Sés: "Estase perdendo a capacidade de debater"

Que tal os primeiros concertos da xira? Que sensacións ten sobre a recepción do disco? A recepción dos meus traballos sempre foi moito mellor do que eu tería agardado. Diante un eco tivo unha acollida magnífica. As críticas da xente, que son as que a min me interesan, foron moi boas. Supoño que o carácter do disco é o axeitado para os tempos que corren. É un disco fresco, moi asequíbel a nível de sonoridade e incluso de textos. Acho que soa ledo e nada pretensioso. Iso se cadra é do que máis orgullosa me sinto a respecto de Diante un eco. A fusión da lucidez e a análise crítica coa alegría e o desenfado. Diante un eco é o tema que dá título ao disco. Fala de ecos do pasado e tamén quizais de forza para superalos. Cales son eses ecos? En realidade Diante un eco non fala da forza para superar eses ecos, senón precisamente do contrario, da imposibilidade de facelo. Uns dos versos cos que máis me identifico deste disco e probabelmente de todos os meus discos, están nesta canción, cando di: "Noto a miña idade na renuncia á solución, remitíndome a calquer pasado". Aí, ao lado do "Eterno retorno" nietzscheano está o concepto de "banalidade do mal" de Hannah Arendt. A causa de un está no outro. A imposibilidade de avance é inherente á nosa propia condición e sobre todo ás características do sistema. Porén, non é a resignación o posicionamento do tema, senón a observación e análise realista, sen edulcorantes e sen panfletarismos baratos cos que a miúdo tanto me confunden e dos que tan lonxe me atopo. Ao longo destes anos mudei a miña forma de pensar a respecto de moitas cuestións, obviamente, pero se cadra a máis transcendental foi a cuestión da bondade innata do ser humano. Eu soía posicionarme máis con Rousseau a ese respecto, mais hai tempo que tiven que claudicar ante Beauvoir. Simone dicía que o ser humano non é bo por natureza, senón que é a cultura o que nos fai boas persoas. A día de hoxe estou absolutamente convencida diso. Só a educación pode salvarnos do peor dos escenarios. No seu disco Tronzar os valos xa estaba presente a idea dos retrocesos. Por exemplo en liberdade. Empeorou a situación ou é unha dinámica que se fai quizais máis visible? Empeorou sen dúbida, a todos os níveis. Nos anos noventa era impensábel o actual panorama político internacional. Por un lado o xa tan comentado avance da ultradereita e por outro a menos comentada vergoñenta actuación dunha pseudoesquerda cada vez máis escorada a estribor. Persoalmente sinto unha vergoña allea tremenda ante a maioría dos liderados políticos actuais. A esquerda, se é que existe, cousa que poño moi en tea de xuízo, está tocada de morte. A covardía, o medo a posicionarse, a pobreza dialéctica, a ausencia absoluta de carisma… por non falar dun nível de cultura política alarmante. O verdadeiro triunfo da dereita non é un número de cadeiras no congreso, é ter conseguido amaestrar e subxugar o contrario. Conseguiron que os representantes, e incluso os votantes, dos partidos de esquerdas teñan medo de resultar radicais por defender os principios básicos da ideoloxía que en teoría ostentan. Lograron que "antisistema" fose un insulto entre os que en teoría se atopan nas súas antípodas ideolóxicas. Até conseguiron que se disfrazasen deles, que se vestisen e peinasen coma eles. Mimetizáronse dun xeito tan torpe e pusilánime que sigo sen dar crédito en ocasións. Supoño que por iso entendo cada vez máis o abstencionismo e o voto útil. Para cando eu morra fala de amor sen posesión -de amor, nunha palabra-. E de amor, de afectos, en xeral. Seguen a pesar moita as vellas concepcións do amor romántico (e patriarcal)? Por desgraza é así. O amor romántico segue ligado indisolubelmente ao concepto de propiedade, mais non dun xeito exactamente bilateral. Aínda que poidamos atopar casos en ambas direccións, obviamente existen diferenzas enormes cualitativa e cuantitativamente. Existe unha tendencia, da que alerta o profesorado dos institutos, a identificar amor con control: se quere saber en cada momento onde estou, se quere ler as miñas mensaxes, etc, é porque me ama. Acho que a carreira cara á igualdade que comezou nos anos noventa no Estado freou en seco, e na última década o retroceso é alarmante. Respirar por respirar tamén parece un tema de amor, non de todo san se cadra. Noutros temas de amor que compuxo falaba da necesidade de librarse da dependencia emocional. Ten que ver Respirar por respirar con iso? Respirar por respirar é unha ficción dun amor tan nocivo e violento como humano. Precisamente presenta unha serie de emocións primarias que precisan dunha educación que as erradique. Lembro que estaba lendo moita poesía da primeira metade do S.XX cando compuxen ese tema, concretamente da xeración do 27. Aí está a intensidade dun amor visceral e explosivo expresada popularmente, sen comedimento nin filtro. Unha verdade moi dura, un sentimento extremo, pero real, que non me gustaría portar pero que si me gusta contemplar para tentar comprender o que son, o que somos. En Cantan as balas sae o tema da censura. Ten dito nas entrevistas que, máis que que vostede fale moito de política, o problema é que os demais artistas falan moi pouco. Hai moita autocensura na cultura? Por que? Hai moito medo ás consecuencias, ás represalias. O posicionamento trae consigo represalias duras. A máis obvia é a cancelación, que non te contraten, pero hai máis. A redución é outra das consecuencias, para min das máis duras, pero é unha consecuencia que sufrimos case en exclusiva as mulleres. O feito de ser politizada anula moitas veces as túas capacidades de cara á sociedade. Eu sempre digo que ninguén cuestionou xamais as capacidades intelectuais ou literarias de Silvio Rodríguez ou de Bob Dylan por posicionárense politicamente dun xeito explícito, mais non ocorre o mesmo no noso caso. Dalgún modo eu sinto que se me reduce a unha especie de caricatura de activista panfletaria que anula todo talento mérito ou actividade que sexa quen de realizar. As miñas lecturas, o meu "historial" musical, técnico, académico, creativo… directamente non existen. Eu escrevo, musico, arranxo, produzo... Edito practicamente todos os instrumentos dos meus discos, pero todo iso non existe. É moito máis doado declararte apolítico, que é como declararse unicornio, pero que non leva consigo ningún perigo. Perdoa que ría, pero precisamente é o humor o que creo que, xunto co amor, me caracteriza a min e á miña produción. No disco Co xenio destrozado estaban xa a mentira, a persecución da disidencia… Que están moi relacionadas coa censura e co pensamento único, do que fala Ninguén pensa. De que parte Ninguén pensa? Onde todos pensan igual, ninguén pensa. Iso é o que di a canción. O tema trata do dogmatismo, da nula capacidade de pensar que caracteriza actualmente a maioría de movementos e partidos. A xente é dun partido ou dunha idea como é dun equipo de fútbol, como un hooligan. Estase perdendo a capacidade de debater. Se a iso lle unes a práctica ausencia de lecturas e a agresividade alimentada polas redes sociais… Pero isto non é só a pé de rúa. A precariedade da militancia política e do activismo social é de xulgado de garda. Falta moita lectura, moita. Falta interese por cultivarse. Falta estudo e sobra vontade de sobresaír. Para te sacar é unha das mostras da variedade estilística do disco… En realidade eu teño moitos temas dese estilo. Escribín moitas cancións con ese aire tradicional galego, pero nunca metera ningunha nun disco non sei moi ben por que. Pero un día pareime a pensar e dixen. "Se metes unha canción que soa como a joropo ou unha que soa como a chacarera, por que non vas meter unha que soa como a xota?". E fíxeno. E gustoume o resultado porque a primeira parte recórdame tanto a Galiza como ao Pacífico colombiano. Eu escoito moitas cousas aí, cousas de onde veño e cousas de a onde fun e de cara a onde vou. Seguramente e Non teño fe tamén parecen temas relacionados: a desarticulación social, unha esquerda vencida… Non hai moita esperanza ao respecto? (Hai movementos sociais máis fortes agora, como os feminismos). A miña esperanza ao respecto é pouca á vista do panorama. Creo que "os feminismos" están máis desmembrados, perdidos e en guerra ca nunca. Tamén aquí vexo máis hooliganismo e falta de lecturas ca nunca. A xente non quere escoitar, non quere saber, simplemente queres saber de que lado estás para colocarte nun compartimento estanco do que non teñen intención de sacarte nunca máis. Eu lin a Beauvoir, a Butler, a Stock, a Despentes, a Valcárcel, a de Miguel, a Wolf… En todas atopei cousas tremendamente interesantes e tamén puntos de diverxencia. O mundo é complexo, determinadas problemáticas son moi complexas, por iso me asusta a tendencia á simplificación e á agresividade. A censura e a agresividade feroz entre diferentes sectores do feminismo é unha das razóns polas que vivo moi afastada das redes sociais. Indígname e dáme vergoña e medo, pero sobre todo asústame a total ausencia de argumento. Eu non son a que pensas fala, quizais, de cando te inventan, te desvirtúan, te reducen. Pásanos máis ás mulleres, como dicía antes? Pásanos moito máis, claro. Unha muller só pode ter un rexistro, por exemplo. Pérez-Reverte pode dicir "cojones" mil veces, pero se eu digo "cona", toda posibilidade de ser considerada intelectualmente esfúmase. Que el faga uso do seu rexistro vulgar ou coloquial non anula o seu rexistro formal, pero o meu si. Eu só podo ter un rexistro, unha cara. Podo ser intelixente e crítica ou salvaxe e explosiva, pero non as dúas cousas a un tempo. Podo ser vehemente e seria ou tenra e doce, pero non as dúas cousas a un tempo. Hai que ter coidado coa cara que ensinas, porque a caricatura desa faciana vai ser a que a o mundo che vai impoñer. Na teoría o ser humano é poliédrico, pero na praxe esa característica está reservada só a un sexo. Quen se salva canta aos dereitos conquistados que se están perdendo ou se poden perder. Cales son eses dereitos e en que sentido se perden? Por exemplo o dereito a que non haxa 52 franquistas no congreso dos deputados, branqueados incluso por iso que chaman esquerda. O retroceso en materia de igualdade, o empobrecemento da sanidade e a educación pública, o avance dos totalitarismos a nível internacional… A pregunta sería cales non estamos deixando perder. Creo que o único que avanza é o dereito a consumir. O medo dunha nena parece unha canción escrita para unha nena. A súa música si ten repercusión na xente nova: nenas e adolescentes, para as que funcionou moi ben por exemplo Non son fada. Con que idea quixera que quedasen do que transmite a súa música? Coa necesidade de cuestionar, de aprender a pensar, de atreverse a saber. Sapere aude. Pensar é duro, colócate en situacións duras e afástate de todos os bandos. É moito máis doado non facelo. Vante aplaudir máis, vante querer máis e vas caer mellor. Pero nunca poden esquecer que elas poden ler, escrever, votar… grazas a mulleres, a persoas que se atreveron a pensar por si mesmas. En relación con iso, adoita dicirse que a xente nova conecta pouco coa música en galego. Cre que é así? O contacto coa música galega na xente nova é residual, ultraminoritario. E é así porque é unha lingua que nin falan nin lles interesa, porque lles deixaron ben claro que non serve para nada. O galego agoniza. Unha lingua que non falan os nenos é unha lingua que morre, e de non darse un cambio político urxente que leve consigo unha viraxe drástica, ao galego quédanlle catro ou cinco décadas de vida. A miña amiga Iria Leis, que é profesora de lingua e literatura galegas nun centro de secundaria, expresouno dun modo maxistral cando me dixo: "Sés, eu son moi consciente de que son profesora de latín". Tendemos a dicir que non hai agora moita música contracultural nas tendencias que máis enganchan a xente nova, como foi co rock ou o punk. É así? Estás mencionando músicas que naceron antes de que caese o muro. A xente nova non sabe nin o que é o telón de aceiro para sequera poder imaxinar un mundo en que existise unha alternativa real. En primeiro lugar nin sequera naceron no tardo capitalismo no que nacemos ti e eu, senón na cresta do neoliberalismo. Non creo que haxa unha noción seria de disidencia viábel entre os adultos, para máis pretender atopala nunha xuventude especialmente castigada, anestesiada e que pasa a metade da súa vida nas redes sociais. A música é consecuencia, e non causa, da sociedade que a crea. Se a contracultura (ou a cultura directamente) é residual na realidade, tamén o será na produción musical. Tamén hai en moitos dos grupos que teñen máis seguidores na xente nova unha tendencia a dicir que eles non queren "facer política" ou "dar mítins". Por que cre que pasa isto? (Vostede, en cambio, di en Liberar as arterias que é a poeta dos desherdados). Eu non digo iso porque ese poema non é meu, é de Luz Fandiño. Eu xamais diría iso, porque xamais me denominaría "poeta". Esa é unha palabra enorme que está máis maltratada que nunca. O erro deses que din que non se posicionan politicamente está en considerar que só se posiciona o que se posiciona en contra do establishment. Pero posicionarse a favor é posicionarse, exactamente igual. Faime moita gracia cando os oio dicer iso. Penso, "realmente o cren?". Cren que poden non posicionarse?, que poden non ser políticos?. Esa frase de "eu non dou mitins" é a hostia de cheirenta. O silencio é un posicionamento, o máis duro e definitivo de todos. Cantar tópicos e estereotipos que pertencen a unha estrutura invisíbel para a maioría non fai desaparecer esa estrutura. En Readmirando a condición era máis vostede que en Admirando a condición. En que momento se ve agora ao respecto? Eu atópome nun momento marabilloso a nível persoal e profesional. Sei moito máis do que sabía sobre o meu oficio, aínda que segue sendo moi pouco, pero si creo que teño moito máis oficio. Seguín aprendendo, lendo, escribindo, escoitando, vivindo, cambiando de opinión… Medrando, nunha palabra, como persoa e como profesional. Ademais asumo parte do proceso técnico dos discos, non só o artístico, cousa que me permite comprender a música dun xeito que era impensábel hai dez anos. O estudio é un ámbito no que me sinto aínda máis cómoda que no escenario é que me permite centrarme no único que verdadeiramente me interesa, que son as cancións, lonxe de distraccións superficiais. E ese é o camiño que quero seguir percorrendo.