas as militancias: era antimilitarista, ecoloxista… Andaba metido en todas as disidencias. E penso que era unha proxección da atmosfera que vivía na casa, do tempo das loitas contra as reconversións. Meu pai era unha persoa implicada no sindicalismo. Eramos unha familia proletaria e a militancia era o que eu vía na casa. Cando había conflitos, os traballadores organizábanse. Agora é como se nos tornásemos inmunes a todo, como se nada conseguise sacudirnos. Por que se fala na presentación do disco de resiliencia? Teño a sensación de que trouxen á etapa adulta mochilas da infancia: feridas, accidentes, traumas… E co disco trataba de reafirmarme na aceptación da dualidade da realidade: quero dicir, hai cousas bonitas que te marcan positivamente e cousas chungas que tendemos a agochar. Pero iso queda nalgunha capa da pel e acaba manifestándose nas túas relacións persoais, amorosas, laborais, etc. "María e a Curuxa" leva unha guitarra acústica que ten un toque árabe… "María e a Curuxa" é un relato do animalario que hai no bosque. Hai pícaros que non saben o que é un esquío, ou unha curuxa, ou unha cabuxa. É un relato que podería ser o de calquera bosque galego. A sonoridade que recoñeces é unha guitarra flamenca. Claro que hai influencias do mundo árabe que impregnaron toda a paisaxe musical peninsular. O cal tamén podería axudarnos a realizar unha reflexión sobre como construímos a nosa identidade. Porque a mirada permanente á cultura castrexa deixa fóra outras cousas. "O merlo azul" é un arrolo. Si. Podería considerarse unha continuación daquel disco que fixen con Guille Fernández, Arrolos de Salitre. Esta canción está moi vencellada a aquel álbum. En Levantarse e caer teño tamén, como naquel disco, a colaboración de varios músicos. Ademais de Josete Ordóñez e Antía Muíño, dos que xa falamos, neste disco están Pedro Pascual ao acordeón diatónico, Germán Díaz nas zanfonas, Manu Maseado e Aleix Tobias na percusión e Guillem Aguilar e Marcos Herreros nos baixos. Na "Festa do bosque" destaca a percusión. E ten traza de non ser unha historia inventada. É, efectivamente, unha festa que existe, que se fai polo San Xoán no río Anllóns. Eu fun unha vez. Consiste nun descenso de barcos feitos á man polo río Anllóns. Os pícaros levan uns barcos preciosos de cartón que se desfán no mesmo día. É precioso de ver. Algo moi poético. "Canção de ninar" está en portugués. É do último que fixemos para o disco e foi froito dunha casualidade. Chamáronme de El Naán, unha banda palentina moi popular, para participar no seu último disco. Así coñecín a Sara Leite, que tamén estaba entre os colaboradores do disco. Convideina a que escribise algo para min e fixo este texto marabilloso. Interésame ese mundo da transmisión oral vencellado aos arrolos. Esas cancións que as mulleres cantaban porque necesitaban adormecer os nenos mentres facían outras catro ou cinco cousas a un mesmo tempo "O meu neno" é outro arrolo. E "Nana do sol". Si. Podería dicirse que a metade do álbum son arrolos. Por iso conecta tanto con Arrolos de Salitre. Este en concreto podería ser un arrolo tradicional. Interésame ese mundo da transmisión oral vencellado aos arrolos. Esas cancións que as mulleres cantaban porque necesitaban adormecer os nenos mentres facían outras catro ou cinco cousas a un mesmo tempo. "Nana do sol" pode ser un arrolo ou unha canción de homenaxe polos que se foron. Teño a sensación de que á nosa xente, aos nosos pais, aos nosos avós, non lles preguntamos todo o que debemos cando aínda están con nós. E despois xa é tarde para preguntarlles. Todo o disco transmite calma, paz. É un disco de paréntese. O anterior, coas Adufeiras, saíu hai xa dous anos, en marzo de 2020, pero veu a pandemia e non puido haber actividade normal. Os discos teñen que ter un ciclo máis longo, duns oitenta ou cen concertos, e iso coa Covid non foi posíbel. Así que seguiremos ao longo deste ano e despois xa veremos o que facemos. Xabier Díaz: "O noso proxecto inmediato é retomar a xira" Co segundo disco coas Adufeiras, Noró, antes da pandemia, realizou unha xira internacional bastante extensa. Vostede sempre di que hai que dignificar o trad para que deixe de percibirse como música de segunda. Hai avances niso? Agora acaba de acontecer o das Tanxugueiras, que penso que están a facer moito, pero tampouco quero enganarme. Para min chegou un momento en que decidín deslocar o meu ámbito de traballo e o meu perfil de público. Tomei decisións que podían ser estrañas no trad como ir tocar a salas de rock ou ir a un teatro a billeteira. A temporada máis activa é de maio a setembro mais, o resto do ano, que fas? Pois viaxas para tocar, vas tocar a un teatro… Nós tocamos fóra da Galiza, no Estado, unhas dez veces ao ano. E antes da pandemia tamén por Europa e América. E iso é proactividade: ir ás feiras internacionais… Se queres chamarlle así, business, industria. E penso que niso quédanos moito camiño por percorrer. Había experiencias previas: Carlos Núñez, Luar na Lubre, etc. Pero non é o habitual. Tendemos ao cultivo máis interno, a quedar no mercado galego. É san e enriquecedor saír. Pero supón un risco e ademais é un proceso lento. Nós levamos seis anos indo a Barcelona. A primeira vez tivemos 130 persoas e a última 360. Mais probablemente chegaremos a 500: eu non son un artista mainstream. Pero iso permíteme engadir unhas datas máis ao calendario e é traballo para a miña xente, para a miña tribo. E chega un momento en que non perdes diñeiro, senón que comezas a gañar algo. Mais gañaches por outro lado. Porque a túa xente traballou, saíu, está contenta e ademais a banda está engraxada porque non somos músicos estacionais. Eu vexo caras de satisfacción cando collemos un avión para ir tocar a Europa. E é moi bo testar o que fas con outro tipo de públicos. A reacción fóra adoita ser, ademais, boa… Ás veces vai moi ben, ás veces non tan ben e ás veces mal. Mais dicir que cada vez que saes triunfas ten relación co que diciamos antes, co medo a aceptar a derrota. Non pasa nada por dicir que de vez en cando non somos tan ben acollidos. O tema do último disco coas Adufeiras, As catedrais silenciadas, é o abandono do rural e a perda da identidade. Dúas temáticas, tamén, difíciles de tratar sen caer nos tópicos. Para min iso está moi conectado co traballo de campo que fixen. Aprendín moitas cousas de música e baile, pero tamén de lingua, de gastronomía e en xeral dunha sociedade rural que para min, que son urbanita, era totalmente descoñecida. E o que acontece é que o 90% dese patrimonio: os campanarios, as pontes, os muíños..., está esmorecendo, e con el vaise parte da nosa idiosincrasia. É un mundo que me impactou e que agora está caendo pedra a pedra. Pero, iso si, temos unha catedral en Santiago que vén visitar todo o mundo. Citabamos antes Arrolos de Salitre. Tivera proxectos parecidos, de menos xente, como ACadaCanto. En realidade, sempre alternou eses dous xeitos de facer. Hai momentos de conexión cunha súper enerxía, co modo festa con moita xente, e outros proxectos máis pequenos, con menos xente, con menos instrumentos… Iso tamén pode ser un risco porque o público non acaba de situarte. Pode haber certa reticencia por parte do público máis trad a eses proxectos máis líricos, máis íntimos, pero eu animo a darlles unha oportunidade aos dous ou, senón que cadaquén quede co que máis lle gusta. Por que non se sosteñen proxectos dos grandes coma Berrogüetto? Antes citabamos a Luar na Lubre. Tocan moito máis fóra que aquí. Iso é un tema complexo do que só podo dar a miña opinión. Por unha parte, o mercado foi evolucionando dunha maneira moi rápida e probabelmente Berrogüetto tivo un problema de adaptación respecto a iso. Mais por outra banda tamén é certo que Berrogüetto eran tremendamente honestos e non ían traizoar o que eran. Por iso decidiron deixar o proxecto cando aínda tiña, usando unha metáfora, un bonito cadáver. Porque tamén hai que saber cando parar. E tamén supoño que o cambio tan brutal que se produciu no mercado colleu a banda fatigada. Eu vexo proxectos culturais que medran de forma desproporcionada. E logo veñen dous anos malos, como viñeron, e vese a realidade. Non foron os únicos. Eu penso que pasa na cultura en xeral. Penso que hai que ter coidado cos placebos, co soro da administración, coa morfina das subvencións. Porque hai que ter outros alicerces de supervivencia. Eu vexo proxectos culturais que medran de forma desproporcionada. E logo veñen dous anos malos, como viñeron, e vese a realidade. Eu non renuncio, por suposto, a traballar contratado pola administración. Pero non vou tocar sempre gratis contratado pola administración, senón que vou tocar a un teatro ou a unha sala de concertos e cobro unha entrada. E ademais iso empodérame. Beatriz Busto vén de sacar un libro no que fala da influencia que, aínda hoxe, mantén no folclore a manipulación franquista. Estou de acordo. Hai unha hiperfolclorización que vén da Sección Feminina. Penso que a xente nova está a romper o paradigma, pero a xente da miña xeración pensaba que o home guiaba, que o home erguía moito os brazos e as mulleres non tanto… Son ideas que veñen do tardofranquismo e penso que as persoas que nos dedicamos a isto temos a responsabilidade de poñelas en cuestión. A cultura popular era moito máis viva, pero o franquismo fixo unha foto fixa e a imaxe quedou conxelada. E penso que as agrupacións folclóricas, que fan un labor imprescindíbel, teñen que revisar iso. Busto fala non só diso, senón dunha asunción inconsciente dunha idea de subalternidade, de inferioridade como pobo. É que tamén é algo moi recente: do tardofranquismo e do posfranquismo. Hai moita xente próxima á música popular, tradicional, e agora ademais as Tanxugueiras déronlle un pulo moi importante. Pero tampouco imos enganarnos, porque sempre houbo unha parte da elite cultural, da progresía, que rexeitou o que facemos, en parte pola utilización política do folclore que fixo o fraguismo. Hai xente que abraza calquera outro tipo de música que non é nin máis substancial nin máis profunda. En cambio, os que bailan son, sobre todo, xente nova. O rock xa non é o paradigma, senón o trap. Pero, a xente nova está desconectada da música tradicional? En absoluto. E niso si que podo dicir que o caso galego é único no mundo. Nin en Escocia, nin en Irlanda… É abraiante como engancha a tanta xente nova. E agora, na era do trap, veñen tres mozas que fan que ese mundo se entenda co trad, e iso é marabilloso. Hai pouco estiven nunha foliada na Fonsagrada. Había 300 mozos e mozas, cos seus piercings e coas súas Adidas, bailando na rúa. O que pasa aquí non pasa noutras latitudes. En cantidade e calidade, porque o baile tradicional é tecnicamente complexo, ademais. “Teño a sensación de que na música tradicional son unha especie de converso”