Silvio Rodríguez, a icona da troba

Aproveitamos a nosa estadía en Cuba para contactar con Silvio Rodríguez co fin de publicar unha entrevista en Sermos Galiza con motivo do 26 de xullo, cando se fan 72 anos do asalto liderado por Fidel Castro aos cuarteis Moncada, en Santiago de Cuba, e Carlos Manuel Céspedes, en Bayamo. Aínda que o encontro presencial non resultou posíbel, o compositor cubano atendeunos posteriormente para conversarmos arredor dos seus inicios como un home de letras e música e sobre a situación actual que atravesa a illa. Vostede mamou a música desde que naceu, fundamentalmente da súa nai, a quen a música acompañaba mentres o bañaba e o durmía e durante outras tarefas de coidado. A ela dedícalle no seu repertorio dos concertos a canción "El Colibrí". Que representa para vostede este tema? Creo que "El Colibrí" empecei a escoitalo como canción de berce. Cantábao a miña avoa materna, María León, e cantábao a miña nai desde que teño memoria. Anos despois, cando empecei a tocar a guitarra, fíxenlle unha harmonización e deina a coñecer en recitais. Cando empecei a viaxar por Latinoamérica, descubrín que había versións en Venezuela, en México e –se mal non lembro– en Nicaragua. Pola súa feitura, francamente romántica, imaxino que a canción debeu orixinarse a partir duns versos do século XIX que alguén musicou e así logrou estenderse pola bacía do Caribe. A historia desta canción é un argumento, supoño eu, co cal podería facerse unha fermosa película. O seu primeiro contacto cun instrumento chegou co regalo da tumbadora, ou conga, por parte do seu tío Ramiro, mais, finalmente, decantouse pola guitarra, que aprendeu a tocar de maneira autodidacta durante o servizo militar. Entre a tumbadora e a guitarra houbo un piano, aos 7 anos. Conseguín regresar a este instrumento aos 16, mais interpúxoseme a Lei do Servizo Militar Obrigatorio, en 1964. A guitarra apareceu no meu camiño grazas a Esteban Baños, que, coma min, era recruta. Cando me desmobilicei, en 1967, xa tiña compostas unhas cantas cancións. Mais antes diso, alimentado polo interese en todo o relativo á cultura, sumouse, como voluntario, á brigada de alfabetización. Como foron eses anos en que a militancia política e a súa faceta artística foron da man? A campaña de alfabetización foi durante todo 1961 e nela participamos uns 100.000 mozos e mozas do ensino secundario. Foi a primeira vez que me separei da miña familia e tocoume alfabetizar nunha zona moi especial e intricada: a Ciénaga de Zapata. Algúns campesiños daquela zona eran leñadores, cortaban marabú e mangle e facían enormes fornos de carbón, que despois vendían a moi baixos prezos. Tocoume alfabetizar unha familia que tiña ese modo de subsistencia. Conformaban a familia un home, a súa esposa embarazada e varios fillos de diversas idades. Lamentabelmente, aos poucos meses, tiven que interromper o meu labor porque contraín una infección cutánea grave, polo contacto cunha planta chamada guao. Tiña 14 años daquela e, uns meses despois, xa con 15, comecei a traballar no semanario Mella, onde empecei a adestrarme como debuxante de historietas e onde me puxen en contacto co deseño, co xornalismo e coa fotografía, oficios que máis adiante practiquei. O vínculo entre arte e política na década dos sesenta devén en propostas innovadoras como o Grupo de Experimentación Sonora e a Nova Troba Cubana, dos que vostede formou parte. Que lectura fai dese momento en que a música cubana incorporou os sons máis emerxentes de toda América Latina? Nova troba foi como a prensa e a xente identificou un grupo de trobadores novos que coincidimos na Habana e que comezamos a proxectarnos xuntos a partir dun concerto que demos o 19 de febreiro de 1968. Fora na Casa das Américas, que fundou e encabezaba Haydeé Santamaría, participante no asalto ao cuartel Moncada e heroína da Revolución. Cinco anos despois, nunha reunión de trobadores novos na cidade de Manzanillo, organizada pola Unión de Jóvenes Comunistas, créase o que se deu en chamar o Movemento da Nova Troba. Ademais, o Grupo de Experimentación Sonora nace a iniciativa do Instituto Cubano da Arte e Industria Cinematográficos, que fundou e dirixía o intelectual e revolucionario cubano Alfredo Guevara. O obxectivo deste grupo, que comeza en 1969 baixo a dirección de Leo Brouwer, era facer música para o cinema cubano e converterse en todo un taller experimental. Tivo profesores insignes, pois ademais do maxisterio de Leo, contamos con Fred Smith –un norteamericano xenial que nos daba clases de harmonía e composición— e con Juan Elósegui, violista da Orquestra Sinfónica Nacional, ao que lle debo moito. O grupo logrou fusións de diversas maneiras de asumir a música: desde a chamada culta e a contemporánea, pasando pola característica nacional, a latinoamericana, o rock e o jazz. Naqueles momentos, tiñamos moitos problemas coa burocracia cultural, que era política e esteticamente moi ríxida. Aínda así, a miña xeración conseguiu sobrevivir, sobre todo grazas á Casa das Américas e ao Instituto Cubano da Arte e Industria Cinematográficos. Despois, a nosa música comezou a transcender as nosas fronteiras, o que nos trouxo máis comprensión interna. Alude aos problemas derivados daquela polo que denomina burocracia cultural. Cal é hoxe a situación da cultura en Cuba? A situación actual da cultura en Cuba está resentida materialmente, como todo o país, mais ao termos unha base sólida no ensino das escolas de arte, seguiuse garantindo un fluír de artistas ben capacitados. Vostede dixo en máis dunha ocasión que unha canción faise sufrindo e ten comparado ese proceso creativo co dun parto. Segue mantendo a necesidade dese sufrimento para compor? Quizais intentei explicar o meu caso un tanto metaforicamente. E é que calquera actividade, supoño que mesmo o xornalismo, require esforzo, non só inspiración. Pregunteille antes pola súa participación na brigada de alfabetización e de seguro que boa parte das lectoras e dos lectores descoñecen a súa aventura como pescador no barco de arrastre Playa Girón. Que o levou a se enrolar nesta experiencia? En 1969, por un lado, estaba esperando a que comezase o Grupo de Experimentación Sonora, xa que o inicio se demoraba. Por outro lado, inaugurárase a Frota Cubana de Pesca, integrada sobre todo por mozos que se sacrificaban durante longos meses para lle dar de comer ao país. Isto provocábame desexos de cantarlles e tamén de vivir a súa experiencia… Ademais de que os insulares adoitamos preguntarnos que hai máis alá da liña do horizonte. E que viu máis alá desa liña do horizonte? Porque foi enrolado no Playa Girón cando compuxo a célebre canción "Ojalá". Vin o inicio da depredación universal de peixes que sofren os mares na área pesqueira que está entre as illas de Cabo Verde e Senegal. Vino tamén na zona de pesca que está entre Namibia e Suráfrica na costa occidental africana. E visitei, por último, as illas de Lanzarote e Gran Canaria, antes de chegar a Cuba, o 28 de xaneiro de 1970. É vostede historia viva e presente da música latinoamericana, con 60 anos de traxectoria ás súas costas. Que elementos se manteñen permanentes na súa obra desde os seus inicios? Unha vez escoiteille dicir a José Antonio Méndez, gran trobador da etapa previa á miña xeración, coñecida como feeling, que as cancións tiñan que ser, máis que nada, sinceras. E decateime de que iso, desde os meus inicios, fora esencial tamén para min. E que considera transversal a toda a súa creación musical? O transversal podería ser aquilo que algúns chaman éxito. Cando penso en vostede, véñenme á cabeza as cancións súas que me acompañaron ao longo da miña vida. Neste sentido, foi difícil para Silvio Rodríguez "a necidade de vivir sen ter prezo"? Pagou a pena, Silvio? Vostede fálame da canción "El Necio", onde intentei a ironía cando aludín á necidade de vivir sen ter prezo. Esa canción foi escrita cando caeron a URSS e o campo socialista europeo. A Cuba presentábaselle a disxuntiva entre claudicar ou resistir o que nos tocase de aí en diante, e era algo que non pintaba lindo. Pareceume valente, incluso admirábel, a decisión de continuar a nosa opción socialista, pola nosa conta e risco. E aínda que, desde entón, a vida seguíusenos complicando, aínda me parece que pagou a pena seguir crendo nunha xustiza social e na igualdade de oportunidades para todos, é dicir, en dignificar o máis posíbel o regalo que se nos fai cando nacemos. Viaxou coa súa música por moitas partes do mundo e, por tanto, sabe ben que para moitas persoas Cuba non deixa de ser un símbolo. Até que punto ser cubano non implica unha gran responsabilidade para vostede? Síntome máis responsábel do que poida contribuír no noso melloramento que de calquera gloria vivida. Creo que, pola miña parte, é a mellor forma de render un verdadeiro tributo aos enormes sacrificios que vén realizando o pobo cubano desde hai seis décadas. Sempre penso máis en canto podemos ser mellores. É coñecedor, polas veces que actuou na Galiza, de que é un músico moi querido, seguido por persoas de xeracións diferentes. Que significa Galiza para vostede? Lembro que cheguei á Galiza por unha antiga estrada, en 1977. O primeiro que me impresionou foi a súa fermosa xeografía, as aldeas entre montañas, os pastores e os seus rabaños, as tabernas, as comidas que tanto me recordaban a infancia, o trato amábel da súa xente... Ao principio, levábannos moito a Santiago de Compostela, creo que pola súa poboación estudantil. É unha cidade que lembro con gratitude e admiración. Tamén estiven en Pontevedra, en Vigo, en Ourense, en Lugo e na Coruña. O meu amigo galego Juan Santaballa e Eva, a súa muller, un día leváronnos a coñecer Fisterra. Boas memorias para min representa Galiza. A relación entre Galiza e Cuba vén de lonxe. Foron milleiros os galegos e as galegas que desde finais do século XIX emigraron a Cuba en busca dunha vida mellor. Mesmo en Cuba naceron símbolos tan importantes para Galiza como a súa bandeira e o seu Himno Nacional. Precisamente por esa relación histórica, son miles as familias galegas con vínculos con Cuba e que están moi atentas á realidade social da illa. Unha realidade que chega distorsionada a meirande parte das veces polos grandes medios de comunicación. Como ve vostede a situación actual do seu país? Cuba hoxe transita pola crise económica máis sensíbel que eu lembre. Penso que é un compendio de diversas causas. A crise económica mundial, que agravou a pandemia, no noso caso vese acentuada debido ao bloqueo económico en que os Gobernos estadounidenses nos manteñen desde hai máis de seis décadas. Isto último, sen dúbida, está agravado pola inclusión de Cuba nunha absurda listaxe de "países que propician o terrorismo". Esta situación inflúe en toda a nosa vida. De feito, está a darse unha deterioración visíbel en zonas de atención nas que Cuba era exemplo, como na áreas sanitaria e educacional. Tamén nos afecta a todos a inflación, aínda que impacta máis drasticamente nos xubilados e, debido a isto, vén de aumentarse a cantidade dos retiros. Por suposto, toda esta situación tamén afecta institucións e proxectos culturais. Porén, e como lle dicía antes, segue habendo unha proliferación de artistas das máis diversas disciplinas, sen dúbida porque desde principios dos 60 creáronse as escolas de arte. Por iso, e obviamente pola incuestionábel creatividade do noso pobo, podería dicirse que a cultura é algo que chegou a funcionar "naturalmente" no noso país e que en certa medida así continúa. Exemplos hai e non só na música, tamén na plástica, na danza, no teatro, nas artes visuais... Referíase agora ao bloqueo estadounidense e precisamente estes días coñecíamos que o Goberno de Donald Trump aprobou sancións contra o presidente, Miguel Díaz-Canel, e contra outros dirixentes cubanos. Pode indicar isto que a Administración estadounidense prepara un endurecemento aínda maior do bloqueo a Cuba? É moi obvio que a política hostil practicada durante 60 anos só conduce ao sufrimento de todo un pobo. Semella que están más interesados en torturarnos que en cambiarnos, porque, sen dúbida, como máis poderían influír en Cuba é achegándose, dialogando, colaborando. O bloqueo parte dunha lóxica francamente inhumana, e cruel. Todo isto que comenta lévanos a un mundo onde volve o imperialismo máis agresivo, cunha carreira armamentística brutal impulsada pola OTAN. De feito, músicos como René Pérez, con quen vostede comparte a canción "Ojos de color sol", negáronse a participar en festivais patrocinados polo conglomerado proisraelí KKR, como unha forma de denunciar o xenocidio en Palestina. Ten fe, como dixo no seu día José Martí, no melloramento humano? Teño fe en todos os humanos, excepto nos que se enriquecen fabricando e vendendo armas. Para concluír. Nun dos seus temas, "Sueño con serpientes", evoca os versos de Bertolt Brecht sobre os homes imprescindíbeis, aqueles que loitan toda a vida. Quen son os imprescindíbeis para vostede? Nin máis nin menos que os que loitan toda a vida polo melloramento humano, sen esquecer que nos debemos á natureza. O ano pasado, presentaba o disco Quería saber. Ten algún outro proxecto musical na carteira? Estou dándolle os toques finais a un disco chamado Cualquiera nace en Cuba, que debe saír antes de fin de ano. E algún concerto na Galiza nos próximos tempos? Bon, ultimamente, ninguén me convidou á Galiza. Pois que os programadores e programadoras tomen nota, que o agardamos cos brazos abertos.